Tweet
LAHANA Sınıflandırılması (Lahana ve Grubu Sebzeler için)
Lahana ve Grubu Sebzeler
Dicotyledoneae sınıfı
Dialypetal alt sınıfı
Rhoedales takımı
Cruciferae familyası
Brassica cinsine bağlıdır.
Bu cins içinde, çok sayıda tür ve çeşitler bulunur. RUNDFELT’in (1962) bu konudaki sınıflama şekli aşağıda verilmiştir (Cetvel 10.2). Cetveldeki, B. nigra bir senelik bir bitkidir. Birçok ülkede üretilir. Daha çok tohumlarından yağ elde edilir ve bezir yapılır.
Cetvel 10.1. Lahanaların evrimi
B. oleracea en çok bilinen bir tiptir, çok değişik kültür formları vardır ve yabanisi silvestris’tir. Genelde Avrupa orijinlidir. Fransa’nın Atlantik kıyıları, İrlanda ve İngiltere’nin güney kıyılarında yabani yetişen formları vardır. Birinci sene, rozet tipinde etli kalın yapraklar oluşturur. İkinci yıl çiçek açar, tohum verir ve ölür. Yalnız bazı tipleri çiçeklenme ve tohum verme sonucu ölmez, birkaç sene daha çiçeklenmede kalabilir (GATES 1953 ).
Cetvel 10.2. Lahanaları Sınıflama Şekli ve Kromozom Sayıları
__________________________________________________ _________________
Bitkiler Haploid kromozom sayısı
__________________________________________________ _______________
1. B. nigra (L.) KOCH (Siyah yağlı ) 8
2. B. oleracea L. 9
var. silvestris L. ( oleracea ) ( Yabani Lahana )
var. acephala Dc. ( Yaprak Lahanası )
var. sabauda L. ( Wirsing – Savoy Lahanası )
var. capitata L. ( Beyaz Kırmızı baş Lahana)
var. gemmifera Dc. ( Brüksel Lahanası )
var. gongylodes LAM. ( Alabaş )
var. botrytis L. ( Karnabahar – Brokkoli )
3. B. montana POURRET ?
4. B. rupestris RAFINESQUE 9
5. B. insularis MORIS 9
6. B. balearica LOISEL 9
7. B. atlantica ( con ) SCHULZ ?
8. B. incana TENORE ?
9. B. villosa BINOVA – BERNARDI ?
10. B. cretica LAM ?
11. B. rapa L. Em METZGER ( inel B. campestris L. ) 10
a) silvestris L. (B. rapa oleifera METZGER )
b) rapifera ( L. ) THELLUNG
c) toria DUTHIE et FULLER
d) sarson PRAIN
12. B. chinensis L. 10
13. B. pekinensis RUPR 10
14. B. narinosa BAILEY 10
15. B. nipposinica BAILEY 10
16. B. tournefortii GOUAN 10
17. B. elongata EHRH 11
18. B. carinata BRAUN 17
19. B. juncea ( L. ) COSSEN, SZERN 18
20. B. napus L. 19 __________________________________________________ _________
B. oleracea var. Acephala, lahana formlarının bütününü kapsar (Şekil 10.1). Gövde ilk yıl uzamasına devam eder ve boylanır. Yan sürgünler oluşmaz. Özellikle koyu yeşil renkli yaprakları insan ve hayvan beslenmesinde kullanılır. Yapraklar kıvırcık görünümdedir. Bazı tiplerin düz ve uzun saplı yaprakları bulunur. Bu tipler daha çok hayvan yemi olarak kullanılır. Bunlar 3-3,5 m’ye kadar boy atabilir. Ayrıca renkli yapraklara sahip olan top görünümündeki formları çiçekçilikte, süs bitkisi olarak ev bahçelerinde, yol tretuvarlarında ve süs bahçelerde yer alır.
Şekil 10.1. Yaprak Lahanası (var. Acephala) (DİLLİNGEN, 1956).
B. oleracea var. capitata ve sabauda birbirine benzer iki formdur. Bunlarda tepe sürgünün uzaması kısıtlanmış ve yapraklar üst üste binerek bir baş oluşumu ortaya çıkmıştır. Başın çok değişik şekilleri bulunur ve sivriden basığa kadar değişir. Yapraklar, capitata’da düz, sabauda’da kıvırcık şekillidir (Şekil 10.2 ve 10.3). Ayrıca Kırmızı baş Lahanada olduğu gibi (var. frubra ) anthosiyan içeren formları mevcuttur.
Şekil 10.2 Beyaz baş Lahana ( var. capitata ).
Şekil 10.3. Kıvırcık Yapraklı Lahana, Wirsing ( var. sabauda )
Brüksel Lahanası olarak bilinen var. gemmifera yan yaprak koltuklarında sürgün ucu kısıtlaması ve 60–100 cm boylanabilen ana gövde üzerindeki yaprak koltuklarında, küçük başlar meydana getirir ve böylece gövde üzerinde sayısız küçük lahanalar oluşur (Şekil 10.4). Gemmifera’ların bazı formları anthosyon içerebilir.
Şekil 10.4. Brüksel Lahanası (var. Gemifera)
Ülkemizde Doğu Anadolu bölgesinde görülen ve kelem veya taş lahana olarak adlandırılan Alabaşın (var. gongylodes) diğer yaprak lahanalardan farklı olarak gövdesi, besin maddelerinin toplanması ve yumrulaşması sonucu etli bir baş (pancar) görünümü almıştır (Şekil 10.5). Birinci yıl devamlı baş gelişmesi meydana gelir. Hasat edilmezse pancar yumrusu büyür, irileşir 2-3 kg ağırlığa kadar ulaşır. İkinci yıl başın tepe noktasından çiçek sürgünü meydana gelerek bitki çiçeklenir. Erkenci çeşitlerde ilkbahar dikimlerinde genç bitkilerin don veya soğuk havada dolayı üşümesiyle ve soğuklamasıyla (vernalizasyon olmasıyla) baş meydana getirmeden ilk yılda çiçeklenme meydana gelebilir.
Şekil 10.5. Alabaş (var. Gongyloides)
Var. botrytis, yapraklar arasında beyaz, sarımsı ve yeşil renkte iki subvaryetesi vardır. Birincisi, çiçek tablası seyrek ve yeşil renkli Brokkoli (subvar. Cymosa LAM) dir (Şekil 10.6). İkincisi, çiçek sapları sıkı etli, beyaz, sarımsı beyaz bir taç görünümüne sahip olup subvar. cauliflora DC, yani karnabahardır (Şekil 10.7). Erkenci çeşitlerde sıkı etli taç oluşumunu takiben, birkaç hafta sonra sürme meydana gelir. Taç gevşer ve çiçek sürgünleri oluşur. Geç ekimlerde, çeşidin geçici olması durumunda ve ayrıca sıcaklığın düşük olması halinde sürgün oluşumu, çiçeklenme meydana gelmez, tacın şekli bozulmaz. Bunlar, kışı geçirdikleri ertesi yıl çiçeklenir. Çiçek sürgünleri yapraksızdır.
Şekil 10.6. Brokkoli (Subvar. cymosa LAM)
Şekil 10.7. Karnabahar ( Subvar. cauliflora DC)
B. montana, B. rupestris, B. insularis, B. balearica, B. atlantica, B. incana, B. villosa ve B. cretica Akdeniz ve Marmara bölgesinde bulunan formlar olup, B. oleracea’nın yakın akrabalarıdır. Bunlar değişik bölgelerin yabani lahanasıdır. Sadece, içlerinde B. balearica sebze olarak kullanılır (DARLINGTON ve WYLIE 1955).
B. rapa’nın daha önceki tanınma şekli ile, B. Campestris’tir yağ, hardal bitkisi olarak yetiştirilir. Özellikle rapa’ya bağlı, var. oleifera en çok bilinenidir. Dünyanın her tarafında bulunur. B. rapa var. rapifera, hipokotil ve alt gövde boğumlarında şişkin etli bir yumru (pancar) meydana getirir ve bu yumru hayvan beslenmesinde kullanılır. B. rapa’nın diğer varyetelerinin yaprak ve sapları yemeklik olarak değerlendirilir. Bunlarda hafif yağ bulunur ve ayrıca hardal kokusuna sahiptir. Bizde pancar kısmı da yenir ve şalgam adını alır.
B. chinensis, B. pekinensis, B. nariosa Doğu Asya kökenlidir (Şekil 10.8). Bu ülkelerden batıya intikal etmiş olup, son yıllarda Avrupa’da, Amerika’da kültürü yapılmaya başlanmıştır. Yaprakları yemeklik olarak tüketilir. B. pekinensis aynen bir marula benzer. Birçok ülkede çiğ yenebildiği gibi, haşlama salatası da yapılır. Doğu Asya kökenli lahanalar genelde bir seneliktir.
Şekil 10.8. Çin Lahanası ( Brassica pekinensis)
B. tournefortii Hindistan kökenlidir ve yabani bir ot görünümüne sahiptir. Bunun benzeri olan ve yalnız sivri uzun bir başı bulunan B. elongata’da Ön Asya’da bulunur. Yerli halk tarafından kullanılır. HEGI (1919), aynı bitkinin Avrupa’da da bulunduğunu ve Balkanlar’da yağ bitkisi olarak kültürünün yapıldığını belirtir. Tohumlarından yağ üretilir.
B. napus, B. rapa’nın yakın ve benzer bir akrabasıdır. Geniş bir yayılma alanı vardır ve yağı için kullanılır. Oldukça geniş form özelliği gösterir. Bunların içinde var. napobrassica’nın etli kökleri bulunur.
B.carinata bir senelik bir bitkidir. Habeşistan’da yayılmıştır. Yabani bir formdur.
B. juncea oldukça fazla form zenginliği gösterir. Avrupa’da ender bulunur. Sadece yağı ve hardalı için üretilir. Cezayir ve Brezilya’da sebze olarak kullanılır (HEGI 1919 ve GURGEL 1943). Doğu Asya’da pancar (yumru) teşkil eden veya kıvırcık yaprakları olan formları bulunur (KUMANAZA ve ABE 1951).
Prof. Dr. Atila Günay Özel Sebze Yetiştiriciliği Kitabı II. Bölüm
Lahana ve Grubu Sebzeler
Dicotyledoneae sınıfı
Dialypetal alt sınıfı
Rhoedales takımı
Cruciferae familyası
Brassica cinsine bağlıdır.
Bu cins içinde, çok sayıda tür ve çeşitler bulunur. RUNDFELT’in (1962) bu konudaki sınıflama şekli aşağıda verilmiştir (Cetvel 10.2). Cetveldeki, B. nigra bir senelik bir bitkidir. Birçok ülkede üretilir. Daha çok tohumlarından yağ elde edilir ve bezir yapılır.
Cetvel 10.1. Lahanaların evrimi
B. oleracea en çok bilinen bir tiptir, çok değişik kültür formları vardır ve yabanisi silvestris’tir. Genelde Avrupa orijinlidir. Fransa’nın Atlantik kıyıları, İrlanda ve İngiltere’nin güney kıyılarında yabani yetişen formları vardır. Birinci sene, rozet tipinde etli kalın yapraklar oluşturur. İkinci yıl çiçek açar, tohum verir ve ölür. Yalnız bazı tipleri çiçeklenme ve tohum verme sonucu ölmez, birkaç sene daha çiçeklenmede kalabilir (GATES 1953 ).
Cetvel 10.2. Lahanaları Sınıflama Şekli ve Kromozom Sayıları
__________________________________________________ _________________
Bitkiler Haploid kromozom sayısı
__________________________________________________ _______________
1. B. nigra (L.) KOCH (Siyah yağlı ) 8
2. B. oleracea L. 9
var. silvestris L. ( oleracea ) ( Yabani Lahana )
var. acephala Dc. ( Yaprak Lahanası )
var. sabauda L. ( Wirsing – Savoy Lahanası )
var. capitata L. ( Beyaz Kırmızı baş Lahana)
var. gemmifera Dc. ( Brüksel Lahanası )
var. gongylodes LAM. ( Alabaş )
var. botrytis L. ( Karnabahar – Brokkoli )
3. B. montana POURRET ?
4. B. rupestris RAFINESQUE 9
5. B. insularis MORIS 9
6. B. balearica LOISEL 9
7. B. atlantica ( con ) SCHULZ ?
8. B. incana TENORE ?
9. B. villosa BINOVA – BERNARDI ?
10. B. cretica LAM ?
11. B. rapa L. Em METZGER ( inel B. campestris L. ) 10
a) silvestris L. (B. rapa oleifera METZGER )
b) rapifera ( L. ) THELLUNG
c) toria DUTHIE et FULLER
d) sarson PRAIN
12. B. chinensis L. 10
13. B. pekinensis RUPR 10
14. B. narinosa BAILEY 10
15. B. nipposinica BAILEY 10
16. B. tournefortii GOUAN 10
17. B. elongata EHRH 11
18. B. carinata BRAUN 17
19. B. juncea ( L. ) COSSEN, SZERN 18
20. B. napus L. 19 __________________________________________________ _________
B. oleracea var. Acephala, lahana formlarının bütününü kapsar (Şekil 10.1). Gövde ilk yıl uzamasına devam eder ve boylanır. Yan sürgünler oluşmaz. Özellikle koyu yeşil renkli yaprakları insan ve hayvan beslenmesinde kullanılır. Yapraklar kıvırcık görünümdedir. Bazı tiplerin düz ve uzun saplı yaprakları bulunur. Bu tipler daha çok hayvan yemi olarak kullanılır. Bunlar 3-3,5 m’ye kadar boy atabilir. Ayrıca renkli yapraklara sahip olan top görünümündeki formları çiçekçilikte, süs bitkisi olarak ev bahçelerinde, yol tretuvarlarında ve süs bahçelerde yer alır.
Şekil 10.1. Yaprak Lahanası (var. Acephala) (DİLLİNGEN, 1956).
B. oleracea var. capitata ve sabauda birbirine benzer iki formdur. Bunlarda tepe sürgünün uzaması kısıtlanmış ve yapraklar üst üste binerek bir baş oluşumu ortaya çıkmıştır. Başın çok değişik şekilleri bulunur ve sivriden basığa kadar değişir. Yapraklar, capitata’da düz, sabauda’da kıvırcık şekillidir (Şekil 10.2 ve 10.3). Ayrıca Kırmızı baş Lahanada olduğu gibi (var. frubra ) anthosiyan içeren formları mevcuttur.
Şekil 10.2 Beyaz baş Lahana ( var. capitata ).
Şekil 10.3. Kıvırcık Yapraklı Lahana, Wirsing ( var. sabauda )
Brüksel Lahanası olarak bilinen var. gemmifera yan yaprak koltuklarında sürgün ucu kısıtlaması ve 60–100 cm boylanabilen ana gövde üzerindeki yaprak koltuklarında, küçük başlar meydana getirir ve böylece gövde üzerinde sayısız küçük lahanalar oluşur (Şekil 10.4). Gemmifera’ların bazı formları anthosyon içerebilir.
Şekil 10.4. Brüksel Lahanası (var. Gemifera)
Ülkemizde Doğu Anadolu bölgesinde görülen ve kelem veya taş lahana olarak adlandırılan Alabaşın (var. gongylodes) diğer yaprak lahanalardan farklı olarak gövdesi, besin maddelerinin toplanması ve yumrulaşması sonucu etli bir baş (pancar) görünümü almıştır (Şekil 10.5). Birinci yıl devamlı baş gelişmesi meydana gelir. Hasat edilmezse pancar yumrusu büyür, irileşir 2-3 kg ağırlığa kadar ulaşır. İkinci yıl başın tepe noktasından çiçek sürgünü meydana gelerek bitki çiçeklenir. Erkenci çeşitlerde ilkbahar dikimlerinde genç bitkilerin don veya soğuk havada dolayı üşümesiyle ve soğuklamasıyla (vernalizasyon olmasıyla) baş meydana getirmeden ilk yılda çiçeklenme meydana gelebilir.
Şekil 10.5. Alabaş (var. Gongyloides)
Var. botrytis, yapraklar arasında beyaz, sarımsı ve yeşil renkte iki subvaryetesi vardır. Birincisi, çiçek tablası seyrek ve yeşil renkli Brokkoli (subvar. Cymosa LAM) dir (Şekil 10.6). İkincisi, çiçek sapları sıkı etli, beyaz, sarımsı beyaz bir taç görünümüne sahip olup subvar. cauliflora DC, yani karnabahardır (Şekil 10.7). Erkenci çeşitlerde sıkı etli taç oluşumunu takiben, birkaç hafta sonra sürme meydana gelir. Taç gevşer ve çiçek sürgünleri oluşur. Geç ekimlerde, çeşidin geçici olması durumunda ve ayrıca sıcaklığın düşük olması halinde sürgün oluşumu, çiçeklenme meydana gelmez, tacın şekli bozulmaz. Bunlar, kışı geçirdikleri ertesi yıl çiçeklenir. Çiçek sürgünleri yapraksızdır.
Şekil 10.6. Brokkoli (Subvar. cymosa LAM)
Şekil 10.7. Karnabahar ( Subvar. cauliflora DC)
B. montana, B. rupestris, B. insularis, B. balearica, B. atlantica, B. incana, B. villosa ve B. cretica Akdeniz ve Marmara bölgesinde bulunan formlar olup, B. oleracea’nın yakın akrabalarıdır. Bunlar değişik bölgelerin yabani lahanasıdır. Sadece, içlerinde B. balearica sebze olarak kullanılır (DARLINGTON ve WYLIE 1955).
B. rapa’nın daha önceki tanınma şekli ile, B. Campestris’tir yağ, hardal bitkisi olarak yetiştirilir. Özellikle rapa’ya bağlı, var. oleifera en çok bilinenidir. Dünyanın her tarafında bulunur. B. rapa var. rapifera, hipokotil ve alt gövde boğumlarında şişkin etli bir yumru (pancar) meydana getirir ve bu yumru hayvan beslenmesinde kullanılır. B. rapa’nın diğer varyetelerinin yaprak ve sapları yemeklik olarak değerlendirilir. Bunlarda hafif yağ bulunur ve ayrıca hardal kokusuna sahiptir. Bizde pancar kısmı da yenir ve şalgam adını alır.
B. chinensis, B. pekinensis, B. nariosa Doğu Asya kökenlidir (Şekil 10.8). Bu ülkelerden batıya intikal etmiş olup, son yıllarda Avrupa’da, Amerika’da kültürü yapılmaya başlanmıştır. Yaprakları yemeklik olarak tüketilir. B. pekinensis aynen bir marula benzer. Birçok ülkede çiğ yenebildiği gibi, haşlama salatası da yapılır. Doğu Asya kökenli lahanalar genelde bir seneliktir.
Şekil 10.8. Çin Lahanası ( Brassica pekinensis)
B. tournefortii Hindistan kökenlidir ve yabani bir ot görünümüne sahiptir. Bunun benzeri olan ve yalnız sivri uzun bir başı bulunan B. elongata’da Ön Asya’da bulunur. Yerli halk tarafından kullanılır. HEGI (1919), aynı bitkinin Avrupa’da da bulunduğunu ve Balkanlar’da yağ bitkisi olarak kültürünün yapıldığını belirtir. Tohumlarından yağ üretilir.
B. napus, B. rapa’nın yakın ve benzer bir akrabasıdır. Geniş bir yayılma alanı vardır ve yağı için kullanılır. Oldukça geniş form özelliği gösterir. Bunların içinde var. napobrassica’nın etli kökleri bulunur.
B.carinata bir senelik bir bitkidir. Habeşistan’da yayılmıştır. Yabani bir formdur.
B. juncea oldukça fazla form zenginliği gösterir. Avrupa’da ender bulunur. Sadece yağı ve hardalı için üretilir. Cezayir ve Brezilya’da sebze olarak kullanılır (HEGI 1919 ve GURGEL 1943). Doğu Asya’da pancar (yumru) teşkil eden veya kıvırcık yaprakları olan formları bulunur (KUMANAZA ve ABE 1951).
Prof. Dr. Atila Günay Özel Sebze Yetiştiriciliği Kitabı II. Bölüm