Tweet
ŞALGAM Botanik Özellikleri
ŞALGAM 3.1. Bitki Oluşumu
Erkenci ve geççi tipleri bulunan şalgamın, erkenci olanları tek senelik, geççi olanları 2 seneliktir (Şekil 15.1). Tek senelikler, o yıl içinde kök, küçük bir pancar ve yaprak gibi vejetatif organlar yanında, generatif organları olan çiçek sürgünün vererek çiçek açar ve tohum verir. Tek senelik olanlar yağ ve hardal istihsalinde kullanılır ve bunların o yıl içinde çiçeğe kalkıp, tohum vermesi aranan özelliktir. Buna karşın yaprağı ve pancarı yemeklik olarak kullanılan şalgamlarda, tek senede çiçek açmak, kaliteyi bozduğundan istenmeyen bir özelliktir. Yemeklik şalgamlarda, ilk yıl kök, pancar ve yaprak gibi vejetatif organlar meydana gelmeli, ikinci yılda generatif organlar oluşmalı, çiçek açmalı ve tohum vermelidir.
ŞALGAM 3.2. Kök
Şalgamın belirgin bir kazık kökü vardır (Şekil 15.1). Kökün üst kısmı ile beraber, esas hipokotil kısmında besin maddelerinin birikmesiyle, kısmen toprak içinde, kısmen dışarıda veya tamamen dışarıda bir pancar oluşur. Büyümenin ileri devrelerinde, pancarla kökü birbirinden ayırmak zorlaşır. Bu oluşum, şeker pancarı veya turpların oluşumuna benzer. Dip kısmında belirgin olan kazık kökten, daha sonra yan tali saçak kökler çıkar. Kazık kök 20–40 cm derine inebilir. Saçak kökler toprak içinde derinlemesine ve yanlamasına yayılır. Saçak köklerin çevreye dağılması 30–50 cm’lik bir çap içindedir. Köklerin bu özelliğinden, şalgam orta derin köklü bitkiler grubu içine girer.
Şekil 15.1. Şalgam bitkisi
ŞALGAM 3.3. Yumru
Genelde yumru sarı, beyaz renklidir, fakat bazı yemeklik şalgamların yumrusunun üst kısmı kırmızı pembe koyu renkli olur. Bu esas tip yanında, tamamen açık sarımsı kırmızı renkte yumru oluşturan tiplere de rastlanır. Şalgam yumrusunun yuvarlak, basık yuvarlak oval, uzun yuvarlak formları vardır. Büyüklüğü 5 – 20 cm arasında bir çapa ulaşabilir. Fazla irileşmiş olan şalgam yumrusunda odunlaşma, lifleşme meydana gelir, bazen çatlama ve yarılmalar görülür. Pazarda yemeklik olarak satılacak şalgamlarda, yumru büyüklüğünün 5–10 cm çapında olması tercih edilir. Yumru kesilecek olursa, iç kısmının etkin halkalardan meydana geldiği görülür. Bunlar şalgam yumrusunun gelişim halkalarıdır. Yerli çeşitlerde halkalar belirgindir ve iki halka arasında beyaz bir çizgi bulunur. Dış ülkelerde ıslah yolu ile halkalı görünüm yok edilmiştir.
Şalgam yumrusu tek bir kazık kök görünümdedir. Bazen bu tek kazık kök üzerinden bir kaç yan kökler oluşarak ve bu kökler de kazık kök haline dönüşerek, yumru çatallanabilir. Kazık kökün çatallanma özelliği, yemeklik pancarlarda arzu edilen bir öğe değildir. Çatallanma genetik bir özellik olabildiği gibi, toprağın sert, taşlı, kesekli olmasından da kaynaklanabilir.
ŞALGAM 3.4. Sap ve Yapraklar
Şalgam yumrusunun en üst kısmından yapraklar uzun veya orta uzun bir sapla çıkar. Sap, dip kısmında geniş ve hafifçe yayvan yuvarlak, yaprak kısmına doğru incelir ve yuvarlaklaşır. Bazı çeşitlerde sapın dip kısmındaki yayvanlık, belirgin bir oluk halini alır. Yapraklar küçük, orta veya iri olmak üzere üç gruptur. Şekilleri genelde ovaldir. Bazı çeşitlerde yumurta ve kalp şeklinde yapraklara da rastlanır. Yaprak kenarları düz, dişli ve testere dişli olabilir. Genel renk çayır yeşilidir. Bununla beraber hafif kırmızı antosiyanli tona kaçan yapraklar da bulunur. Yaprakların üzeri tüylü ve tüysüz olabilir.
ŞALGAM 3.5. Çiçek
Tek senelik bitkilerde yumru oluşumu sonrası, pancarın üst tepe noktasındaki sürgün ucu faaliyetiyle, yaprak sayısı 10–15 adeti bulduğunda, sürgün ucunda başkalaşım meydana gelerek vejetatif sürgün, generatif sürgüne dönüşür ve çiçek sürgünü meydana getirerek, çiçeklenme başlar. Tek senelik şalgamın çiçeklenmesine, uzun gün etkilidir. Buna karşın iki senelik pancar bitkilerinin çiçeklenmesine, sıcaklığın etkisi vardır. İki senelik bitkilerde, birinci sene pancar ve yapraklar meydana gelir, bitki kışa bu şekilde girer. Kış soğuklarında vernalizasyon gerçekleşip soğuklaması tamamlandığından, ertesi sene ilkbaharında havaların ısınmasıyla beraber çiçeklenme başlar. Şalgamda çiçek sürgünü 50–150 cm boy alır. Tek senelik çiçek açanlarda çiçek sürgün boyu biraz kısadır. Çiçek sürgünleri çok dallı bir görünümdedir. Çiçekler daha çok yan dallarda oluşur. Çiçekler curuciferae familyasının genel özelliğine uyar. Bir çiçek, 4 çanak yaprak, 4 taç yaprak, 6 erkek organ ve 2 karpelli bir yumurtalıktan meydana gelir. Çanak yapraklar yeşil, taç yapraklar sarı veya beyaz renklidir.
ŞALGAM 3.6. Tohum
Şalgam tohumları, Lahana tohumlarına benzer. Çapları 1,2–2 mm’dir. Tohumların bin dane ağırlığı 1,5–3 gr’dır. Bir litre tohumun ağırlığı 670–700 gr kadar gelir. Bir gram tohumlukta 450–650 adet tohum bulunur. Tohumların minimum çimlenme gücünün % 85 ve temizliğinin % 97 olması arzu edilir.
Laboratuvar denemelerinde, tohumlar çimlenmeye 2.–3. günden sonra başlar ve çimlendirme denemelerine 10 gün devam edilir. Tohumların çimlenmesi 0oC’den itibaren başlar, ancak optimal çimlenme sıcaklığı 15–20oC arasındadır ve maksimum sıcaklığı 30oC’ye kadar çıkar. Toprakta sıcaklık ve nem normal ise tohumlarda, çimlenme ekimden 3–5 gün sonra görülür ve bitkiler toprak yüzüne 7–10 gün içinde çıkar. Tohumların hayat süresi 3–5 yıl arasında değişir.
ŞALGAM 3.1. Bitki Oluşumu
Erkenci ve geççi tipleri bulunan şalgamın, erkenci olanları tek senelik, geççi olanları 2 seneliktir (Şekil 15.1). Tek senelikler, o yıl içinde kök, küçük bir pancar ve yaprak gibi vejetatif organlar yanında, generatif organları olan çiçek sürgünün vererek çiçek açar ve tohum verir. Tek senelik olanlar yağ ve hardal istihsalinde kullanılır ve bunların o yıl içinde çiçeğe kalkıp, tohum vermesi aranan özelliktir. Buna karşın yaprağı ve pancarı yemeklik olarak kullanılan şalgamlarda, tek senede çiçek açmak, kaliteyi bozduğundan istenmeyen bir özelliktir. Yemeklik şalgamlarda, ilk yıl kök, pancar ve yaprak gibi vejetatif organlar meydana gelmeli, ikinci yılda generatif organlar oluşmalı, çiçek açmalı ve tohum vermelidir.
ŞALGAM 3.2. Kök
Şalgamın belirgin bir kazık kökü vardır (Şekil 15.1). Kökün üst kısmı ile beraber, esas hipokotil kısmında besin maddelerinin birikmesiyle, kısmen toprak içinde, kısmen dışarıda veya tamamen dışarıda bir pancar oluşur. Büyümenin ileri devrelerinde, pancarla kökü birbirinden ayırmak zorlaşır. Bu oluşum, şeker pancarı veya turpların oluşumuna benzer. Dip kısmında belirgin olan kazık kökten, daha sonra yan tali saçak kökler çıkar. Kazık kök 20–40 cm derine inebilir. Saçak kökler toprak içinde derinlemesine ve yanlamasına yayılır. Saçak köklerin çevreye dağılması 30–50 cm’lik bir çap içindedir. Köklerin bu özelliğinden, şalgam orta derin köklü bitkiler grubu içine girer.
Şekil 15.1. Şalgam bitkisi
ŞALGAM 3.3. Yumru
Genelde yumru sarı, beyaz renklidir, fakat bazı yemeklik şalgamların yumrusunun üst kısmı kırmızı pembe koyu renkli olur. Bu esas tip yanında, tamamen açık sarımsı kırmızı renkte yumru oluşturan tiplere de rastlanır. Şalgam yumrusunun yuvarlak, basık yuvarlak oval, uzun yuvarlak formları vardır. Büyüklüğü 5 – 20 cm arasında bir çapa ulaşabilir. Fazla irileşmiş olan şalgam yumrusunda odunlaşma, lifleşme meydana gelir, bazen çatlama ve yarılmalar görülür. Pazarda yemeklik olarak satılacak şalgamlarda, yumru büyüklüğünün 5–10 cm çapında olması tercih edilir. Yumru kesilecek olursa, iç kısmının etkin halkalardan meydana geldiği görülür. Bunlar şalgam yumrusunun gelişim halkalarıdır. Yerli çeşitlerde halkalar belirgindir ve iki halka arasında beyaz bir çizgi bulunur. Dış ülkelerde ıslah yolu ile halkalı görünüm yok edilmiştir.
Şalgam yumrusu tek bir kazık kök görünümdedir. Bazen bu tek kazık kök üzerinden bir kaç yan kökler oluşarak ve bu kökler de kazık kök haline dönüşerek, yumru çatallanabilir. Kazık kökün çatallanma özelliği, yemeklik pancarlarda arzu edilen bir öğe değildir. Çatallanma genetik bir özellik olabildiği gibi, toprağın sert, taşlı, kesekli olmasından da kaynaklanabilir.
ŞALGAM 3.4. Sap ve Yapraklar
Şalgam yumrusunun en üst kısmından yapraklar uzun veya orta uzun bir sapla çıkar. Sap, dip kısmında geniş ve hafifçe yayvan yuvarlak, yaprak kısmına doğru incelir ve yuvarlaklaşır. Bazı çeşitlerde sapın dip kısmındaki yayvanlık, belirgin bir oluk halini alır. Yapraklar küçük, orta veya iri olmak üzere üç gruptur. Şekilleri genelde ovaldir. Bazı çeşitlerde yumurta ve kalp şeklinde yapraklara da rastlanır. Yaprak kenarları düz, dişli ve testere dişli olabilir. Genel renk çayır yeşilidir. Bununla beraber hafif kırmızı antosiyanli tona kaçan yapraklar da bulunur. Yaprakların üzeri tüylü ve tüysüz olabilir.
ŞALGAM 3.5. Çiçek
Tek senelik bitkilerde yumru oluşumu sonrası, pancarın üst tepe noktasındaki sürgün ucu faaliyetiyle, yaprak sayısı 10–15 adeti bulduğunda, sürgün ucunda başkalaşım meydana gelerek vejetatif sürgün, generatif sürgüne dönüşür ve çiçek sürgünü meydana getirerek, çiçeklenme başlar. Tek senelik şalgamın çiçeklenmesine, uzun gün etkilidir. Buna karşın iki senelik pancar bitkilerinin çiçeklenmesine, sıcaklığın etkisi vardır. İki senelik bitkilerde, birinci sene pancar ve yapraklar meydana gelir, bitki kışa bu şekilde girer. Kış soğuklarında vernalizasyon gerçekleşip soğuklaması tamamlandığından, ertesi sene ilkbaharında havaların ısınmasıyla beraber çiçeklenme başlar. Şalgamda çiçek sürgünü 50–150 cm boy alır. Tek senelik çiçek açanlarda çiçek sürgün boyu biraz kısadır. Çiçek sürgünleri çok dallı bir görünümdedir. Çiçekler daha çok yan dallarda oluşur. Çiçekler curuciferae familyasının genel özelliğine uyar. Bir çiçek, 4 çanak yaprak, 4 taç yaprak, 6 erkek organ ve 2 karpelli bir yumurtalıktan meydana gelir. Çanak yapraklar yeşil, taç yapraklar sarı veya beyaz renklidir.
ŞALGAM 3.6. Tohum
Şalgam tohumları, Lahana tohumlarına benzer. Çapları 1,2–2 mm’dir. Tohumların bin dane ağırlığı 1,5–3 gr’dır. Bir litre tohumun ağırlığı 670–700 gr kadar gelir. Bir gram tohumlukta 450–650 adet tohum bulunur. Tohumların minimum çimlenme gücünün % 85 ve temizliğinin % 97 olması arzu edilir.
Laboratuvar denemelerinde, tohumlar çimlenmeye 2.–3. günden sonra başlar ve çimlendirme denemelerine 10 gün devam edilir. Tohumların çimlenmesi 0oC’den itibaren başlar, ancak optimal çimlenme sıcaklığı 15–20oC arasındadır ve maksimum sıcaklığı 30oC’ye kadar çıkar. Toprakta sıcaklık ve nem normal ise tohumlarda, çimlenme ekimden 3–5 gün sonra görülür ve bitkiler toprak yüzüne 7–10 gün içinde çıkar. Tohumların hayat süresi 3–5 yıl arasında değişir.