Tweet
ISPANAK Botanik özellikleri Çiçek
Ispanak uzun gün bitkisidir. Gün uzunluğu 12 saatin üstüne çıktığında çiçeklenme başlar. Bu durumda bitkiler vejetatif devredeki toplu yaprak görünümünden çıkarak, gövdelenmeye ve çiçek sapı oluşturmaya başlar. Aslında yaprakları yenen ıspanaklarda, sapa kalkmak ve çiçek oluşturmak kalite hatasıdır ve satış oranını düşürür. Uzun gün yanında kuru ve sıcak hava koşulları da çiçeklenmeyi teşvik eder. Kısa günde, kuru ve yüksek sıcaklığın etkisiz kalması, çiçeklenmeye en etkin faktörün gün uzunluğu olduğunu ortaya koyar. Bu bakımdan ıspanaklar ilkbaharda kolayca sapa kalkar. Sonbaharda ise sapa kalkma pek görülmez. Yapılan çalışmalarda düşük sıcaklığın erken devrede uygulanması (vernelizasyon), uzun günde bitkilerin çabuk çiçeklenmesini hızlandırır (JUCENS 1954, TÜRKEŞ 1977). JUNGES (1956) adlı araştırıcı, ıspanak bitkilerini 5, 15 ve 25 günlük halindeyken 3 ve 10°C sıcaklıkta tutmuş ve 3°C’de tutulan bütün bitkilerde çiçeklenmenin hızlandığını, 10°C’de yavaşladığını saptamıştır. KAGAWA (1956) ise, ıspanak bitkilerini 17 saate kadar gün uzunluğu ve 1°C kadar sıcaklıklarda tutarak, bitkiler üzerindeki uzun gün ve soğuklatma arasındaki ilişkileri incelemiştir. Yalnız başına gün uzunluğu süresi ne kadar uzar ve yine gün uzunluğunun uzamasıyla beraber, sıcaklık derecesi ne kadar azalırsa çiçeklenme o kadar hızlanmıştır. Kısa gün koşulları olan 9 saatin altındaki koşullarda çiçeklenme meydana gelmemiş ve bu dönemde sıcaklığın düşmesi çiçeklenmeye etkili olmamıştır. Ancak soğukla (vernalizasyonla) beraber 10 saatten sonraki gün uzunluğunda çiçeklenme ortaya çıkmaktadır. Ispanaklar bitki halinde vernalize edildiği gibi, tohum halinde iken de vernalize olabilir. KAGAWA (1958), geç ve erken çiçeklenen çeşitlerin tohum*larını 2-1°C’de vernalize ederek 5 Mart, 5 Haziran ve 5 Ekim’de ayrı ayrı denemeye almıştır. Ekimden sonraki kısa günde bile üşütülen tohumların bitkileri çiçeklenmiştir. Başka bir denemede, soğukla*ma yanında 1-40 ppm gibberellin, 1-10 ppm NAA ve 50 ppm Maleic hydroziden uygulaması yapıldığında ıspanakların çiçeklenmesi hızlanmıştır (KAGAWA 1959). Son yıllarda soğuğa ve uzun güne hassas olan, erken tohuma kalkan Nthonzairai, Uyojiromaru, Wakakusa, Hojo gibi çeşitler yanında, geç tohuma kalkan Hollanda, Viroflay, Müsterland, Nobel, King of Denmark Seiyoba gibi çeşitlerde ıslah edilmiştir (DIIJLINGEN 1956, KAGAWA 1958, BAY*RAKTAR 1970). Ispanak iki evcikli bitki olarak bilinir. Ancak doğada, bununla beraber 5 değişik çiçek formu tespit edilir. (DILLINGEN 1956, GÜNAY 1973). Bu formları aşağıdaki gibi sıralayabiliriz.
