Tweet
BAMYA Botanik Özellikleri
Bamya sert iklimlerde tek, kışı yumuşak geçen tropik ve kısmen subtropik iklimlerde çok yıllıktır. Çok yıllık hüviyet kazandığında gövde küçük bir ağaççık şeklini alır. Her yıl meyve verir. Yalnız tek senelik bitkiye göre, çok yıllıkta birim alandan alınan verim miktarı düşüktür. Bu yüzden tarımsal yetiştiricilikte tek senelik bitki üretimine yer verilir. Tohumlar toprakta çimlendikten sonra, kuvvetli bir kök oluşumu başlar. Kökler oldukça derinlere iner ve böylece kurak koşullarda bitkinin zarar görmesi önlenir. Toprak üstünde başlangıçta ana bir gövde meydana gelir. Bu gövde çoğu kez bitki 50-70 cm oluncaya kadar dallanmaz. Ancak belli bir süreden sonra yan dallar meydana gelir. Yaprak koltuklarında büyük gösterişli çiçekler tek tek meydana gelir. Çiçeklenme aşağıdan yukarı doğru devamlıdır. Döllenmeden sonra uzun köşeli meyve meydana gelir. Bu meyveler olgunlaşır, meyve kabuğu çatlar ve tohumlar Ağustos ayından itibaren etrafa saçılır. Yukarıda da belirttiğimiz gibi kışın soğukları meydana gelmezse yapraklar dökülür ve bitki kışı çalı görünümüyle geçirir. Ertesi yıl gövde üzerindeki yeni tomurcuklar sürerek yapraklar ve dalları meydana getirir. Soğuk yerlerde bitkinin tamamı ölür. Yeni neslin devamı yere saçılan tohumlar vasıtası ile olur.
BAMYA 3.1. Kök
Kurak koşullara adapte olan bir bitkidir. Bu bakımdan kökler taban suyuna ulaşıncaya kadar derinlere gider. Bu durum, bamyanın daha çok doğal halde yaşadığı ve çok yıllık olduğu zaman ortaya çıkar. Tarımsal yetiştiricilikte sulama yapıldığı için kökler fazla derine inmez. Toprağın 100-150 cm’lik kısmına kadar iner, ama daha çok toprağın 10-50 cm derinliği arasında yayılır. Kökler derinlere indiği gibi, yanlara doğru yayılma eğilimindedir. Yanlara doğru yayılma 80-100 cm’e kadar çıkar. Kök kazık köktür ve yapısı oldukça serttir. Kazık bir müddet sonra dallanır.
BAMYA 3.2. Gövde, Dal ve Yaprak
Gövde dik olarak büyür. Tek yıllık iyi gelişen bir bitkinin ortala boyu 80-120 cm’e kadar büyür. Yalnız bazı yerlerde boy 2 m’ye kadar çıkar. Çok yıllık gövde odunsudur. Ana gövde üzerinden yan dallar meydana gelir. Bu yan dallardan da tali dallar çıkar. Gövde yuvarlak, hafif köşeli olabilir. Rengi sarı-yeşil, yeşil, daha sonra kahverengi-sarı bir renk alır. Bazı türlerde renk yeşil-kırmızıdır. Kırmızılık dalların dip kısımlarında veya uç kısımlarda daha belirgindir. Gövde üzerinde tüyler bulunur. Genç kısımlarda tüyler daha çoktur. Yaşlandıkça tüyler dökülür ve yoğunluğu azalır. Kalan tüyler ince diken şeklini alır.
Yapraklar uzun bir sapla gövdeye bağlanır (Şekil 33.1). Sap yuvarlak, iç kısmı olukludur. Yaprağı, asma yaprağına benzer. Genel görünümü yuvarlak ve beş parçalıdır. Yaprak parçalar yuvarlak, yaprak kenarları kaba dişli, testere dişlidir. Damarlar yaprağın alt yüzünde belirgin, dışa taşmış, üst tarafında, yaprak ayasından renk bakımından farklı ve bakınca hemen görülebilir durumdadır. Yaprağın alt ve üst yüzü bol tüylüdür. Yapraklar yeşil renklidir. Renk duruma göre koyu veya açık yeşile dönebilir, sarı renkli olabilir ve yaprak üzerinde yer yer kırmızı antosiyan lekeler oluşabilir.
BAMYA 3.3. Çiçek ve Meyve
Çiçekler yaprak koltuklarında genellikle tek tek ve çok ender olarak 2-3 adedi bir arada bulunur. Çiçek kısa ve dolgun bir sapla gövdeye bağlanır ve cinsiyetleri erdişidir. Saptan sonra bir meyve tablası ve bunun üzerinde iki halka şeklinde çanak yaprakları vardır ve sayıları dış halkada üç, iç halkada beş adettir. Çanak yapraklar küçük üçgen şeklinde, dip kısmı geniş, uca sivridir. Renk yeşil, kırmızı-yeşil, kırmızıdır. Taç yapraklar açık beyaz-sarı, kükürt sarısı renklidir. Bazı türlerde taç yapraklar üzerinde yer yer kırmızı antosiyan renk teşekkül edebilir. Çiçeğin orta kısmında erkek organ demeti bulunur. Uzaktan bakılınca bir tutam veya tokmak, topaç gibidir. Uzun saplar dip kısımda bir silindir teşkil eder. Uç kısmında yan yana erkek organ başçıkları bir topaç meydana getirir. Dişi organ yumurtalığı hemen çiçek tablası üstünde bulunur. Yumurtalık çok karpellidir. Karpel sayısı çoğunlukla 5’tir. Fakat bu sayı 7 hatta 9’a kadar çıkabilir. Dişi boyuncuk kısmı erkek organ sapları arasından geçer ve erkek organ başçıklarının bulunduğu topaç gibi, dişi tepesi de çok dallı bir yapı kazanır. Dişi organ tüylerle kaplıdır. Bamyanın çiçeklerinde büyük bir yüzde ile kendine döllenme meydana gelir. Bununla beraber bazı çeşitlerde yabancı döllenme oranı %5-15’e kadar çıkabilir. Yapılacak ıslah çalışmalarında, büyük bir çoğunlukla kendine döllenme olacağı varsayımına gidilmemeli, yabancı döllenme olabileceği düşünülmeli ve çalışma öncesi döllenme durumu kontrol edilmelidir.
Şekil 33.1. Bamya bitkisi, çiçeği ve meyvesi
Döllenmeden hemen sonra, çiçeğin taç yaprakları döküldüğünde, çiçek tablası üzerinde tombul köşeli bir meyve kendisini belli eder. Bu meyvenin boyu süratle uzar ve meyve uzun köşeli bir piramit şeklini alır. Hasat edilecek meyvelerin genelde 1-5 cm (Dikkat, bazı çeşitlerde 10 cm’e kadar çıkabilir) arasında boy alması beklenir, durumda hasat edilen meyvelerin rengi yeşildir ve yemeklik olarak kullanılır (Şekil 33.2). Bazı çeşitlerde meyve rengi sarı yeşil olabilir. Meyvenin üstü tüylerle kaplıdır. Hasat sırasında meyveler çıplak elle toplanırsa, tüylerin dip kısmında bulunan salgı bezleri patlar, salgıları ele bulaşır ve kaşıntı yapar. Bir çok insanda bu salgı alerjiye yol açar. Bu yüzden hasat sırasında veya bamyanın yemeğini yapma sırasında, elleri hassas olan insanlar ince lastik eldiven giymelidir. Kaşınan ele zeytinyağı sürmek kaşıntıyı kısmen azaltır. Meyve hasat edilmez kendi haline bırakılırsa 10-25 cm uzunluk alır, çapı dip kısımda 1-3 cm’i bulur ve meyvenin köşeleri daha belirgin hale gelir. Meyvenin rengi önce yeşil-sarı, olgunlaştığında açık sütlü kahverengine döner. Olgun meyvenin içinde saçma iriliğinde tohumlar bulunur.
Şekil 33.2. Hasat edilmiş, boylanmış meyveler
BAMYA 3.4. Tohum
Bamyanın tohumları saçma büyüklüğünde yuvarlak, embriyon ucunun olduğu kısımda tohumun rengi beyaz, diğer tarafları gri-yeşil, koyu yeşil ve siyah yeşildir. Tohumların çapı 2-3 mm arasındadır. Temizlik oranı % 95-98, çimlenme oranı % 85-95 ve tohumluğu kullanılma oranı % 90’dır. Tohumların bin dane ağırlığı 7,5-12 gr ve bir gram tohumlukta 80-120 adet tohum bulunur. Tohumluğun bir litre ağırlığı 700-800 gr gelir. Tohumlar 25-30°C sıcaklıkta çimlenir. Çimlendirme denemelerine 15 gün devam edilir. Tohumlar hayatiyetlerini 2-4 yıl muhafaza eder.
Bamya sert iklimlerde tek, kışı yumuşak geçen tropik ve kısmen subtropik iklimlerde çok yıllıktır. Çok yıllık hüviyet kazandığında gövde küçük bir ağaççık şeklini alır. Her yıl meyve verir. Yalnız tek senelik bitkiye göre, çok yıllıkta birim alandan alınan verim miktarı düşüktür. Bu yüzden tarımsal yetiştiricilikte tek senelik bitki üretimine yer verilir. Tohumlar toprakta çimlendikten sonra, kuvvetli bir kök oluşumu başlar. Kökler oldukça derinlere iner ve böylece kurak koşullarda bitkinin zarar görmesi önlenir. Toprak üstünde başlangıçta ana bir gövde meydana gelir. Bu gövde çoğu kez bitki 50-70 cm oluncaya kadar dallanmaz. Ancak belli bir süreden sonra yan dallar meydana gelir. Yaprak koltuklarında büyük gösterişli çiçekler tek tek meydana gelir. Çiçeklenme aşağıdan yukarı doğru devamlıdır. Döllenmeden sonra uzun köşeli meyve meydana gelir. Bu meyveler olgunlaşır, meyve kabuğu çatlar ve tohumlar Ağustos ayından itibaren etrafa saçılır. Yukarıda da belirttiğimiz gibi kışın soğukları meydana gelmezse yapraklar dökülür ve bitki kışı çalı görünümüyle geçirir. Ertesi yıl gövde üzerindeki yeni tomurcuklar sürerek yapraklar ve dalları meydana getirir. Soğuk yerlerde bitkinin tamamı ölür. Yeni neslin devamı yere saçılan tohumlar vasıtası ile olur.
BAMYA 3.1. Kök
Kurak koşullara adapte olan bir bitkidir. Bu bakımdan kökler taban suyuna ulaşıncaya kadar derinlere gider. Bu durum, bamyanın daha çok doğal halde yaşadığı ve çok yıllık olduğu zaman ortaya çıkar. Tarımsal yetiştiricilikte sulama yapıldığı için kökler fazla derine inmez. Toprağın 100-150 cm’lik kısmına kadar iner, ama daha çok toprağın 10-50 cm derinliği arasında yayılır. Kökler derinlere indiği gibi, yanlara doğru yayılma eğilimindedir. Yanlara doğru yayılma 80-100 cm’e kadar çıkar. Kök kazık köktür ve yapısı oldukça serttir. Kazık bir müddet sonra dallanır.
BAMYA 3.2. Gövde, Dal ve Yaprak
Gövde dik olarak büyür. Tek yıllık iyi gelişen bir bitkinin ortala boyu 80-120 cm’e kadar büyür. Yalnız bazı yerlerde boy 2 m’ye kadar çıkar. Çok yıllık gövde odunsudur. Ana gövde üzerinden yan dallar meydana gelir. Bu yan dallardan da tali dallar çıkar. Gövde yuvarlak, hafif köşeli olabilir. Rengi sarı-yeşil, yeşil, daha sonra kahverengi-sarı bir renk alır. Bazı türlerde renk yeşil-kırmızıdır. Kırmızılık dalların dip kısımlarında veya uç kısımlarda daha belirgindir. Gövde üzerinde tüyler bulunur. Genç kısımlarda tüyler daha çoktur. Yaşlandıkça tüyler dökülür ve yoğunluğu azalır. Kalan tüyler ince diken şeklini alır.
Yapraklar uzun bir sapla gövdeye bağlanır (Şekil 33.1). Sap yuvarlak, iç kısmı olukludur. Yaprağı, asma yaprağına benzer. Genel görünümü yuvarlak ve beş parçalıdır. Yaprak parçalar yuvarlak, yaprak kenarları kaba dişli, testere dişlidir. Damarlar yaprağın alt yüzünde belirgin, dışa taşmış, üst tarafında, yaprak ayasından renk bakımından farklı ve bakınca hemen görülebilir durumdadır. Yaprağın alt ve üst yüzü bol tüylüdür. Yapraklar yeşil renklidir. Renk duruma göre koyu veya açık yeşile dönebilir, sarı renkli olabilir ve yaprak üzerinde yer yer kırmızı antosiyan lekeler oluşabilir.
BAMYA 3.3. Çiçek ve Meyve
Çiçekler yaprak koltuklarında genellikle tek tek ve çok ender olarak 2-3 adedi bir arada bulunur. Çiçek kısa ve dolgun bir sapla gövdeye bağlanır ve cinsiyetleri erdişidir. Saptan sonra bir meyve tablası ve bunun üzerinde iki halka şeklinde çanak yaprakları vardır ve sayıları dış halkada üç, iç halkada beş adettir. Çanak yapraklar küçük üçgen şeklinde, dip kısmı geniş, uca sivridir. Renk yeşil, kırmızı-yeşil, kırmızıdır. Taç yapraklar açık beyaz-sarı, kükürt sarısı renklidir. Bazı türlerde taç yapraklar üzerinde yer yer kırmızı antosiyan renk teşekkül edebilir. Çiçeğin orta kısmında erkek organ demeti bulunur. Uzaktan bakılınca bir tutam veya tokmak, topaç gibidir. Uzun saplar dip kısımda bir silindir teşkil eder. Uç kısmında yan yana erkek organ başçıkları bir topaç meydana getirir. Dişi organ yumurtalığı hemen çiçek tablası üstünde bulunur. Yumurtalık çok karpellidir. Karpel sayısı çoğunlukla 5’tir. Fakat bu sayı 7 hatta 9’a kadar çıkabilir. Dişi boyuncuk kısmı erkek organ sapları arasından geçer ve erkek organ başçıklarının bulunduğu topaç gibi, dişi tepesi de çok dallı bir yapı kazanır. Dişi organ tüylerle kaplıdır. Bamyanın çiçeklerinde büyük bir yüzde ile kendine döllenme meydana gelir. Bununla beraber bazı çeşitlerde yabancı döllenme oranı %5-15’e kadar çıkabilir. Yapılacak ıslah çalışmalarında, büyük bir çoğunlukla kendine döllenme olacağı varsayımına gidilmemeli, yabancı döllenme olabileceği düşünülmeli ve çalışma öncesi döllenme durumu kontrol edilmelidir.
Şekil 33.1. Bamya bitkisi, çiçeği ve meyvesi
Döllenmeden hemen sonra, çiçeğin taç yaprakları döküldüğünde, çiçek tablası üzerinde tombul köşeli bir meyve kendisini belli eder. Bu meyvenin boyu süratle uzar ve meyve uzun köşeli bir piramit şeklini alır. Hasat edilecek meyvelerin genelde 1-5 cm (Dikkat, bazı çeşitlerde 10 cm’e kadar çıkabilir) arasında boy alması beklenir, durumda hasat edilen meyvelerin rengi yeşildir ve yemeklik olarak kullanılır (Şekil 33.2). Bazı çeşitlerde meyve rengi sarı yeşil olabilir. Meyvenin üstü tüylerle kaplıdır. Hasat sırasında meyveler çıplak elle toplanırsa, tüylerin dip kısmında bulunan salgı bezleri patlar, salgıları ele bulaşır ve kaşıntı yapar. Bir çok insanda bu salgı alerjiye yol açar. Bu yüzden hasat sırasında veya bamyanın yemeğini yapma sırasında, elleri hassas olan insanlar ince lastik eldiven giymelidir. Kaşınan ele zeytinyağı sürmek kaşıntıyı kısmen azaltır. Meyve hasat edilmez kendi haline bırakılırsa 10-25 cm uzunluk alır, çapı dip kısımda 1-3 cm’i bulur ve meyvenin köşeleri daha belirgin hale gelir. Meyvenin rengi önce yeşil-sarı, olgunlaştığında açık sütlü kahverengine döner. Olgun meyvenin içinde saçma iriliğinde tohumlar bulunur.
Şekil 33.2. Hasat edilmiş, boylanmış meyveler
BAMYA 3.4. Tohum
Bamyanın tohumları saçma büyüklüğünde yuvarlak, embriyon ucunun olduğu kısımda tohumun rengi beyaz, diğer tarafları gri-yeşil, koyu yeşil ve siyah yeşildir. Tohumların çapı 2-3 mm arasındadır. Temizlik oranı % 95-98, çimlenme oranı % 85-95 ve tohumluğu kullanılma oranı % 90’dır. Tohumların bin dane ağırlığı 7,5-12 gr ve bir gram tohumlukta 80-120 adet tohum bulunur. Tohumluğun bir litre ağırlığı 700-800 gr gelir. Tohumlar 25-30°C sıcaklıkta çimlenir. Çimlendirme denemelerine 15 gün devam edilir. Tohumlar hayatiyetlerini 2-4 yıl muhafaza eder.