Tweet
MAYDANOZ Botanik Özellikleri
MAYDANOZ 3.1. Bitki Oluşumu
Maydanoz tohum ile üretilir. Tohum ekiminden sonra 10–20 gün arasında bitkiler toprak yüzünde gözükür. Daha sonra yaprak maydanozunda kök boğazı üst kısmındaki sürgün konisinden devamlı yaprak oluşumu meydana gelir. İlk sene kendi haline bırakılan yaprak maydanozunda bol saplı ve yapraklı bir görünüm ortaya çıkar. Birinci yıl bitkinin boyu en fazla 25–50 cm kadar büyür. Sonbahara doğru yaprakların çoğu solar ve dökülür. Sadece ince kazık kök üzerinde rozet yaprakları kalır. Bitki bu şekilde kışlar. Ertesi yıl hemen çiçek sürgünü vererek, bitki 100–150 cm’ye kadar gövdelenir. Gövde çok dallı bir görünüm kazanır. Her dalın tepe tomurcuğunda şemsiye şeklinde çiçek tomurcukları oluşur (Şekil 20.1) ve bitki çiçeklenir, tohum bağlar. Daha sonra toprak üstü aksamı kurur. Ertesi yıl toprak içinde canlı kalan kök sürgünü ile hayatlarını tekrar sürdürür. Bu yaşam tarzı ile maydanoz çok yıllık bir bitki görünümü kazanır. Fakat yetiştiricilikte kaliteli ve verimi yüksek ürün almak için her yıl tohum ekerek yeni üretim yapmak gerekir.
Kök maydanozunda, yaprak maydanozundan farklı olarak sadece kök gelişmesi ön plana çıkar. Kök maydanozlarında da üst kısım aynen yaprak maydanozda olduğu gibi gelişir. Alt kısımda, yani kökte, yaprak maydanozunda ince bir kök meydana gelirken, kök maydanozunda havuca benzer, beyaz krem renkli bir yumru oluşur. Diğer hayat öyküsü yaprak maydanozdaki gibidir.
Maydanozun yaprak ve sapları belli aralıklarla kesildiği zaman, ertesi yıl çiçeklenme yüzdesi oldukça düşer. Hatta hiç çiçeklenme meydana gelmeyebilir. Bu durum, maydanozlara çok yıllık vejetatif bir görünüm kazandırır. Yine bazı yıllar vernalizasyon gereksinmesi karşılansa bile, devernalizasyon meydana gelerek, maydanoz ikinci yılda da generatif devreye geçmeyebilir. Böylece maydanozun çiçeklenmesi, birkaç yıl arka arkaya gözükmeyebilir. Çiçeklenmenin olması için, vernalizasyonun olması ve devernalizasyonun oluşmaması gerekir.
MAYDANOZ 3.2. Kök
Maydanoz kazık köklüdür ve yaprak maydanozda kök fazla gelişmez, ince ve uzundur. Çapı 0,5–1 cm, en fazla 1-2 cm olur (Şekil 20.1). Kök maydanozunda çap 2,5 – 5,0 cm arasındadır. Maydanozun kök uzunluğu 10-25 cm’dir (Şekil 20.2). Kazık kökün şekli kolay kolay bozulmaz ve sadece etrafında ince saçak yan kökler oluşur. DİLLİNGEN (1956) köklerin % 50’sinin 20 cm, % 30’unun 50 cm ve geriye kalan % 20’sininde 50–120 cm derinliğe indiğini belirtir.
Şekil 20.1. Yaprak maydanozda sapa kalkma ve çiçekler, sağ yanda kök görünümü
MAYDANOZ 3.3. Sap ve Yaprak
Kök maydanozunda, sap ve yapraklar genelde ince ve narin bir yapıda meydana gelir (Şekil 20.3). Yaprak maydanozunda yaprak ve sapı daha gelişmiştir. Yaprak sapı uzun, dipte 0,5–0,2 mm kalınlıkta ve uca doğru gittikçe incelir. Bazı çeşitlerde sapın üst kısımlarda bir oluk görülür. Oluk bazen çok, bazen az belirgindir. Sap düzgün, parlak, yeşil renklidir. Sap ucuna doğru dallanma meydana gelir. Dallanma karşılıklıdır. Yan sapların uç kısmında parçalı yapraklar yer alır (Şekil 20.3 ve 20.4). Yaprak parçaları belirgin, kenarları işli ve uçları sivridir. Bazı çeşitlerde yapraklar düzgün, parlak yüzeyli (Şekil 20.3) ve bazıların da ise kıvırcıktır (Şekil 20.4). Yabani tiplerde kısmen tüylülük görülür. Yaprak rengi açık yeşilden başlar, koyu yeşile kadar değişim gösterir.
Şekil 20.2. Kök maydanozunda kökün şekli
Şekil 20.3. Yaprak maydanozunda (sol baş ve ortadaki) ve Kök maydanozunda
(sağ baştaki) yaprak şekli
MAYDANOZ 3.4. Gövde
Vejetatif büyüme sırasında gövde belirgin değildir. Kök boğazı üzerinde küçük bir düğme şekli ve büyüklüğündedir (Şekil 20.1 ve 20.5). Saplar, bu gövdenin orta kısmında bulunan büyüme konisinden çıkarlar. Genç yapraklar ortada, ihtiyar yapraklar kenarda bulunur. Ertesi yıl generatif gelişmenin başlaması ile sapa kalkma meydana gelerek gövdenin boyu 50–150 cm’e kadar çıkar. Yaprak koltuklarından çiçek sürgünleri meydana gelir ve böylece gövde çok dallı bir durum kazanır.
Şekil 20.4. Kıvırcık yapraklı maydanozda bir sap ve yapraklar
Şekil 20.5. Düz yapraklı maydanozda solda vegetatif gelişme, kök boğazın üstünde
küçük gövde, sap ve yapraklar; sağda generatif gelişme, gövde ve çiçekler
MAYDANOZ 3.5. Çiçek
Maydanoz, bölgelere göre değişmekle beraber, genelde Nisan’dan itibaren Mayıs, Haziran, Temmuz aylarında çiçek açar. Havuç ve kerevizde olduğu gibi sürgün ucunda şemsiye şeklinde çiçek salkımı oluşturur. Yalnız maydanozun çiçek salkımı, havuç ve kerevizden daha gevşektir. Çiçekler yeşil renklidir. Erdişi çiçeklerde 5 adet yeşil renkli çanak, 5 adet açık yeşil, bazen sarı yeşil renkli taç yaprak, 5 adet erkek organ ve ortada dişi organ bulunur. Dişi organ iki karpellidir. Bazı durumlarda erselik çiçeklerde erkek organ kısırlığı meydana gelir ve çiçek dişi görünüm kazanır. Bu tip maydanoz hibrit çalışmalarında kullanılır. Maydanozun çiçek açabilmesi için düşük sıcaklıklara gereksinmesi vardır. Soğukluk ihtiyacı, sonbahar ve kış aylarında tamamlanır. Kışın, sıcaklığın 8oC’nin altına inmesiyle, vernalizasyon ihtiyacı 20–30 gün içinde karşılanır (RÖSSLER 1964). Vernalizasyon ihtiyacı istenen şekilde karşılanmazsa, bitkilerde anormal çiçeklenme meydana gelir. Yukarıdaki konularda, maydanozun çiçeklenmeden nasıl uzun yıllar kalabildiği açıklanmıştır.
MAYDANOZ 3.6. Tohum
Maydanozun tohumları gri yeşil renklidir, ancak kötü koşullarda üretilen tohumların rengi koyu griye dönüşür. İçinde bulunan eterik yağlardan dolayı, kendine özgü bir kokusu vardır. Tohumlar 2–3 mm uzunlukta, 1 mm genişlikte ve kalınlıktadır (Şekil 20.6). Temizlik oranı % 96’dır. Çimlenme gücü % 55–75 arasında bulunur. Bin dane ağırlığı 1,2–1,8 gr’dır. Bir litre tohumluk 510–600 gr gelir. Bir gram tohumlukta 550–600 adet tohum bulunur. Tohumlar çimlenme özelliğini 2–4 yıl saklar. Tohumların çimlenme sıcaklığı 20–30oC’dir ve çimlenme 20-25 günde meydana gelir. Bazı tohumlukta çimlenme kısıtlanması görülür. Bu tohumların soğuklatılması, çimlenme kısıtlanmasını ortadan kaldırır. Çimlenme hem karanlık ve hem de aydınlık koşullarda meydana gelir. Tohumların topraktaki minimum çimlenmesi, toprak sıcaklığı 4oC olduğu andan itibaren başlar.
Şekil 20.6. Maydanoz tohumları
MAYDANOZ 3.1. Bitki Oluşumu
Maydanoz tohum ile üretilir. Tohum ekiminden sonra 10–20 gün arasında bitkiler toprak yüzünde gözükür. Daha sonra yaprak maydanozunda kök boğazı üst kısmındaki sürgün konisinden devamlı yaprak oluşumu meydana gelir. İlk sene kendi haline bırakılan yaprak maydanozunda bol saplı ve yapraklı bir görünüm ortaya çıkar. Birinci yıl bitkinin boyu en fazla 25–50 cm kadar büyür. Sonbahara doğru yaprakların çoğu solar ve dökülür. Sadece ince kazık kök üzerinde rozet yaprakları kalır. Bitki bu şekilde kışlar. Ertesi yıl hemen çiçek sürgünü vererek, bitki 100–150 cm’ye kadar gövdelenir. Gövde çok dallı bir görünüm kazanır. Her dalın tepe tomurcuğunda şemsiye şeklinde çiçek tomurcukları oluşur (Şekil 20.1) ve bitki çiçeklenir, tohum bağlar. Daha sonra toprak üstü aksamı kurur. Ertesi yıl toprak içinde canlı kalan kök sürgünü ile hayatlarını tekrar sürdürür. Bu yaşam tarzı ile maydanoz çok yıllık bir bitki görünümü kazanır. Fakat yetiştiricilikte kaliteli ve verimi yüksek ürün almak için her yıl tohum ekerek yeni üretim yapmak gerekir.
Kök maydanozunda, yaprak maydanozundan farklı olarak sadece kök gelişmesi ön plana çıkar. Kök maydanozlarında da üst kısım aynen yaprak maydanozda olduğu gibi gelişir. Alt kısımda, yani kökte, yaprak maydanozunda ince bir kök meydana gelirken, kök maydanozunda havuca benzer, beyaz krem renkli bir yumru oluşur. Diğer hayat öyküsü yaprak maydanozdaki gibidir.
Maydanozun yaprak ve sapları belli aralıklarla kesildiği zaman, ertesi yıl çiçeklenme yüzdesi oldukça düşer. Hatta hiç çiçeklenme meydana gelmeyebilir. Bu durum, maydanozlara çok yıllık vejetatif bir görünüm kazandırır. Yine bazı yıllar vernalizasyon gereksinmesi karşılansa bile, devernalizasyon meydana gelerek, maydanoz ikinci yılda da generatif devreye geçmeyebilir. Böylece maydanozun çiçeklenmesi, birkaç yıl arka arkaya gözükmeyebilir. Çiçeklenmenin olması için, vernalizasyonun olması ve devernalizasyonun oluşmaması gerekir.
MAYDANOZ 3.2. Kök
Maydanoz kazık köklüdür ve yaprak maydanozda kök fazla gelişmez, ince ve uzundur. Çapı 0,5–1 cm, en fazla 1-2 cm olur (Şekil 20.1). Kök maydanozunda çap 2,5 – 5,0 cm arasındadır. Maydanozun kök uzunluğu 10-25 cm’dir (Şekil 20.2). Kazık kökün şekli kolay kolay bozulmaz ve sadece etrafında ince saçak yan kökler oluşur. DİLLİNGEN (1956) köklerin % 50’sinin 20 cm, % 30’unun 50 cm ve geriye kalan % 20’sininde 50–120 cm derinliğe indiğini belirtir.
Şekil 20.1. Yaprak maydanozda sapa kalkma ve çiçekler, sağ yanda kök görünümü
MAYDANOZ 3.3. Sap ve Yaprak
Kök maydanozunda, sap ve yapraklar genelde ince ve narin bir yapıda meydana gelir (Şekil 20.3). Yaprak maydanozunda yaprak ve sapı daha gelişmiştir. Yaprak sapı uzun, dipte 0,5–0,2 mm kalınlıkta ve uca doğru gittikçe incelir. Bazı çeşitlerde sapın üst kısımlarda bir oluk görülür. Oluk bazen çok, bazen az belirgindir. Sap düzgün, parlak, yeşil renklidir. Sap ucuna doğru dallanma meydana gelir. Dallanma karşılıklıdır. Yan sapların uç kısmında parçalı yapraklar yer alır (Şekil 20.3 ve 20.4). Yaprak parçaları belirgin, kenarları işli ve uçları sivridir. Bazı çeşitlerde yapraklar düzgün, parlak yüzeyli (Şekil 20.3) ve bazıların da ise kıvırcıktır (Şekil 20.4). Yabani tiplerde kısmen tüylülük görülür. Yaprak rengi açık yeşilden başlar, koyu yeşile kadar değişim gösterir.
Şekil 20.2. Kök maydanozunda kökün şekli
Şekil 20.3. Yaprak maydanozunda (sol baş ve ortadaki) ve Kök maydanozunda
(sağ baştaki) yaprak şekli
MAYDANOZ 3.4. Gövde
Vejetatif büyüme sırasında gövde belirgin değildir. Kök boğazı üzerinde küçük bir düğme şekli ve büyüklüğündedir (Şekil 20.1 ve 20.5). Saplar, bu gövdenin orta kısmında bulunan büyüme konisinden çıkarlar. Genç yapraklar ortada, ihtiyar yapraklar kenarda bulunur. Ertesi yıl generatif gelişmenin başlaması ile sapa kalkma meydana gelerek gövdenin boyu 50–150 cm’e kadar çıkar. Yaprak koltuklarından çiçek sürgünleri meydana gelir ve böylece gövde çok dallı bir durum kazanır.
Şekil 20.4. Kıvırcık yapraklı maydanozda bir sap ve yapraklar
Şekil 20.5. Düz yapraklı maydanozda solda vegetatif gelişme, kök boğazın üstünde
küçük gövde, sap ve yapraklar; sağda generatif gelişme, gövde ve çiçekler
MAYDANOZ 3.5. Çiçek
Maydanoz, bölgelere göre değişmekle beraber, genelde Nisan’dan itibaren Mayıs, Haziran, Temmuz aylarında çiçek açar. Havuç ve kerevizde olduğu gibi sürgün ucunda şemsiye şeklinde çiçek salkımı oluşturur. Yalnız maydanozun çiçek salkımı, havuç ve kerevizden daha gevşektir. Çiçekler yeşil renklidir. Erdişi çiçeklerde 5 adet yeşil renkli çanak, 5 adet açık yeşil, bazen sarı yeşil renkli taç yaprak, 5 adet erkek organ ve ortada dişi organ bulunur. Dişi organ iki karpellidir. Bazı durumlarda erselik çiçeklerde erkek organ kısırlığı meydana gelir ve çiçek dişi görünüm kazanır. Bu tip maydanoz hibrit çalışmalarında kullanılır. Maydanozun çiçek açabilmesi için düşük sıcaklıklara gereksinmesi vardır. Soğukluk ihtiyacı, sonbahar ve kış aylarında tamamlanır. Kışın, sıcaklığın 8oC’nin altına inmesiyle, vernalizasyon ihtiyacı 20–30 gün içinde karşılanır (RÖSSLER 1964). Vernalizasyon ihtiyacı istenen şekilde karşılanmazsa, bitkilerde anormal çiçeklenme meydana gelir. Yukarıdaki konularda, maydanozun çiçeklenmeden nasıl uzun yıllar kalabildiği açıklanmıştır.
MAYDANOZ 3.6. Tohum
Maydanozun tohumları gri yeşil renklidir, ancak kötü koşullarda üretilen tohumların rengi koyu griye dönüşür. İçinde bulunan eterik yağlardan dolayı, kendine özgü bir kokusu vardır. Tohumlar 2–3 mm uzunlukta, 1 mm genişlikte ve kalınlıktadır (Şekil 20.6). Temizlik oranı % 96’dır. Çimlenme gücü % 55–75 arasında bulunur. Bin dane ağırlığı 1,2–1,8 gr’dır. Bir litre tohumluk 510–600 gr gelir. Bir gram tohumlukta 550–600 adet tohum bulunur. Tohumlar çimlenme özelliğini 2–4 yıl saklar. Tohumların çimlenme sıcaklığı 20–30oC’dir ve çimlenme 20-25 günde meydana gelir. Bazı tohumlukta çimlenme kısıtlanması görülür. Bu tohumların soğuklatılması, çimlenme kısıtlanmasını ortadan kaldırır. Çimlenme hem karanlık ve hem de aydınlık koşullarda meydana gelir. Tohumların topraktaki minimum çimlenmesi, toprak sıcaklığı 4oC olduğu andan itibaren başlar.
Şekil 20.6. Maydanoz tohumları