1. Saf erkek çiçek içeren bitkiler (Diocie). Bu bitkiler çabuk çiçeklenmeye kaçar ve çiçeklenmeden çok sonra kısa bir süre sonunda ölür. Bu bitkilerin yaprakları daha küçüktür ve sebzecilik bakımından önemleri pek yoktur. Kültürü yapılan tohumluk içinde, bu bitkilere ait tohumların bulunması arzu edilmez.
2. Saf dişi çiçek içeren bitkiler (Diocie). Bu bitkilerde çiçeklenme, erkek çiçek içeren bitkilere göre daha geç meydana gelir. Yaprakları etli ve iyi teşekkül eder. Kaliteli olduklarından sebze olarak değerli bitkilerdir. Tohumluğun bu bitki tohumlarından oluşması istenir.
3. Erkek ve dişi çiçekleri bir bitki üzerinde bir arada içeren bitkiler (monocie). Bu bitkiler küçük yapraklıdır. Bir bitki üzerinde açan erkek ve dişi çiçek, sayısı l : l’dir. Bununla beraber bitkiler daha çok saf erkek bitki karakterine sahiptir.
4. Erkek ve er dişi çiçekleri bir bitki üzerinde bir arada içeren bitkiler (Andromonocie). Bitkilerde erkek ve dişi çiçek açma oranı 1:1’dir. Ancak saf dişi çiçekli bitkiler gibi etli yapraklı geç çiçeklenir, ancak saf erkek çiçekli bitkiler gibi çiçeklenmeden sonra çabucak ölen bitkilerdir.
5. Dişi çiçekleri içeren, sonradan erkek çiçek oluşturan bitkiler (Monocie). Bitkiler gelişmenin başlangıcında saf dişi çiçek teşkil eder ve saf dişi çiçek içeren bitkilere benzer. Gelişmenin sonuna doğru tepe ucunda erkek çiçekler meydana gelir.
THOMPSON (1939) SNEEP (1962) ve BAYRAKTAR (1970), bu tiplere ilaveten erselik (Erdişi) çiçeklere sahip bitkilerin bulunabileceğini kaydetmektedir. Şu halde ıspanaklar, çiçek biyolojisi bakımından tek evcikli (Monicie), iki evcikli (Diocie) ve erselik (Erdişi) olarak üç grupta toplan*maktadır. Fakat doğada daha çok iki evcikli bitkilere rast*lamakta (Diocie), tek evcikli ve erselik bitkilerle az karşılaşılmak*tadır. Gerek ürün, gerekse tohum alma yönünden ıspanaklar*da erkek ve dişi bitkilerin saptanmasında fayda vardır. Fa*kat cinsiyeti, tohumlara bakarak veya bitkilerin ilk normal vejetatif gelişmeleri sırasında morfolojik durumlarına göre saptamak, halen olanaksızdır. Bununla beraber yaprakların küçük olması kısmen erkek bitki belirtisi olarak yorumlanır. Vejetatif devreden generatif devreye geçildiği an dışardan morfolojik olarak en iyi tespit saptanabilir, dişi ve erkek çiçekli bitkiler birbirinden ayırt edilebilir. Bu sırada erkek bitkilerin çiçek sapı üzerindeki yaprakları küçük ve çiçek sapı ince uzundur. Dişi bitkilerde yapraklar daha büyük ve çiçek sürgünü daha derli topludur. Tozlanma sırasında erkek bitkiler sallandığında çiçek tozları etrafa yayılır. Tozlanmadan sonra erkek çiçekli bitkilerin görevi biter ve zaten dişi çiçekli bitki*lere oranla çiçeklenmeden kısa bir müddet sonra erkek çiçekli bitkiler hemen ölür. Fakat erkek çiçekli bitkiler, kısa gelişmeleri sırasında, ne de olsa tarladaki besin maddelerinin tükenmesine yol açar. Tozlanma*dan sonra, hemen sökülüp atılmaları, dişi bitkilerin daha iyi gelişmesine or*tam hazırlar ve tohumlarının daha iyi olgunlaştırması bakımından önem kazanır. Genel ola*rak bir erkek bitki 5-6 dişi bitkiyi döllemeye yeterli gelir. Dölleme yabancı döllenme olup, rüzgar aracılığı ile yapılır. GÜNAY (1973) ıspanakların çiçeklenmesi üzerinde yaptığı araştırmada, erkek ve dişi bitkilerin vejetatif devreden, generatif devreye geçmeleri sırasında farklılık gösterdiğini, erkek bitkilerin, dişi bitkilerden daha ön*ce başkalaşım geçirip, çiçek sapı oluşturduğunu, bitki hangi mor*folojik ve fizyolojik büyüklükte olursa olsun, uzun günün et*kisiyle çiçeklenmeye başladığını, erkek bitkilerde kısa bir sap uza*masıyla sürgün ucunda hemen erkek çiçek oluşumunun görüldüğünü, koşullar elverişli olduğu zaman (yeterli nem ve sıcak*lık, besin maddeleri) sürgün hızla gelişdiğini ve 30-100 cm boya ulaşıdığını (boy farklılığı çevre koşullara bağlıdır) saptamıştır. Burada vejetatif devrenin uzun veya kısa oluşunun burada etken rol oynarmaktadır. Vejetatif devre uzun ve bu sırada kuvvetli yaprak gelişmesi oluşmuşsa sürgün bo*yu uzamaktadır (Şekil 7.4).
Erkek bitkiler, çiçek tozlarını olgunlaştırıp, bunu etrafa saçtıktan 4-10 gün sonra sararır ve sonra ölür (GÜNAY 1973). Dişi bitkilerde vejetatif gelişme devresi daha uzundur. Generatif devreye geçildiği an bile, dişi bitkiler bir müddet üretim için kullanılır. Dişi bitkilerde sürgün başı kalınlaşır. Bol yapraklı bir görünüm kazanır (Şekil 7.5). Sonra sap hızla büyür ve yaprak koltuklarında dişi çiçekler meydana gelir.
Erkek çiçekler dört çiçek yaprağı ve bunlar üzerinde dört adet erkek organdan ibarettir. Bazen çiçek yaprağı ve erkek organ sayısı 3 veya 5 olabilir. Dişi çiçeklerde 2 ile 4 arasında çiçek yaprağı ve bunun üzerinde bir yumru ve bu yumrunun ortasının yırtılmasıyla içinden çıkan 4-6 tanesi uzun, bir tane kısa dişicik tepesi bu*lunur (GÜNAY 1973) (Şekil 7.6).
Şekil 7.4. Erkek çiçeklerin oluşturduğu ve tozlanmaya geçtiği devre
Şekil 7.5. Çiçeklenmiş dişi bir bitki.
Şekil 7.6. Ispanakta çiçek şekilleri (SNEEP 1962). a) Erkek çiçek b) Dişi çiçek ve tohum oluşumuna kadar geçen şekil c) Erkek ve dişi çiçekten oluşan erdişi çiçek d) Erdişi çiçek
Erdişi çiçekler ya erkek yada dişi çiçeğin değişimi ile oluşur. Erkek çiçekte, dört adet erkek organ arasında, 5 adet dişicik tepesi olan ince uzun bir yumurtalık oluşur. Dişi çi*çeklerde ise, dişi organın yırtılan başlığından erkek organlar çı*kar.
Hava sıcaklığı 20°C olduğu zaman ve uzun günde önce er*kek çiçekler oluşur ve toz vermeye başlar. Toz veren erkek bitki sallandığı zaman sarı renkte tozlar kolayca etrafı sa*çılır. Erkek çiçeklerde 4-6 gün sonra dişi çiçekler döllenme olgunluğuna gelir. Döllenme rüzgarla ve daha çok böcekler*le gerçekleşir. Bu yüzden ıspanak, genelde yabancı döllenmelidir ve tohumluk heterozigot bir yapıya sahiptir. Tohumluk elde etmede, bir ayrım yapılmamışsa, ekilen tohumlardan 1:1 oranında dişi ve erkek bitkiler meydana gelir.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Ispanak uzun gün bitkisidir. Gün uzunluğu 12 saatin üstüne çıktığında çiçeklenme başlar. Bu durumda bitkiler vejetatif devredeki toplu yaprak görünümünden çıkarak, gövdelenmeye ve çiçek sapı oluşturmaya başlar. Aslında yaprakları yenen ıspanaklarda, sapa kalkmak ve çiçek oluşturmak kalite hatasıdır ve satış oranını düşürür. Uzun gün yanında kuru ve sıcak hava koşulları da çiçeklenmeyi teşvik eder. Kısa günde, kuru ve yüksek sıcaklığın etkisiz kalması, çiçeklenmeye en etkin faktörün gün uzunluğu olduğunu ortaya koyar. Bu bakımdan ıspanaklar ilkbaharda kolayca sapa kalkar. Sonbaharda ise sapa kalkma pek görülmez. Yapılan çalışmalarda düşük sıcaklığın erken devrede uygulanması (vernelizasyon), uzun günde bitkilerin çabuk çiçeklenmesini hızlandırır (JUCENS 1954, TÜRKEŞ 1977). JUNGES (1956) adlı araştırıcı, ıspanak bitkilerini 5, 15 ve 25 günlük halindeyken 3 ve 10°C sıcaklıkta tutmuş ve 3°C’de tutulan bütün bitkilerde çiçeklenmenin hızlandığını, 10°C’de yavaşladığını saptamıştır. KAGAWA (1956) ise, ıspanak bitkilerini 17 saate kadar gün uzunluğu ve 1°C kadar sıcaklıklarda tutarak, bitkiler üzerindeki uzun gün ve soğuklatma arasındaki ilişkileri incelemiştir. Yalnız başına gün uzunluğu süresi ne kadar uzar ve yine gün uzunluğunun uzamasıyla beraber, sıcaklık derecesi ne kadar azalırsa çiçeklenme o kadar hızlanmıştır. Kısa gün koşulları olan 9 saatin altındaki koşullarda çiçeklenme meydana gelmemiş ve bu dönemde sıcaklığın düşmesi çiçeklenmeye etkili olmamıştır. Ancak soğukla (vernalizasyonla) beraber 10 saatten sonraki gün uzunluğunda çiçeklenme ortaya çıkmaktadır. Ispanaklar bitki halinde vernalize edildiği gibi, tohum halinde iken de vernalize olabilir. KAGAWA (1958), geç ve erken çiçeklenen çeşitlerin tohum*larını 2-1°C’de vernalize ederek 5 Mart, 5 Haziran ve 5 Ekim’de ayrı ayrı denemeye almıştır. Ekimden sonraki kısa günde bile üşütülen tohumların bitkileri çiçeklenmiştir. Başka bir denemede, soğukla*ma yanında 1-40 ppm gibberellin, 1-10 ppm NAA ve 50 ppm Maleic hydroziden uygulaması yapıldığında ıspanakların çiçeklenmesi hızlanmıştır (KAGAWA 1959). Son yıllarda soğuğa ve uzun güne hassas olan, erken tohuma kalkan Nthonzairai, Uyojiromaru, Wakakusa, Hojo gibi çeşitler yanında, geç tohuma kalkan Hollanda, Viroflay, Müsterland, Nobel, King of Denmark Seiyoba gibi çeşitlerde ıslah edilmiştir (DIIJLINGEN 1956, KAGAWA 1958, BAY*RAKTAR 1970). Ispanak iki evcikli bitki olarak bilinir. Ancak doğada, bununla beraber 5 değişik çiçek formu tespit edilir. (DILLINGEN 1956, GÜNAY 1973). Bu formları aşağıdaki gibi sıralayabiliriz.
1. Saf erkek çiçek içeren bitkiler (Diocie). Bu bitkiler çabuk çiçeklenmeye kaçar ve çiçeklenmeden çok sonra kısa bir süre sonunda ölür. Bu bitkilerin yaprakları daha küçüktür ve sebzecilik bakımından önemleri pek yoktur. Kültürü yapılan tohumluk içinde, bu bitkilere ait tohumların bulunması arzu edilmez.
2. Saf dişi çiçek içeren bitkiler (Diocie). Bu bitkilerde çiçeklenme, erkek çiçek içeren bitkilere göre daha geç meydana gelir. Yaprakları etli ve iyi teşekkül eder. Kaliteli olduklarından sebze olarak değerli bitkilerdir. Tohumluğun bu bitki tohumlarından oluşması istenir.
3. Erkek ve dişi çiçekleri bir bitki üzerinde bir arada içeren bitkiler (monocie). Bu bitkiler küçük yapraklıdır. Bir bitki üzerinde açan erkek ve dişi çiçek, sayısı l : l’dir. Bununla beraber bitkiler daha çok saf erkek bitki karakterine sahiptir.
4. Erkek ve er dişi çiçekleri bir bitki üzerinde bir arada içeren bitkiler (Andromonocie). Bitkilerde erkek ve dişi çiçek açma oranı 1:1’dir. Ancak saf dişi çiçekli bitkiler gibi etli yapraklı geç çiçeklenir, ancak saf erkek çiçekli bitkiler gibi çiçeklenmeden sonra çabucak ölen bitkilerdir.
5. Dişi çiçekleri içeren, sonradan erkek çiçek oluşturan bitkiler (Monocie). Bitkiler gelişmenin başlangıcında saf dişi çiçek teşkil eder ve saf dişi çiçek içeren bitkilere benzer. Gelişmenin sonuna doğru tepe ucunda erkek çiçekler meydana gelir.
THOMPSON (1939) SNEEP (1962) ve BAYRAKTAR (1970), bu tiplere ilaveten erselik (Erdişi) çiçeklere sahip bitkilerin bulunabileceğini kaydetmektedir. Şu halde ıspanaklar, çiçek biyolojisi bakımından tek evcikli (Monicie), iki evcikli (Diocie) ve erselik (Erdişi) olarak üç grupta toplan*maktadır. Fakat doğada daha çok iki evcikli bitkilere rast*lamakta (Diocie), tek evcikli ve erselik bitkilerle az karşılaşılmak*tadır. Gerek ürün, gerekse tohum alma yönünden ıspanaklar*da erkek ve dişi bitkilerin saptanmasında fayda vardır. Fa*kat cinsiyeti, tohumlara bakarak veya bitkilerin ilk normal vejetatif gelişmeleri sırasında morfolojik durumlarına göre saptamak, halen olanaksızdır. Bununla beraber yaprakların küçük olması kısmen erkek bitki belirtisi olarak yorumlanır. Vejetatif devreden generatif devreye geçildiği an dışardan morfolojik olarak en iyi tespit saptanabilir, dişi ve erkek çiçekli bitkiler birbirinden ayırt edilebilir. Bu sırada erkek bitkilerin çiçek sapı üzerindeki yaprakları küçük ve çiçek sapı ince uzundur. Dişi bitkilerde yapraklar daha büyük ve çiçek sürgünü daha derli topludur. Tozlanma sırasında erkek bitkiler sallandığında çiçek tozları etrafa yayılır. Tozlanmadan sonra erkek çiçekli bitkilerin görevi biter ve zaten dişi çiçekli bitki*lere oranla çiçeklenmeden kısa bir müddet sonra erkek çiçekli bitkiler hemen ölür. Fakat erkek çiçekli bitkiler, kısa gelişmeleri sırasında, ne de olsa tarladaki besin maddelerinin tükenmesine yol açar. Tozlanma*dan sonra, hemen sökülüp atılmaları, dişi bitkilerin daha iyi gelişmesine or*tam hazırlar ve tohumlarının daha iyi olgunlaştırması bakımından önem kazanır. Genel ola*rak bir erkek bitki 5-6 dişi bitkiyi döllemeye yeterli gelir. Dölleme yabancı döllenme olup, rüzgar aracılığı ile yapılır. GÜNAY (1973) ıspanakların çiçeklenmesi üzerinde yaptığı araştırmada, erkek ve dişi bitkilerin vejetatif devreden, generatif devreye geçmeleri sırasında farklılık gösterdiğini, erkek bitkilerin, dişi bitkilerden daha ön*ce başkalaşım geçirip, çiçek sapı oluşturduğunu, bitki hangi mor*folojik ve fizyolojik büyüklükte olursa olsun, uzun günün et*kisiyle çiçeklenmeye başladığını, erkek bitkilerde kısa bir sap uza*masıyla sürgün ucunda hemen erkek çiçek oluşumunun görüldüğünü, koşullar elverişli olduğu zaman (yeterli nem ve sıcak*lık, besin maddeleri) sürgün hızla gelişdiğini ve 30-100 cm boya ulaşıdığını (boy farklılığı çevre koşullara bağlıdır) saptamıştır. Burada vejetatif devrenin uzun veya kısa oluşunun burada etken rol oynarmaktadır. Vejetatif devre uzun ve bu sırada kuvvetli yaprak gelişmesi oluşmuşsa sürgün bo*yu uzamaktadır (Şekil 7.4).
Erkek bitkiler, çiçek tozlarını olgunlaştırıp, bunu etrafa saçtıktan 4-10 gün sonra sararır ve sonra ölür (GÜNAY 1973). Dişi bitkilerde vejetatif gelişme devresi daha uzundur. Generatif devreye geçildiği an bile, dişi bitkiler bir müddet üretim için kullanılır. Dişi bitkilerde sürgün başı kalınlaşır. Bol yapraklı bir görünüm kazanır (Şekil 7.5). Sonra sap hızla büyür ve yaprak koltuklarında dişi çiçekler meydana gelir.
Erkek çiçekler dört çiçek yaprağı ve bunlar üzerinde dört adet erkek organdan ibarettir. Bazen çiçek yaprağı ve erkek organ sayısı 3 veya 5 olabilir. Dişi çiçeklerde 2 ile 4 arasında çiçek yaprağı ve bunun üzerinde bir yumru ve bu yumrunun ortasının yırtılmasıyla içinden çıkan 4-6 tanesi uzun, bir tane kısa dişicik tepesi bu*lunur (GÜNAY 1973) (Şekil 7.6).
Şekil 7.4. Erkek çiçeklerin oluşturduğu ve tozlanmaya geçtiği devre
Şekil 7.5. Çiçeklenmiş dişi bir bitki.
Şekil 7.6. Ispanakta çiçek şekilleri (SNEEP 1962). a) Erkek çiçek b) Dişi çiçek ve tohum oluşumuna kadar geçen şekil c) Erkek ve dişi çiçekten oluşan erdişi çiçek d) Erdişi çiçek
Erdişi çiçekler ya erkek yada dişi çiçeğin değişimi ile oluşur. Erkek çiçekte, dört adet erkek organ arasında, 5 adet dişicik tepesi olan ince uzun bir yumurtalık oluşur. Dişi çi*çeklerde ise, dişi organın yırtılan başlığından erkek organlar çı*kar.
Hava sıcaklığı 20°C olduğu zaman ve uzun günde önce er*kek çiçekler oluşur ve toz vermeye başlar. Toz veren erkek bitki sallandığı zaman sarı renkte tozlar kolayca etrafı sa*çılır. Erkek çiçeklerde 4-6 gün sonra dişi çiçekler döllenme olgunluğuna gelir. Döllenme rüzgarla ve daha çok böcekler*le gerçekleşir. Bu yüzden ıspanak, genelde yabancı döllenmelidir ve tohumluk heterozigot bir yapıya sahiptir. Tohumluk elde etmede, bir ayrım yapılmamışsa, ekilen tohumlardan 1:1 oranında dişi ve erkek bitkiler meydana gelir.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay