Tweet
İklim ve Toprak İstekleri / SOĞAN / SEBZECİLİK
Işıklanma müddeti (Fotoperiyot) ve sıcaklık (Termoperiyot), soğanın yetişmesine etki yapan iki önemli etkendir ve ikisi de aynı derece öneme sahiptir. Baş soğan elde edebilmek için soğanın isteği olan minimum sıcaklık ve gün uzunluğunun var olması gerekmektedir. Bitkinin erken gelişme devresinde serin ha*vaya ve uzun güne gereksinim vardır. Fakat baş bağlama ve başın büyümesi için, sıcaklığın fazla ve havanın yağışsız ve kuru olması şarttır. Erken gelişme devresinde or*talama sıcaklık 12,8°C olmalıdır. Baş bağlamaya başladığı zaman sıcaklığın 21°C, başın olgunlaşması için de 24-27°C arasında olması istenir. Soğan bitkisi -8°C ve hatta -10°C sı*caklıklara dayanır. Bu yüzden soğan dona dayanıklı bir bitki sayılır. Gün uzunluğu isteklerine gelince, çeşitlere göre deği*şir. Erkenci çeşitler için 10-12 saatlik gün uzunluğu, baş bağ*lamaya yeterlidir. Geçici çeşitlerde bu süre 13-15 saat gün uzun*luğuna kadar çıkar. Soğan tohumları toprakta çimlenirken, toprak rutubeti % 80-85 olmalı ve hiç bir zaman tar*la kapasitesinin üstüne çıkmamalıdır. Tohumların minimum çimlenme sıcak*lığı da 0oC, optimum 20-25°C ve maksimum 35-40°C olduğu göz önüne alınırsa, toprak sıcaklığı 8-10oC olmadan tohum ekimi yapılmamalıdır. Tohum ekimi ve kıska dikiminde en iyi toprak sıcaklığı 14-17oC olduğu zamandır. Çimlenmeden sonra kök sistemi gelişir. Yeni köklerin oluşması baş soğanın olgunlaşmasına kadar sürer. Bitkiler yaklaşık olarak her hafta bir yaprak oluşturur ve havalar ısınıncaya kadar bu şekilde gelişmeye devam eder. Bu devrede serin hava koşullarına gereksinim duyulur. Sıcaklık ve gün uzunluğu artmasıyla bitkiler baş bağlamaya döner. Yeterli bir ürün için, soğanlar baş bağlamaya başlamadan önce 8-10 yaprak meydana getirmelidir. Bu sırada toprakta devamlı ve yeterli miktarda nemin bulunması istenir (IYNN ve Arkadaşları, 1964). Sıcaklığa bağlı olarak çeşitli bölgelerde baş bağlama haziran ayı içinde, değişik günlerde başlar ve bu zamanda bitkiler genellikle 8-10 yapraklıdır. Kısa gün, soğanlarda baş bağlamayı geciktirir. Gün uzunluğu 8 saat olduğunda baş bağlama meydana gelmez. En çabuk baş bağ*lama ve olgunlaşma ise, yapılan araştırma sonuçlarına göre, 20-22 saat aydınlatmadan elde edilmiştir. Tabiatıyla denemelerden elde edilen bu sonucun tarlaya yansıması, gün uzunluğu fazla olan yerlerde soğanın daha iyi verim vereceği şeklindedir. Çeşitler arasında fark olmakla beraber, bütün so*ğanlar uzun gün bitkisidir (JONES ve MANN 1963). Gün uzunluğunun yanında sıcaklık da önemlidir. Geliş*me dönemindeki düşük sıcaklıklar baş bağlamayı engeller. Fotoperiyodun (uzun günün) çiçeklenmeye etkisi olmayıp, çiçeğe kalkma, gelişme dönemindeki düşük sıcaklığın etkisiyle meydana gelir. Soğan tohumunun, topraktaki çimlenmesi sırasında mey*dana gelen kısa süreli hafif donlara toleransı vardır. Baş bağlama sırasında havanın kuru olmasını tercih ederler. Çi*çek tozları neme ve yağmura karşı hassas olup, çiçeklenmeyi izleyen günlerde yağmur yağması döllenmeyi olumsuz yönden etkiler. Kıska ile üretilen soğanların erken çiçeklenmesinde sıcaklığın rolü büyüktür. Kıskaların kışı geçirmek üzere saklanması sırasında, 5-15°C sıcaklıklarda muhafaza edilmeleri, birçok çeşitte erken çiçeklenmeye neden olur ve bu soğanlar baş bağla*maz. Erken çiçeklenme soğan üretimi için büyük zarar nedendir. Kıskaların saklanması 23°C sıcaklıkta ve kuru şartlarda yapılırsa, er*ken çiçeklenme büyük ölçüde ortadan kaldırılır (HARTSEMA 1947). Yüksek sıcaklığın erken çiçeklenmeyi bastırdığını ROBERTS ve STRUCKMEYERS (1951) de vurgulamaktadır. SORENSE (1950) yaptığı denemede Allium ascalonicum L. yi 13 hafta süre ile 20°C de tutmuş ve büyük ölçüde çi*çeklenmeyi durdurmuştur. THOMPSON ve SMITH (1939), değişik sıcaklık derecelerinde, örneğin 25 ile -1°C sıcaklıklar arasında soğanları saklamış ve 5 ile 15°C arasındaki sıcaklıklarda soğanların erken çiçeklendiğini, buna karşın 15oC den sonraki artan sıcaklıklarda ve 5oC den sonraki düşen sıcaklarda çiçeklenmenin giderek azaldığını, ayrıca çiçeklenme sırasında meydana gelen düşük sıcaklığın çiçeklenmeyi gerilettiğini saptamıştır. Bununla il*gili olarak HARTSEMA (1947), yukarıdaki araştırma sonuçlarını destekleyen araştırmasında, Zittauer Riesen soğan çeşidinin 0°C de saklanmasıyla, bitkilerin yetiştirilmesi sırasında erken çiçeklenmenin meydana gelme*diğini tespit etmiştir.
Soğan, besin değeri yeterli, hafif karakterli topraklardan başlayarak, tınlı ve nihayet pek ağır olmamak şartı ile hafif killi topraklarda da yetiştirilebilir. Killi topraklar hu*mus ile beslenmedikçe, genç bitkilerin ve başların iyi gelişmesi mümkün olmaz. Öte yandan fazla nemli topraklarda yetişti*rilen soğanların hasat sonrası dayanma yetenekleri çok azdır. Toprakta uzun süreli kalan ve tarla kapasitesi üstündeki su, başların çürümesine yol açar. Torf veya kuvvetli bir organik gübre ile kuvvetlendirilmiş kumlu-tınlı toprak*lar özellikle erken ürün için en iyisidir. Verim bakımından turbiyer topraklar tercih edilmektedir. Doğal olarak gevşek yapılı, yeter miktarda besin maddesi olan ve su tutabilen, kök sisteminin yayılabileceği alan derin olan, humuslu ve kolayca işlenebilen tınlı top*raklar soğan için tercih edilir. Soğan, topraktaki yüksek asititeye karşı oldukça duyarlıdır. Bir*çok araştırıcı, soğan yetiştiriciliği için en uygun toprak reaksiyonunun pH 6,0-6,5 arasında olmasını sağlık verir (THOMPSON 1949). Daha öncede belirtildiği gibi soğan, ilk gelişme anın*da kısmen nemli, baş bağlamaya doğru ve baş bağlamadan sonra hasat sonuna kadar nemli olmayan bir hava koşulu ister. Bu dönem fazla hava nemi olumsuz etkiye sahiptir. Tarla yetiştiriciliğinde yıllık yağışı 450-550 mm ve Mayıs Ha*ziran yağışı 100-150 mm olan yerlerde sulama yapmadan soğan yetiştirilebilir. Sulama, yağışın az olduğu yerlerde ve kurak geçen yıllarda kesinlikle uygulanmalıdır. Toprağın kuru kalma*sı başların küçük olmasına, verimin düşmesine yol açar. Topraktaki fazla nem, nematod (Ditylenchus dipsaci) zara*rını hızlandırır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Işıklanma müddeti (Fotoperiyot) ve sıcaklık (Termoperiyot), soğanın yetişmesine etki yapan iki önemli etkendir ve ikisi de aynı derece öneme sahiptir. Baş soğan elde edebilmek için soğanın isteği olan minimum sıcaklık ve gün uzunluğunun var olması gerekmektedir. Bitkinin erken gelişme devresinde serin ha*vaya ve uzun güne gereksinim vardır. Fakat baş bağlama ve başın büyümesi için, sıcaklığın fazla ve havanın yağışsız ve kuru olması şarttır. Erken gelişme devresinde or*talama sıcaklık 12,8°C olmalıdır. Baş bağlamaya başladığı zaman sıcaklığın 21°C, başın olgunlaşması için de 24-27°C arasında olması istenir. Soğan bitkisi -8°C ve hatta -10°C sı*caklıklara dayanır. Bu yüzden soğan dona dayanıklı bir bitki sayılır. Gün uzunluğu isteklerine gelince, çeşitlere göre deği*şir. Erkenci çeşitler için 10-12 saatlik gün uzunluğu, baş bağ*lamaya yeterlidir. Geçici çeşitlerde bu süre 13-15 saat gün uzun*luğuna kadar çıkar. Soğan tohumları toprakta çimlenirken, toprak rutubeti % 80-85 olmalı ve hiç bir zaman tar*la kapasitesinin üstüne çıkmamalıdır. Tohumların minimum çimlenme sıcak*lığı da 0oC, optimum 20-25°C ve maksimum 35-40°C olduğu göz önüne alınırsa, toprak sıcaklığı 8-10oC olmadan tohum ekimi yapılmamalıdır. Tohum ekimi ve kıska dikiminde en iyi toprak sıcaklığı 14-17oC olduğu zamandır. Çimlenmeden sonra kök sistemi gelişir. Yeni köklerin oluşması baş soğanın olgunlaşmasına kadar sürer. Bitkiler yaklaşık olarak her hafta bir yaprak oluşturur ve havalar ısınıncaya kadar bu şekilde gelişmeye devam eder. Bu devrede serin hava koşullarına gereksinim duyulur. Sıcaklık ve gün uzunluğu artmasıyla bitkiler baş bağlamaya döner. Yeterli bir ürün için, soğanlar baş bağlamaya başlamadan önce 8-10 yaprak meydana getirmelidir. Bu sırada toprakta devamlı ve yeterli miktarda nemin bulunması istenir (IYNN ve Arkadaşları, 1964). Sıcaklığa bağlı olarak çeşitli bölgelerde baş bağlama haziran ayı içinde, değişik günlerde başlar ve bu zamanda bitkiler genellikle 8-10 yapraklıdır. Kısa gün, soğanlarda baş bağlamayı geciktirir. Gün uzunluğu 8 saat olduğunda baş bağlama meydana gelmez. En çabuk baş bağ*lama ve olgunlaşma ise, yapılan araştırma sonuçlarına göre, 20-22 saat aydınlatmadan elde edilmiştir. Tabiatıyla denemelerden elde edilen bu sonucun tarlaya yansıması, gün uzunluğu fazla olan yerlerde soğanın daha iyi verim vereceği şeklindedir. Çeşitler arasında fark olmakla beraber, bütün so*ğanlar uzun gün bitkisidir (JONES ve MANN 1963). Gün uzunluğunun yanında sıcaklık da önemlidir. Geliş*me dönemindeki düşük sıcaklıklar baş bağlamayı engeller. Fotoperiyodun (uzun günün) çiçeklenmeye etkisi olmayıp, çiçeğe kalkma, gelişme dönemindeki düşük sıcaklığın etkisiyle meydana gelir. Soğan tohumunun, topraktaki çimlenmesi sırasında mey*dana gelen kısa süreli hafif donlara toleransı vardır. Baş bağlama sırasında havanın kuru olmasını tercih ederler. Çi*çek tozları neme ve yağmura karşı hassas olup, çiçeklenmeyi izleyen günlerde yağmur yağması döllenmeyi olumsuz yönden etkiler. Kıska ile üretilen soğanların erken çiçeklenmesinde sıcaklığın rolü büyüktür. Kıskaların kışı geçirmek üzere saklanması sırasında, 5-15°C sıcaklıklarda muhafaza edilmeleri, birçok çeşitte erken çiçeklenmeye neden olur ve bu soğanlar baş bağla*maz. Erken çiçeklenme soğan üretimi için büyük zarar nedendir. Kıskaların saklanması 23°C sıcaklıkta ve kuru şartlarda yapılırsa, er*ken çiçeklenme büyük ölçüde ortadan kaldırılır (HARTSEMA 1947). Yüksek sıcaklığın erken çiçeklenmeyi bastırdığını ROBERTS ve STRUCKMEYERS (1951) de vurgulamaktadır. SORENSE (1950) yaptığı denemede Allium ascalonicum L. yi 13 hafta süre ile 20°C de tutmuş ve büyük ölçüde çi*çeklenmeyi durdurmuştur. THOMPSON ve SMITH (1939), değişik sıcaklık derecelerinde, örneğin 25 ile -1°C sıcaklıklar arasında soğanları saklamış ve 5 ile 15°C arasındaki sıcaklıklarda soğanların erken çiçeklendiğini, buna karşın 15oC den sonraki artan sıcaklıklarda ve 5oC den sonraki düşen sıcaklarda çiçeklenmenin giderek azaldığını, ayrıca çiçeklenme sırasında meydana gelen düşük sıcaklığın çiçeklenmeyi gerilettiğini saptamıştır. Bununla il*gili olarak HARTSEMA (1947), yukarıdaki araştırma sonuçlarını destekleyen araştırmasında, Zittauer Riesen soğan çeşidinin 0°C de saklanmasıyla, bitkilerin yetiştirilmesi sırasında erken çiçeklenmenin meydana gelme*diğini tespit etmiştir.
Soğan, besin değeri yeterli, hafif karakterli topraklardan başlayarak, tınlı ve nihayet pek ağır olmamak şartı ile hafif killi topraklarda da yetiştirilebilir. Killi topraklar hu*mus ile beslenmedikçe, genç bitkilerin ve başların iyi gelişmesi mümkün olmaz. Öte yandan fazla nemli topraklarda yetişti*rilen soğanların hasat sonrası dayanma yetenekleri çok azdır. Toprakta uzun süreli kalan ve tarla kapasitesi üstündeki su, başların çürümesine yol açar. Torf veya kuvvetli bir organik gübre ile kuvvetlendirilmiş kumlu-tınlı toprak*lar özellikle erken ürün için en iyisidir. Verim bakımından turbiyer topraklar tercih edilmektedir. Doğal olarak gevşek yapılı, yeter miktarda besin maddesi olan ve su tutabilen, kök sisteminin yayılabileceği alan derin olan, humuslu ve kolayca işlenebilen tınlı top*raklar soğan için tercih edilir. Soğan, topraktaki yüksek asititeye karşı oldukça duyarlıdır. Bir*çok araştırıcı, soğan yetiştiriciliği için en uygun toprak reaksiyonunun pH 6,0-6,5 arasında olmasını sağlık verir (THOMPSON 1949). Daha öncede belirtildiği gibi soğan, ilk gelişme anın*da kısmen nemli, baş bağlamaya doğru ve baş bağlamadan sonra hasat sonuna kadar nemli olmayan bir hava koşulu ister. Bu dönem fazla hava nemi olumsuz etkiye sahiptir. Tarla yetiştiriciliğinde yıllık yağışı 450-550 mm ve Mayıs Ha*ziran yağışı 100-150 mm olan yerlerde sulama yapmadan soğan yetiştirilebilir. Sulama, yağışın az olduğu yerlerde ve kurak geçen yıllarda kesinlikle uygulanmalıdır. Toprağın kuru kalma*sı başların küçük olmasına, verimin düşmesine yol açar. Topraktaki fazla nem, nematod (Ditylenchus dipsaci) zara*rını hızlandırır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay