Tweet
Bitki Oluşumu / Botanik Özellikleri / SOĞAN / SEBZECİLİK
Bitki, ya tohumdan üretilerek yada bir sene önceden oluşan soğanın sürmesiyle meydana gelir (Şekil 3.1). Tohumlar atıldığında önce kök teşekkül eder. Kök 3-5 cm uzunluğu alınca toprağın 1-2 cm altındaki bir nok*tadan dallanmaya başlar. Bu kısım ilerde toprak altı göv*desini meydana getirir. Bu sırada hypokotil uzar ve bazen tohumla, bazen tohumsuz kotiledon yaprak topraktan dışarı çıkar. Bel*li bir süre sonra (5-10 gün) boru gibi olan kotiledon yaprağın 1/3 üst kısmına yakın yerinden yeni bir yaprak çıkar. Yeni yapraklar devamlı birbiri içinden çıkarak, toprak üstünde yaprak kınlarından meydana gelen bir gövde oluş*turur. Bu kın gövde, 1-3 cm kalınlığı aldığında, kın gövdenin kökle birleştiği toprak altı gövdenin üst kışımı kalınlaşarak soğancık oluşumu başlar. Başlangıçta soğan beyaz yeşil renklidir. Zamanla soğan büyür ve olgunlaşır. Bu arada dış yapraklar sarı, kırmızı, beyaz yeşil, kırmızı ve mor kırmızı gibi de*ğişik renklere dönüşür. Soğanın baş bağlaması, karbonhidratların depolanma gü*cüne bağlıdır. Potasın alımının az, azotun alımının yüksek oluşu baş olu*şumunu yavaşlatır. Hatta geriletir. Ayrıca iklim koşullarının da baş teşekkülüne etkisi vardır. Yeterli gün uzunluğuna erişilmezse soğanın oluşumu iyi olmaz. Soğan tohumlarının geç ekilmesi, baş teşekkülüne olumsuz etki yapar. Çünkü geri kalan yetişme dönemi sırasında istenen sıcaklık ve ışık toplamı elde olunamaz. Baş oluşumundan sonra du*rum terse döner. Kuvvetli ışıklanma, az sıcaklık, fazla nem, azot noksanlığı, fazla potas soğanın hasat olgunluğunu ge*ciktirir. Soğanın kurumaya yakın döneminde büyümesi durdurulmalı ve yapraklar görev yapamaz hale getirilmelidir. Bunun için bu devrede yapraklara baskı yapılarak, yapraklar toprağa doğru yatırılır. Işık azlığı, azot fazlalığı ve potas noksanlığı olgun*luğu ve kurumayı hızlandırır. Kurumuş soğanın dış tarafın*da 2-5 adet ölü ve kuru yaprak, iç kısmında 10-20 arasında etli canlı yaprak vardır. Ayrıca bazen bir, bazen ise 5-6 ya kadar çıkan sürgün ucu ve etrafında yapraklar bulunur, ikinci sene bu sürgünler başkalaşım geçirerek sürer ve çiçek sürgünü verir. Halk arasında bu sürgün taslaklarına cücük denir. Sürgün uzamaya başladığı an, çiçek kapsülü içinde çiçek tomurcuklarının taslakları ve çiçekler oluşur. Daha sonra çiçek açılır, döllenme meydana gelir ve tohumlar olgunlaşır. Bu devreden sonra bitki ölür.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Kök / Botanik Özellikleri / SOĞAN / SEBZECİLİK
Soğan kökleri müstakil köktür (Şekil 3.1). Ancak kökler yaşlandığı zaman, bazen çatallaşarak saçak kök görünümü kazanır. Soğanın kökleri, yüzlektir. Kökler belli bir açıyla toprağa dağılır. En fazla 50-70 cm derine iner. Köklerin % 75’e yakın kısmı 0-20 cm, % 24'ü 20-50 cm ve % l'de 50 cm den daha derine gider. Kökler ince uzun ve beyaz renklidir.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Gövde / Botanik Özellikleri / SOĞAN / SEBZECİLİK
Soğanın gövdesi, kök ile yaprak kın gövdesinin birleştiği kısım da oluşur. Gövdeyi dışarıdan görmek olası değildir. Ancak bitki boylamasına kesilir veya yapraklar kopartılırsa ortaya çıkar. Ortaya çıkan gövde yassı üçgen görünümündedir (Şekil 3.2). Gövdenin, 2-5 mm yüksekliği, 9-10 mm çapı ve konik bir görünümü vardır. Üzerinde bazen bir, çoğu kez bir kaç sürgün ucu bulunur. Soğanın halk arasında gövde olarak bilinen kısmı, etli yaprak kınlarının oluşturduğu baştır ve yaprak kınıdır. Toprak dışındaki kın gövdenin boyu türlere ve varyetelere göre değişir ve yakla*şık 10-50 cm boy alır. Bazı çeşitlerde boy daha uzun olabilir. Kın gövdenin enine kesiti yuvarlaktır.
Şekil 3.2. Soğan başının uzunlamasına kesiti ve koyu renkle boyanmış soğanın gövdesi
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
/ Yaprak ve Soğan Başı / Gövde / SOĞAN / SEBZECİLİK
Yapraklar kuvvetli gelişen organlardır. Yapraklar kın kısmında etli yapıda, bir biri içinden çıkarak, kın gövdeyi oluşturur. Yapraklar üst tarafta serbest, boru şeklinde ve içi boş yaprak ayasından ibarettir. Yaprak ayasının boyu 10-30 cm uzunluğundadır. Yaprak ayasının genel rengi yeşildir, ancak bazı varyeteler antosiyen içerir. Antosiyenin yaprak hücreleri içindeki miktarına ve dağılışına göre yaprak rengi de yeşilden, mora kadar değişiklik gösterebilir. Mevsim ortalarında, gövde üzerindeki yaprak saplarının dip kısmında, şişme meydana gelerek soğan başı oluşur. İlerleyen zaman içinde soğan başı normal büyüklüğüne ulaşır ve başın üzerindeki bir kaç yaprak kını kuruyarak bir kabuk tabakası meydana getirir.
Bu kabuk tabakası ileriki zamanda, altta kalan canlı etli yaprak kınlarını korumaya alır (Şekil 3.3). Soğan başı, çeşitlere göre çok değişik formlar gösterir. Nitekim BAYRAKTAR (1970), armut, yuvarlak, basık yuvar*lak, çok basık, yassı yuvarlak, uzunca yuvarlak, silindirik, konik, topaç formlar olduğunu belirtmektedir.
Baş*ın kabuk rengi kahverengi, sarı, beyaz, yeşil, mor ve kırmızı ; iç etli kısım yaprakları beyaz, yeşil, sarı, mor ve siyahımsı kırmızıdır. Soğan başlarının büyüklüğü, olgunluğa da bağlı kalarak 2-10 cm çap ve 3-8 cm uzunluk arasında değişir. Ağırlığı 20-30 gr’dan başlar 300-500 gr’a kadar değişkenlik gösterir. Et ve kabuk yapılarına göre, soğanlar yazlık ve kışlık iki gruba ayrılır. Kışlık çeşitlerde kabuk sayısı 2-4 arasın*da değişir. Kabuklar tam kurumuştur ve oldukça serttir. İç yaprakların kokusu kuvvetli ve tadı genellikle acıdır. Yap*raklar ince, etli, sıkı veya gevşek dokulu olup, fazla miktarda kuru madde içerir. Soğanın başı ne kadar sıkı ve su miktarı ne kadar az olursa, saklanma süresi o kadar uzar. Yazlık çeşitlerin 1-3 adet, fazla kurumamış ve tam sertleşmemiş dış kabuk yaprağı bulu*nur. İç yapraklar daha etli, gevşek dokulu ve daha tatlıdır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
/ Çiçek / Gövde / SOĞAN / SEBZECİLİK
Soğanlar, yetiştirme şekline bağlı kalarak iki veya üç sene sonunda çiçek açar. Tohum*dan yetiştirilip baş veren soğanlar iki senede çiçeklenir. Buna karşın, küçük soğanlarla yani kıskalarla üretim yapıldığında, ilk sene tohumdan kıska, ikinci sene kıskadan soğan, üçüncü sene soğandan çiçek oluşur. Böylece üç senede çiçeklenme meydana gelir. Bu normal durumlar dışında kıskanın büyüklüğüne ve saklanması sırasındaki çevre koşullarının etkisine bağ*lı kalarak birinci yılda % 30-40, ikinci yılda % 40-60'a kadar çiçeklenme meydana gelebilir. Bazı hassas soğan çeşitlerinin ışık ve sıcaklığın etkisine maruz kalarak başkalaşım geçirdikleri ve ilk yıl içinde de % 50 çiçeklendikleri görülür. İstenmeyen erken çiçeklenmeler, soğanın baş bağlamasını ortadan kaldırır, soğanın verim miktarını düşürür.
Şekil 3.3. Soğan başları
Çiçek sürgünü, soğanın içinde teşekkül eden sürgün sayısına göre bir veya birkaç adettir. Sürgün üzerinde yaprak bulunmayan, boru şeklinde, düz ve sade yapıya sahiptir. Bu sürgün, önce yuvarlak kesitli uzun bir sap ve sap ucunda huni şeklinde kapalı bir çiçek tablasından oluşur. Bu huni şeklindeki çiçek tablasının üzeri 2 veya 4 parçalı bir kın ile örtülüdür. Çiçek tablası üzerinde, ilerde yüzlerce çiçeği oluşturacak tomurcukların primordiumları meydana gelir. Çiçek tablasındaki çiçek tomurcukları büyüdükçe, onları örten kında buna paralel büyür ve genişler. Çiçeklerin açılma zamanında kın yırtılır ve bir top görünü*münde çiçekler ortaya çıkar (Şekil 3.4).
Her bir çiçek 2-3 cm uzunluğundaki çiçek sapı ile çiçek tablasına bağlanmıştır. Topun en üst kısmındaki çiçeklerin açılmasından sonra, dip kısımdaki çiçeklerin açılmasına kadar 10-25 günlük bir zaman geçer. Soğan çiçeği erdişidir. HEGI (1938), HANOVV (1950) ve FIRBAS’a (1951) göre soğanın çiçek formülü P (3+3), A (3 + 3) ve G (3) tür ve 6 adet çanak, 6 adet beyaz renkli taç yaprağı vardır. 6 adet erkek organ, içiçe iki daire üzerinde sıralanmıştır. Dişi organ üç karpelli ve her karpelinde 2 tohum taslağı bulundurur. Bir sürgünde çiçeklerin birbiri ardına açılmasıyla çiçeklenme zamanı yukarıda da belirttiğimiz gibi, 10-25 gün devam eder. Bir çiçek sabah saat 6'da açılır ve akşam 18’de kapanır. Bir çiçeğin çiçeklenmesi 2-4 gündür. Bu süre içinde tozlanma ve dölleme meydana gelir.
Şekil 3.4. Soğanda çiçeklenme şekli
Çiçek açıldığında dişiciğin boyuncuğu kısadır. Önce iç tarafta bulunan erkek organların, daha sonra dıştaki erkek organların keseleri patlar. Erkek organların keselerinin patlamasından sonra, dişiciğin boyuncuğu uzar, tepesi genişler ve döllenme ol*gunluğa gelir. Erkek organ keseleri, dişinin döllenme olgunluğuna gelmesinden önce patladığından, çiçekte kendine döllenme genellikle meydana gelmez. Yalnız aynı tabladaki değişik zamanlarda açan çiçeklerin, birbirini tozlanması mümkün olduğundan, geitonogamik bir tozlanma ve döllenme meydana gelir. Aynı soğanın değişik çiçekleri ara*sındaki tozlanmada her hangi bir güçlük, kısırlık baş göstermez. Böylece soğanlarda büyük ölçüdeki kendine dölleme yanında, % 50’ye kadar çıkan yabancı dölleme meydana gelir ve yabancı dölleme böceklerin taşıdığı çiçek tozuyla olur.
Soğanlardaki bu normal çiçeklenme yanında, bazı soğan çeşitlerinde erkek organ kısırlığı veya çiçek tozu uyuşmazlığı bulunur. Bu durumda yabancı dölleme % 100’e çıkar. Zaten bu çeşitlerden tohum almak istenirse, dölleyici baba çeşit koyma zorunluluğu vardır. Erkek kısır soğan*lar hybrid çalışmalarında büyük kolaylık sağlar. Bazı soğanlarda ise çiçek tomurcuğu meydana gelmesine, çiçek oluşmasına rağmen, erkek ve dişi organlar gelişemez. Bu durumda çi*çek yaprakları generatif gelişmeden, vejetatif gelişmeye dönerek ve bu yapraklar küçük birer soğancık oluşturur. Böylece çiçek tablalarında 5-10 adet kıska (arpacık) büyüklüğünde soğanlar meydana gelir. Apomik yolla oluşan bu soğanlar yenir veyahut üretimde kullanılır. Bu üretim vejetatif klon üretim şeklinde olup, yeni bitki, ana bitkiyle aynı karakteri taşır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Tohum / Botanik Özellikleri / SOĞAN / SEBZECİLİK
Dişi organ 2-6 adet arasında tohum meydana getirir. To*humlar 3-4 mm uzunlukta, 1-2 m genişlikte, 0,5-1 mm ka*lınlıktadır. Renkleri parlak siyah ve üstleri girintili çıkıntılı, kırışık*tır (Şekil 3.5).
Şekil 3.5. Soğan tohumları ve çimlendirilmesi
Çimlenme özelliği % 30-90 arasında değişir. Ortalama % 75’tir. Bin tane ağırlığı 2,7-4,0 gr’dır. Bir litre tohum 350-450 gr gelir. Bir gram tohumlukta 200-275 adet tohum bulunur. Tohumların saklanma süresi 3-4 yıldır. Tohumlar toprağa atıldıklarında ve toprak sıcaklığı 4°C olduğunda çimlenme başlar. Optimal çimlenme sıcaklığı 10-20°C’dır. Çimlendirme denemelerine 14 gün devam edilir. Tarlada tohum ekimin*den soğanın oluşumuna kadar 130-170 güne, tohum ekimin*den tekrar tohum alıncaya kadar 360-550 güne gereksinme vardır. Erkenci soğanlarda bu süre daha kısadır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Bitki, ya tohumdan üretilerek yada bir sene önceden oluşan soğanın sürmesiyle meydana gelir (Şekil 3.1). Tohumlar atıldığında önce kök teşekkül eder. Kök 3-5 cm uzunluğu alınca toprağın 1-2 cm altındaki bir nok*tadan dallanmaya başlar. Bu kısım ilerde toprak altı göv*desini meydana getirir. Bu sırada hypokotil uzar ve bazen tohumla, bazen tohumsuz kotiledon yaprak topraktan dışarı çıkar. Bel*li bir süre sonra (5-10 gün) boru gibi olan kotiledon yaprağın 1/3 üst kısmına yakın yerinden yeni bir yaprak çıkar. Yeni yapraklar devamlı birbiri içinden çıkarak, toprak üstünde yaprak kınlarından meydana gelen bir gövde oluş*turur. Bu kın gövde, 1-3 cm kalınlığı aldığında, kın gövdenin kökle birleştiği toprak altı gövdenin üst kışımı kalınlaşarak soğancık oluşumu başlar. Başlangıçta soğan beyaz yeşil renklidir. Zamanla soğan büyür ve olgunlaşır. Bu arada dış yapraklar sarı, kırmızı, beyaz yeşil, kırmızı ve mor kırmızı gibi de*ğişik renklere dönüşür. Soğanın baş bağlaması, karbonhidratların depolanma gü*cüne bağlıdır. Potasın alımının az, azotun alımının yüksek oluşu baş olu*şumunu yavaşlatır. Hatta geriletir. Ayrıca iklim koşullarının da baş teşekkülüne etkisi vardır. Yeterli gün uzunluğuna erişilmezse soğanın oluşumu iyi olmaz. Soğan tohumlarının geç ekilmesi, baş teşekkülüne olumsuz etki yapar. Çünkü geri kalan yetişme dönemi sırasında istenen sıcaklık ve ışık toplamı elde olunamaz. Baş oluşumundan sonra du*rum terse döner. Kuvvetli ışıklanma, az sıcaklık, fazla nem, azot noksanlığı, fazla potas soğanın hasat olgunluğunu ge*ciktirir. Soğanın kurumaya yakın döneminde büyümesi durdurulmalı ve yapraklar görev yapamaz hale getirilmelidir. Bunun için bu devrede yapraklara baskı yapılarak, yapraklar toprağa doğru yatırılır. Işık azlığı, azot fazlalığı ve potas noksanlığı olgun*luğu ve kurumayı hızlandırır. Kurumuş soğanın dış tarafın*da 2-5 adet ölü ve kuru yaprak, iç kısmında 10-20 arasında etli canlı yaprak vardır. Ayrıca bazen bir, bazen ise 5-6 ya kadar çıkan sürgün ucu ve etrafında yapraklar bulunur, ikinci sene bu sürgünler başkalaşım geçirerek sürer ve çiçek sürgünü verir. Halk arasında bu sürgün taslaklarına cücük denir. Sürgün uzamaya başladığı an, çiçek kapsülü içinde çiçek tomurcuklarının taslakları ve çiçekler oluşur. Daha sonra çiçek açılır, döllenme meydana gelir ve tohumlar olgunlaşır. Bu devreden sonra bitki ölür.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Kök / Botanik Özellikleri / SOĞAN / SEBZECİLİK
Soğan kökleri müstakil köktür (Şekil 3.1). Ancak kökler yaşlandığı zaman, bazen çatallaşarak saçak kök görünümü kazanır. Soğanın kökleri, yüzlektir. Kökler belli bir açıyla toprağa dağılır. En fazla 50-70 cm derine iner. Köklerin % 75’e yakın kısmı 0-20 cm, % 24'ü 20-50 cm ve % l'de 50 cm den daha derine gider. Kökler ince uzun ve beyaz renklidir.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Gövde / Botanik Özellikleri / SOĞAN / SEBZECİLİK
Soğanın gövdesi, kök ile yaprak kın gövdesinin birleştiği kısım da oluşur. Gövdeyi dışarıdan görmek olası değildir. Ancak bitki boylamasına kesilir veya yapraklar kopartılırsa ortaya çıkar. Ortaya çıkan gövde yassı üçgen görünümündedir (Şekil 3.2). Gövdenin, 2-5 mm yüksekliği, 9-10 mm çapı ve konik bir görünümü vardır. Üzerinde bazen bir, çoğu kez bir kaç sürgün ucu bulunur. Soğanın halk arasında gövde olarak bilinen kısmı, etli yaprak kınlarının oluşturduğu baştır ve yaprak kınıdır. Toprak dışındaki kın gövdenin boyu türlere ve varyetelere göre değişir ve yakla*şık 10-50 cm boy alır. Bazı çeşitlerde boy daha uzun olabilir. Kın gövdenin enine kesiti yuvarlaktır.
Şekil 3.2. Soğan başının uzunlamasına kesiti ve koyu renkle boyanmış soğanın gövdesi
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
/ Yaprak ve Soğan Başı / Gövde / SOĞAN / SEBZECİLİK
Yapraklar kuvvetli gelişen organlardır. Yapraklar kın kısmında etli yapıda, bir biri içinden çıkarak, kın gövdeyi oluşturur. Yapraklar üst tarafta serbest, boru şeklinde ve içi boş yaprak ayasından ibarettir. Yaprak ayasının boyu 10-30 cm uzunluğundadır. Yaprak ayasının genel rengi yeşildir, ancak bazı varyeteler antosiyen içerir. Antosiyenin yaprak hücreleri içindeki miktarına ve dağılışına göre yaprak rengi de yeşilden, mora kadar değişiklik gösterebilir. Mevsim ortalarında, gövde üzerindeki yaprak saplarının dip kısmında, şişme meydana gelerek soğan başı oluşur. İlerleyen zaman içinde soğan başı normal büyüklüğüne ulaşır ve başın üzerindeki bir kaç yaprak kını kuruyarak bir kabuk tabakası meydana getirir.
Bu kabuk tabakası ileriki zamanda, altta kalan canlı etli yaprak kınlarını korumaya alır (Şekil 3.3). Soğan başı, çeşitlere göre çok değişik formlar gösterir. Nitekim BAYRAKTAR (1970), armut, yuvarlak, basık yuvar*lak, çok basık, yassı yuvarlak, uzunca yuvarlak, silindirik, konik, topaç formlar olduğunu belirtmektedir.
Baş*ın kabuk rengi kahverengi, sarı, beyaz, yeşil, mor ve kırmızı ; iç etli kısım yaprakları beyaz, yeşil, sarı, mor ve siyahımsı kırmızıdır. Soğan başlarının büyüklüğü, olgunluğa da bağlı kalarak 2-10 cm çap ve 3-8 cm uzunluk arasında değişir. Ağırlığı 20-30 gr’dan başlar 300-500 gr’a kadar değişkenlik gösterir. Et ve kabuk yapılarına göre, soğanlar yazlık ve kışlık iki gruba ayrılır. Kışlık çeşitlerde kabuk sayısı 2-4 arasın*da değişir. Kabuklar tam kurumuştur ve oldukça serttir. İç yaprakların kokusu kuvvetli ve tadı genellikle acıdır. Yap*raklar ince, etli, sıkı veya gevşek dokulu olup, fazla miktarda kuru madde içerir. Soğanın başı ne kadar sıkı ve su miktarı ne kadar az olursa, saklanma süresi o kadar uzar. Yazlık çeşitlerin 1-3 adet, fazla kurumamış ve tam sertleşmemiş dış kabuk yaprağı bulu*nur. İç yapraklar daha etli, gevşek dokulu ve daha tatlıdır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
/ Çiçek / Gövde / SOĞAN / SEBZECİLİK
Soğanlar, yetiştirme şekline bağlı kalarak iki veya üç sene sonunda çiçek açar. Tohum*dan yetiştirilip baş veren soğanlar iki senede çiçeklenir. Buna karşın, küçük soğanlarla yani kıskalarla üretim yapıldığında, ilk sene tohumdan kıska, ikinci sene kıskadan soğan, üçüncü sene soğandan çiçek oluşur. Böylece üç senede çiçeklenme meydana gelir. Bu normal durumlar dışında kıskanın büyüklüğüne ve saklanması sırasındaki çevre koşullarının etkisine bağ*lı kalarak birinci yılda % 30-40, ikinci yılda % 40-60'a kadar çiçeklenme meydana gelebilir. Bazı hassas soğan çeşitlerinin ışık ve sıcaklığın etkisine maruz kalarak başkalaşım geçirdikleri ve ilk yıl içinde de % 50 çiçeklendikleri görülür. İstenmeyen erken çiçeklenmeler, soğanın baş bağlamasını ortadan kaldırır, soğanın verim miktarını düşürür.
Şekil 3.3. Soğan başları
Çiçek sürgünü, soğanın içinde teşekkül eden sürgün sayısına göre bir veya birkaç adettir. Sürgün üzerinde yaprak bulunmayan, boru şeklinde, düz ve sade yapıya sahiptir. Bu sürgün, önce yuvarlak kesitli uzun bir sap ve sap ucunda huni şeklinde kapalı bir çiçek tablasından oluşur. Bu huni şeklindeki çiçek tablasının üzeri 2 veya 4 parçalı bir kın ile örtülüdür. Çiçek tablası üzerinde, ilerde yüzlerce çiçeği oluşturacak tomurcukların primordiumları meydana gelir. Çiçek tablasındaki çiçek tomurcukları büyüdükçe, onları örten kında buna paralel büyür ve genişler. Çiçeklerin açılma zamanında kın yırtılır ve bir top görünü*münde çiçekler ortaya çıkar (Şekil 3.4).
Her bir çiçek 2-3 cm uzunluğundaki çiçek sapı ile çiçek tablasına bağlanmıştır. Topun en üst kısmındaki çiçeklerin açılmasından sonra, dip kısımdaki çiçeklerin açılmasına kadar 10-25 günlük bir zaman geçer. Soğan çiçeği erdişidir. HEGI (1938), HANOVV (1950) ve FIRBAS’a (1951) göre soğanın çiçek formülü P (3+3), A (3 + 3) ve G (3) tür ve 6 adet çanak, 6 adet beyaz renkli taç yaprağı vardır. 6 adet erkek organ, içiçe iki daire üzerinde sıralanmıştır. Dişi organ üç karpelli ve her karpelinde 2 tohum taslağı bulundurur. Bir sürgünde çiçeklerin birbiri ardına açılmasıyla çiçeklenme zamanı yukarıda da belirttiğimiz gibi, 10-25 gün devam eder. Bir çiçek sabah saat 6'da açılır ve akşam 18’de kapanır. Bir çiçeğin çiçeklenmesi 2-4 gündür. Bu süre içinde tozlanma ve dölleme meydana gelir.
Şekil 3.4. Soğanda çiçeklenme şekli
Çiçek açıldığında dişiciğin boyuncuğu kısadır. Önce iç tarafta bulunan erkek organların, daha sonra dıştaki erkek organların keseleri patlar. Erkek organların keselerinin patlamasından sonra, dişiciğin boyuncuğu uzar, tepesi genişler ve döllenme ol*gunluğa gelir. Erkek organ keseleri, dişinin döllenme olgunluğuna gelmesinden önce patladığından, çiçekte kendine döllenme genellikle meydana gelmez. Yalnız aynı tabladaki değişik zamanlarda açan çiçeklerin, birbirini tozlanması mümkün olduğundan, geitonogamik bir tozlanma ve döllenme meydana gelir. Aynı soğanın değişik çiçekleri ara*sındaki tozlanmada her hangi bir güçlük, kısırlık baş göstermez. Böylece soğanlarda büyük ölçüdeki kendine dölleme yanında, % 50’ye kadar çıkan yabancı dölleme meydana gelir ve yabancı dölleme böceklerin taşıdığı çiçek tozuyla olur.
Soğanlardaki bu normal çiçeklenme yanında, bazı soğan çeşitlerinde erkek organ kısırlığı veya çiçek tozu uyuşmazlığı bulunur. Bu durumda yabancı dölleme % 100’e çıkar. Zaten bu çeşitlerden tohum almak istenirse, dölleyici baba çeşit koyma zorunluluğu vardır. Erkek kısır soğan*lar hybrid çalışmalarında büyük kolaylık sağlar. Bazı soğanlarda ise çiçek tomurcuğu meydana gelmesine, çiçek oluşmasına rağmen, erkek ve dişi organlar gelişemez. Bu durumda çi*çek yaprakları generatif gelişmeden, vejetatif gelişmeye dönerek ve bu yapraklar küçük birer soğancık oluşturur. Böylece çiçek tablalarında 5-10 adet kıska (arpacık) büyüklüğünde soğanlar meydana gelir. Apomik yolla oluşan bu soğanlar yenir veyahut üretimde kullanılır. Bu üretim vejetatif klon üretim şeklinde olup, yeni bitki, ana bitkiyle aynı karakteri taşır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Tohum / Botanik Özellikleri / SOĞAN / SEBZECİLİK
Dişi organ 2-6 adet arasında tohum meydana getirir. To*humlar 3-4 mm uzunlukta, 1-2 m genişlikte, 0,5-1 mm ka*lınlıktadır. Renkleri parlak siyah ve üstleri girintili çıkıntılı, kırışık*tır (Şekil 3.5).
Şekil 3.5. Soğan tohumları ve çimlendirilmesi
Çimlenme özelliği % 30-90 arasında değişir. Ortalama % 75’tir. Bin tane ağırlığı 2,7-4,0 gr’dır. Bir litre tohum 350-450 gr gelir. Bir gram tohumlukta 200-275 adet tohum bulunur. Tohumların saklanma süresi 3-4 yıldır. Tohumlar toprağa atıldıklarında ve toprak sıcaklığı 4°C olduğunda çimlenme başlar. Optimal çimlenme sıcaklığı 10-20°C’dır. Çimlendirme denemelerine 14 gün devam edilir. Tarlada tohum ekimin*den soğanın oluşumuna kadar 130-170 güne, tohum ekimin*den tekrar tohum alıncaya kadar 360-550 güne gereksinme vardır. Erkenci soğanlarda bu süre daha kısadır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay