Tweet
CHICORI Yetiştirme Tekniği ve Hasat
Direkt tohum ekimi yapıldığında, tohum ekim bulunulan iklim şartlarına bağlı kalarak gerçekleştirilir. İlkbaharda, geç donların meydana gelebildiği yerlerde, erken ekimlerde bitkilerin üşümesi ile arzu edilmeyen erken çiçeklenme meydana gelebilir. Bu gibi yerlerde geç ekim tavsiye edilir. Fakat geç ekimlerde de vejetasyon süresi kısaldığından yeteri derecede kök olgunluğu elde edilememektedir. Bu bakımdan en son ekim tarihi Mayıs başı olarak sınırlandırılmaktadır. Mümkün olması gereken tarih Mart ve Nisan aylarıdır. Tarla hazırlandığı an dönüme 0,5-0,8 kg tohum atılır. Tohumların ekim derinliği 2-3 cm’dir. Sıra arası mesafesi 30-50 cm olup, sıra üzeri sık olarak ekilir. Bu durumda 20-30 cm aralıkla yapılan seyreltme soncunda, dönümde 2000-3000 adet bitki bulunur. Bitkiler toprak yüzüne çıktığında ve 10-15 günlük olduğunda çapalama ile seyreltme yapılır. İlerleyen zaman içinde sulama ve çapalamaya devam edilir. Sonbaharda soğukların başlaması ile yaprakları sararak ölür. Ekim tarihine göre, Eylül, Ekim ve Kasım aylarında pullukla toprak sürülerek yumru kökler dışarı çıkarılır ve hasat edilecek hale getirilir. Dış ülkelerde özel hasat makineleri geliştirilmiştir. Sökülen yumrular birkaç gün toprak yüzünde bırakılır. Böylece yapraklarda bulunan besin maddelerinin olabildiğince köke taşınması sağlanır. Fakat bu bekletme anında yumrularda hiçbir azman kuruma meydana gelmemelidir. Yumruların direkt güneş ışıklarına maruz kalmaması için yumrunun üzeri yapraklarla örtülmelidir. Yumruların bekletilmesi sonucunda yumrunun ucundaki sürgün zedelenmeden, yapraklar temizlenir. Yumru üzerinde yaprak kalması ve bunların ileride çürümesi yumrunun mantari enfeksiyona yakalanmasına ve sürme gücünün ortadan kalmasına neden olur. Bu da verimi büyük ölçüde azaltır. Eğer yumruların sürmesi sırasında hava nemi yeterince sağlanamazsa, yumrunun kuruması ile sürgün istihsalinde büyük tehlike ortaya çıkar. Bu bakımdan sürgün olayının gerçekleştirilmesi kapalı bir ortamda yapılır. Yumrunun hasadından sonra tekrar sürgün alımına kadar ortalama birkaç aylık bir süre geçer. Zayıf yumruların sürgünleri çok kalitesiz olur. Gevrek ve yassı, ince sürgünler meydana gelir. Fazla büyük yumrularda sürgünün hızlı gelişmesiyle açılması, kalite bozulmasını ortaya çıkartabilir. Fakat bu durum o kadar endişe verici değildir. Yine büyük yumrulardan iki adet sürgün meydana gelme ihtimali de vardır.Yumruları sıcak bir ortam içine, aynı odaya, ayrı gruplar halinde peş peşe alarak, bir odadan 2-3 kez ürün alarak, pazar isteğine göre ürün, erkenci, orta ve geççi, üç şekilde piyasaya çıkartılır. Avrupa’da erkenci ve ortanca ürün daha çok önem kazanır. Erkenci ürün için yumru hasadı Eylül’de yapıldığından, bunlardan sürgün elde etmek Kasım sonu ve Aralık ortasını bulur. Erkenci üründe kalite, ortanca üründe alınanlar kadar iyi değildir. Orta ürün zamanı Ocak ve Şubat aylarına rastlar. Geççi ürün ise Mart ve Mayıs’a kadar uzar. Fakat geççi üründe diğer salata grubundaki sebzeler piyasaya çıkmış olacağından chihorinin önemi azalır. Bu bakımdan chihoride geçci ürün ihmal edilir. Chihoride sürgün almak için tamamen karanlık bir odaya ihtiyaç vardır (Şekil 31.3). Odada ışık bulunması halinde, sürgünlerin rengi çabucak yeşil renge döner. Buda kaliteyi ve pazarlama değerini düşürür.
Şekil 31.3. Odada, raf sisteminde sürgün elde edilmesi
Karanlık koşullarda sürgün rengi altın sarısı ve beyaz-sarıdır. Ayrıca karanlık koşullarda acılığı veren madde miktarı da düşük kalır. Kış aylarında odanın ısıtılmasında, sıcak zamanda soğutulmasında yarar vardır. Bu uygulamalar sürgün kalitesini arttırır. Isıtmada eğer toprak ısıtması yapılırsa ayrıca oda ısıtmasına gerek kalmaz. Toprak ısıtmasında, toprak sıcaklığı ağır ağır alır ve 12-24 saat içinde istenen sıcaklığa ulaşır. Elektriksel toprak ısıtma en uygun olanıdır. Bir termostat yardımı ile sıcaklık sabit tutulur. Sıcak zamanda, yani Eylül ve Ekim aylarında sürgün elde edilecekse sürgünün iyi ve kaliteli sürmesi için üşütme gereklidir. Bu bakımdan ortam sıcaklığı 6°C civarında tutulur. Bu durumda sürgün oluşturmak için soğuk hava depolarından yararlanılır ve üç haftalık bir üşütme süresi düşünülür. Sürgün almak için 12-18°C sıcaklıklar kullanılabilir. 12°C Sıcaklıkta 4-5 hafta, 18°C sıcaklıkta 3-4 hafta süre gerekir. Sıcaklığın yükselmesi sürme zamanını kısaltır, fakat süren sürgün kalitesi iyi olmaz. Sürgün odasında, yeri en ekonomik şekilde kullanmak üzere sürgünler sıralar halinde ve dik olarak birbiri yanına dizilir. Sürgünler ne kadar sık konabilirse üretim masrafları o kadar aza indirilir. 30 m²’lik bir alana, bir dönümden alınan ürün sığdırılabilir. Eğer bir dönümlük üründen üç seferde sürme meydana getirilecekse, bu takdirde her sürme grubu için 10 m²’lik alan yeterlidir. 10 m² yer için 1,2-1,5 m genişliğinde ve 6,5-8,5 m uzunluğunda bir yastık kullanılabilir. Bir başka deyişle m²’ye 140-160 adet kök veya 6-10 kg ürün konur. Bu yastık toprak üzerine yapılabilir. Bu takdirde yastığı oluşturmak üzere kenarlara 20-30 yüksekliğinde kenar tahtaları konur. Yastığın baş tahtasına önce biraz toprak konur. Kullanılacak toprak yumuşak ve yeterli neme sahip olmalıdır. Kum, perlit veya torf bu amaçla kullanılabilir. Toprak konduktan sonra ilk sıra yumrular toprağa yaslanarak sıralanır. Yumrular sırlanırken yumrunun sürgün nemi kontrol edilir. Sağlam olmayan sürgün uçlu yumrular ayrılır. Yumrular güzelce temizlenir. Birinci sıradan sonra tekrar biraz kum konur ve sonra ikinci sıra yumrular dizilir ve işleme bu şekilde devam edilir. Toprak ısıtması yapılacaksa yastığın altına önce elektrik telleri döşenir, sonra tellerin üzerine bir miktar toprak konur. Son yıllarda fazla ürün elde etmek ve daha ekonomik sonuç almak için, odalarda raf sistemi uygulanmaktadır. Raflar 60 cm aralıkla yapılır. Bu rafların kenarlarına 15-20 cm genişliğinde kenar tahtaları çekilir. Bu sefer rafın ön tahtasına biraz toprak koyup, yumrular yine sıralar halinde bir yumru, bir toprak konarak dizilir. Odanın yüksekliğine bağlı olarak 4-6 adet raf yapılabilir.
Kurumaya karşı yastıkların üstü ıslak samanla örtülür. Kum ve diğer bir materyalle örtme sürgün ucu açısından iyi değildir. Öncelikle sürgün ucunu çürümesine yol açabilir ve ayrıca süren sürgünlerin kirlenmesine yol açar ve hasat sonrası kirlenen sürgünlerin temizlenmesi ayrıca iş yaratır. Diğer taraftan, sürgünlerin renginin kahverengine dönmesine neden olur. Sürgünler sürdüğü ve hasat olgunluğuna geldiği an, üstü samanla örtülü ise açılır. Sonra yastığın bir tarafı açılarak hasat için sürgünlü kökler kumdan çıkartılır. Kök ve sürgünün birleştiği kök boğazından sürgün kesilip alınır. Böylece hasat işlemi tamamlanmış olur. Almanya’da chihori ile yapılan hasat zamanı ve alınan verim ile ilgili olarak Cetvel 31.1’de bilgi verilmiştir. Maalesef ülkemiz için buna benzer bir cetvel vermek olanağı şu an için mümkün değildir. Yastıkların m²’den alınan ürünün ortalama miktarı 30-50 kg arasında değişmektedir.
Cetvel 31.1. Chihori’de değişik hasat tarihlerine göre alınan ürün miktarları(Hösslin ve Arkadaşları, 1964).
Hasat zamanı/ M2de Ürün miktarı Kg/ Başı sıkı süren Sürgün %/ Artık kg
20.Ara/ 23,8/ 83/ 3,3
27.Ara/ 45,1/ 82,4/ 4,8
31.Ara/ 47/ 19,1/ 14,4
Direkt tohum ekimi yapıldığında, tohum ekim bulunulan iklim şartlarına bağlı kalarak gerçekleştirilir. İlkbaharda, geç donların meydana gelebildiği yerlerde, erken ekimlerde bitkilerin üşümesi ile arzu edilmeyen erken çiçeklenme meydana gelebilir. Bu gibi yerlerde geç ekim tavsiye edilir. Fakat geç ekimlerde de vejetasyon süresi kısaldığından yeteri derecede kök olgunluğu elde edilememektedir. Bu bakımdan en son ekim tarihi Mayıs başı olarak sınırlandırılmaktadır. Mümkün olması gereken tarih Mart ve Nisan aylarıdır. Tarla hazırlandığı an dönüme 0,5-0,8 kg tohum atılır. Tohumların ekim derinliği 2-3 cm’dir. Sıra arası mesafesi 30-50 cm olup, sıra üzeri sık olarak ekilir. Bu durumda 20-30 cm aralıkla yapılan seyreltme soncunda, dönümde 2000-3000 adet bitki bulunur. Bitkiler toprak yüzüne çıktığında ve 10-15 günlük olduğunda çapalama ile seyreltme yapılır. İlerleyen zaman içinde sulama ve çapalamaya devam edilir. Sonbaharda soğukların başlaması ile yaprakları sararak ölür. Ekim tarihine göre, Eylül, Ekim ve Kasım aylarında pullukla toprak sürülerek yumru kökler dışarı çıkarılır ve hasat edilecek hale getirilir. Dış ülkelerde özel hasat makineleri geliştirilmiştir. Sökülen yumrular birkaç gün toprak yüzünde bırakılır. Böylece yapraklarda bulunan besin maddelerinin olabildiğince köke taşınması sağlanır. Fakat bu bekletme anında yumrularda hiçbir azman kuruma meydana gelmemelidir. Yumruların direkt güneş ışıklarına maruz kalmaması için yumrunun üzeri yapraklarla örtülmelidir. Yumruların bekletilmesi sonucunda yumrunun ucundaki sürgün zedelenmeden, yapraklar temizlenir. Yumru üzerinde yaprak kalması ve bunların ileride çürümesi yumrunun mantari enfeksiyona yakalanmasına ve sürme gücünün ortadan kalmasına neden olur. Bu da verimi büyük ölçüde azaltır. Eğer yumruların sürmesi sırasında hava nemi yeterince sağlanamazsa, yumrunun kuruması ile sürgün istihsalinde büyük tehlike ortaya çıkar. Bu bakımdan sürgün olayının gerçekleştirilmesi kapalı bir ortamda yapılır. Yumrunun hasadından sonra tekrar sürgün alımına kadar ortalama birkaç aylık bir süre geçer. Zayıf yumruların sürgünleri çok kalitesiz olur. Gevrek ve yassı, ince sürgünler meydana gelir. Fazla büyük yumrularda sürgünün hızlı gelişmesiyle açılması, kalite bozulmasını ortaya çıkartabilir. Fakat bu durum o kadar endişe verici değildir. Yine büyük yumrulardan iki adet sürgün meydana gelme ihtimali de vardır.Yumruları sıcak bir ortam içine, aynı odaya, ayrı gruplar halinde peş peşe alarak, bir odadan 2-3 kez ürün alarak, pazar isteğine göre ürün, erkenci, orta ve geççi, üç şekilde piyasaya çıkartılır. Avrupa’da erkenci ve ortanca ürün daha çok önem kazanır. Erkenci ürün için yumru hasadı Eylül’de yapıldığından, bunlardan sürgün elde etmek Kasım sonu ve Aralık ortasını bulur. Erkenci üründe kalite, ortanca üründe alınanlar kadar iyi değildir. Orta ürün zamanı Ocak ve Şubat aylarına rastlar. Geççi ürün ise Mart ve Mayıs’a kadar uzar. Fakat geççi üründe diğer salata grubundaki sebzeler piyasaya çıkmış olacağından chihorinin önemi azalır. Bu bakımdan chihoride geçci ürün ihmal edilir. Chihoride sürgün almak için tamamen karanlık bir odaya ihtiyaç vardır (Şekil 31.3). Odada ışık bulunması halinde, sürgünlerin rengi çabucak yeşil renge döner. Buda kaliteyi ve pazarlama değerini düşürür.
Şekil 31.3. Odada, raf sisteminde sürgün elde edilmesi
Karanlık koşullarda sürgün rengi altın sarısı ve beyaz-sarıdır. Ayrıca karanlık koşullarda acılığı veren madde miktarı da düşük kalır. Kış aylarında odanın ısıtılmasında, sıcak zamanda soğutulmasında yarar vardır. Bu uygulamalar sürgün kalitesini arttırır. Isıtmada eğer toprak ısıtması yapılırsa ayrıca oda ısıtmasına gerek kalmaz. Toprak ısıtmasında, toprak sıcaklığı ağır ağır alır ve 12-24 saat içinde istenen sıcaklığa ulaşır. Elektriksel toprak ısıtma en uygun olanıdır. Bir termostat yardımı ile sıcaklık sabit tutulur. Sıcak zamanda, yani Eylül ve Ekim aylarında sürgün elde edilecekse sürgünün iyi ve kaliteli sürmesi için üşütme gereklidir. Bu bakımdan ortam sıcaklığı 6°C civarında tutulur. Bu durumda sürgün oluşturmak için soğuk hava depolarından yararlanılır ve üç haftalık bir üşütme süresi düşünülür. Sürgün almak için 12-18°C sıcaklıklar kullanılabilir. 12°C Sıcaklıkta 4-5 hafta, 18°C sıcaklıkta 3-4 hafta süre gerekir. Sıcaklığın yükselmesi sürme zamanını kısaltır, fakat süren sürgün kalitesi iyi olmaz. Sürgün odasında, yeri en ekonomik şekilde kullanmak üzere sürgünler sıralar halinde ve dik olarak birbiri yanına dizilir. Sürgünler ne kadar sık konabilirse üretim masrafları o kadar aza indirilir. 30 m²’lik bir alana, bir dönümden alınan ürün sığdırılabilir. Eğer bir dönümlük üründen üç seferde sürme meydana getirilecekse, bu takdirde her sürme grubu için 10 m²’lik alan yeterlidir. 10 m² yer için 1,2-1,5 m genişliğinde ve 6,5-8,5 m uzunluğunda bir yastık kullanılabilir. Bir başka deyişle m²’ye 140-160 adet kök veya 6-10 kg ürün konur. Bu yastık toprak üzerine yapılabilir. Bu takdirde yastığı oluşturmak üzere kenarlara 20-30 yüksekliğinde kenar tahtaları konur. Yastığın baş tahtasına önce biraz toprak konur. Kullanılacak toprak yumuşak ve yeterli neme sahip olmalıdır. Kum, perlit veya torf bu amaçla kullanılabilir. Toprak konduktan sonra ilk sıra yumrular toprağa yaslanarak sıralanır. Yumrular sırlanırken yumrunun sürgün nemi kontrol edilir. Sağlam olmayan sürgün uçlu yumrular ayrılır. Yumrular güzelce temizlenir. Birinci sıradan sonra tekrar biraz kum konur ve sonra ikinci sıra yumrular dizilir ve işleme bu şekilde devam edilir. Toprak ısıtması yapılacaksa yastığın altına önce elektrik telleri döşenir, sonra tellerin üzerine bir miktar toprak konur. Son yıllarda fazla ürün elde etmek ve daha ekonomik sonuç almak için, odalarda raf sistemi uygulanmaktadır. Raflar 60 cm aralıkla yapılır. Bu rafların kenarlarına 15-20 cm genişliğinde kenar tahtaları çekilir. Bu sefer rafın ön tahtasına biraz toprak koyup, yumrular yine sıralar halinde bir yumru, bir toprak konarak dizilir. Odanın yüksekliğine bağlı olarak 4-6 adet raf yapılabilir.
Kurumaya karşı yastıkların üstü ıslak samanla örtülür. Kum ve diğer bir materyalle örtme sürgün ucu açısından iyi değildir. Öncelikle sürgün ucunu çürümesine yol açabilir ve ayrıca süren sürgünlerin kirlenmesine yol açar ve hasat sonrası kirlenen sürgünlerin temizlenmesi ayrıca iş yaratır. Diğer taraftan, sürgünlerin renginin kahverengine dönmesine neden olur. Sürgünler sürdüğü ve hasat olgunluğuna geldiği an, üstü samanla örtülü ise açılır. Sonra yastığın bir tarafı açılarak hasat için sürgünlü kökler kumdan çıkartılır. Kök ve sürgünün birleştiği kök boğazından sürgün kesilip alınır. Böylece hasat işlemi tamamlanmış olur. Almanya’da chihori ile yapılan hasat zamanı ve alınan verim ile ilgili olarak Cetvel 31.1’de bilgi verilmiştir. Maalesef ülkemiz için buna benzer bir cetvel vermek olanağı şu an için mümkün değildir. Yastıkların m²’den alınan ürünün ortalama miktarı 30-50 kg arasında değişmektedir.
Cetvel 31.1. Chihori’de değişik hasat tarihlerine göre alınan ürün miktarları(Hösslin ve Arkadaşları, 1964).
Hasat zamanı/ M2de Ürün miktarı Kg/ Başı sıkı süren Sürgün %/ Artık kg
20.Ara/ 23,8/ 83/ 3,3
27.Ara/ 45,1/ 82,4/ 4,8
31.Ara/ 47/ 19,1/ 14,4