Tweet
DOMATES Botanik Özellikleri
DOMATES 3.1. Bitki Oluşumu
Domatesler, tabii doğasında tohumların çimlenmesiyle nesillerini devam ettirir. Her ne kadar domateslerin vejetatif çoğalmaya meyilleri varsa da, vejetatif çoğalmanın tabiatta gerçekleşme şansı çok düşüktür. Hatta domateslerin tarımsal amaçlı yetiştiriciliğinde bile sadece özel amaçlar için kullanılır. Bu bakımdan tohum çimlenmesiyle beraber bir kazık kök oluşumu ve arkasından kotiledon yaprakların toprak yüzüne çıkışıyla genç bitki meydan gelir. Daha sonra kotiledon yapraklar arasından sürgün ucu belirginleşir ve bitki sürer ve böylece ilk gövde oluşumu başlar. Bitkide 2-7 adet yapraklı boğum meydana geldiğinde, sürgün ucunda başkalaşım meydana gelerek, çiçek tomurcuğu oluşur ve bu yüzden bitkinin boyuna büyümesi durur. Ancak çiçek salkımını taşıyan yaprak koltuğundaki yan sürgün tomurcuğu uyanarak sürer ve bitkinin boyuna uzaması bu yan sürgün vasıtasıyla devam eder. Bundan sonraki her sürgünde 1-3 yapraklı boğum oluşturduğunda, yukarıda anlatılan olay aynen tekrarlanır. Böylece sırık domateslerin boylanması 2-5 m’ye kadar devam eder. Yer domateslerinde, ana sürgün 5-8 yapraklı boğum olduğunda tepe sürgünü başkalaşım geçirir, çiçek meydana gelir, fakat çiçek salkımı taşıyan yaprak koltuğundaki göz uyanıp, sürmez ve sürgün meydana getirmez, bitkinin boyuna uzaması kısıtlandığından, bitkinin boyu bodur kalır. Yer domateslerinde buna karşılık, dip yaprak koltuklarındaki gözler sürerek, sürgün büyümeye başlar ve bunlarda 2-4 yapraklı boğum oluşturduklarında, yine sürgün ucunda çiçeklenme meydana gelerek, bunların da boyuna uzaması sınırlanır. Bu sürgünlerinde alt yaprak koltuklarından yeni sürgünler meydana gelir ve bitki büyümesine bu şekilde devam eder ve bitki yerde sürünen çok dalı çalı görünüm kazanır. İster yer, ister sırık domateslerinde açan çiçekler meyve verir, meyveler olgunlaşır ve her meyvede çok sayıda tohum bulunur. Bitki üzerinde olgunlaşan meyvenin bir müddet sonra sapı kopar ve meyve yere düşer. Doğada, yere düşen meyvenin eti çürüyüp, tohumları toprağa karışır. Bu tohumlar sürerek, ertesi yılın yeni bitkileri meydana gelir. Kış ayları sert ve soğuk geçen yerlerde meyve ve tohum veren bitkinin tamamı ölür. Hafif kış yapan yerlerde, bitkinin yapraklar ve genç sürgünleri kurur, dökülür. Buna mukabil kısmen odunsu bir yapı kazanmış gövde ve kalın dallar hafif soğuklardan etkilenmez, ölmez ve canlılığını muhafaza eder. Ertesi yıl bu gövde ve dallar üzerinde bulunan gözler uyanarak bitki yeniden hayata döner. Böylece iklimin uygun olduğu yerlerde domates bitkisi devamlı büyüme gösterip, bitki çok yıllık bir görünümü kazanır. Domates bitkisinin hayat döngüsü tek veya çok yıl üzerine kurulmuştur.
DOMATES 3.2. Kök
Tohumun çimlenmesinden sonra, teşekkül eden kökçük uzayarak domatesin kazık kökünü oluşturur. Genç bitki 2-3 yapraklı oluncaya kadar kazık kökün uzunlamasına büyümesi devam eder. Bu sırada kök boğazına yakın kısımdan yan köklerin oluşumu başlar. Dolayısıyla ilk anda kazık kökün dallanması görülmez. Kazık kök aşağı doğru uzarken yan kökler toprağın 10-25 cm derinliğinde, yana, hafif aşağı meyilli büyür ve dağılır. Daha sonra oluşan köklerlerle beraber saçak kök görünüm kazanır. Kazık kök fide döneminde kopartılırsa yan kökler daha kuvvetli büyür ve hatta fazla sayıda saçak kök oluşur. Yaşlı bitkilerin kök boğazı üstünden kök teşekkül edebilir, ayrıca gövdenin toprakla teması halinde, bu kısımlardan kök meydana gelebilir. Yer domatesleri, yerde süründüğünden gövdeden kök oluşumuna sık rastlanır.
Tohumların direkt tarlaya ekilmesiyle meydana gelen bitkilerin 5-6 yapraklı döneminde ve yine tohumdan fide elde edilmiş 5-6 yapraklı bu fidelerin dikiminden 2 hafta sonra, bitki kökleri 20 cm, 3 hafta sonra 75 cm, 4 hafta sonra 100 cm ve 5 hafta sonra da 125 cm derinliğe ulaşır (DİLLİNGEN 1956). Serde kış aylarında yetiştirilen domateslere göre, dışarıda tarlada yetiştirilen domateslerin kök gelişmesi daha kuvvetli olur ve bunlarda kökler 1,5-2,0 m kadar derine iner. Serlerde toprak özelliğine ve sıcaklığına ve yetiştirme zamanına bağlı olarak kökler ancak 30-40 cm etrafa yayıldıkları, 20-60 cm derine indikleri görülür. Köklerin % 72 gibi büyük çoğunluğu toprağın daha çok 5-20 cm, % 22’si 20-50 cm, % 6 gibi az bir kısmı da 50 cm’den daha derinde bulunur. Tarla tarımında bir hektara 1000-3000 kg kök artığı kalır. Serlerden bu miktar 200-800 kg kadardır.
DOMATES 3.3. Gövde, Dal ve Yaprak
Domatesin gövdesi genç dönemde otsudur, fakat bitki yaşlandıkça gövdenin dip kısımları kısmen odunlaşmaya başlar. Çok yıllık gövde yarı odunsudur. Gövde az çok odunlaşmasına rağmen kendi başına dik duramaz. Bunun gerçek iki nedeni, kök boğazının kısmen zayıf olması ve oluşan fazla sayıda meyvenin yaptığı ağırlığı gövdenin taşıyamamasıdır. Bitki genç iken gövde yuvarlak ve üzeri sık tüyler ile kaplıdır. Yaşlandıkça odunlaşan gövde köşeli bir yapı kazanır, üzerindeki tüyler dökülür. Gövde normalde 0,30-1,50 m arasında boylanır. Fakat serlerde yan dalların budanmasıyla, bitkinin boyu 2-4 m’ye kadar yükselebilir hatta domateslerde boy uzaması sınırsız gibidir. Domateslerde boyuna uzama bitki oluşumu kısmında da değindiğimiz gibi kesik kesik meydana gelir. Bu olayı burada tekrarlarsak, sırık domateslerin ana gövdesi 2-7 boğumu oluşunca, vejetatif tepe sürgün ucunda başkalaşım meydana gelerek sürgün ucu, çiçek tomurcuğuna dönüşür ve bitkinin boyuna uzaması böylece sınırlanır. Ancak çiçek salkımını taşıyan en uç kısımdaki yaprak koltuğunun tomurcuğu uyanarak sürer ve gövdenin uzaması bu tomurcukla devam eder. Bu sürgün de 2-7 boğum olunca tepe sürgünü yine başkalaşım geçirerek çiçek tomurcuğunu oluşturur. Bu çiçeği taşıyan yaprak koltuğundaki yan göz bu sefer uyanarak sürer ve bitkinin yeniden uzamasını sürdürür. Domatesin bu sistem içinde büyümesi, bitkinin vejetatif gelişmesi kısıtlanmadığı sürece devam ettirilebilir. Domates bitkisinde çiçek ve dolayısıyla meyve salkımı esasında boğumda yaprak koltuğunda oluşur. Fakat aynı yaprak koltuğunda vejetatif tomurcuğun sürmesiyle uzayan sürgün, çiçek ve meyve salkımını yukarı çekerek, salkımı boğum arasında kalmış görünüme sokar. Yarım sırık ve yer domateslerde uzama şekli, sırık domateslerden biraz daha farklıdır. Onlarda ilk çiçeklenmeden sonra çiçeği taşıyan yaprak koltuğundaki yan göz uyanmaz ve sürmez ve sürgünün vejetatif büyümesi durmuş olur. Buna karşın sürgünün alt yapraklardaki gözler sürer ve büyür. Onlarında tepe ucunda çiçek oluşumu meydana geldiğinde vejetatif büyümesi durur. Bölece domates çalılaşmış bir görünüm kazanır.
Domates gövdesi belirgin olmayan boğum ve boğum aralarından oluşur (Şekil 36.1). Boğumlarda yapraklar bulunur. Bu yaprak koltuklarında bulunan tomurcuklar sürerek, yan dalları meydana getirir. Ancak açıkta (tarlada) sırığa, serlerde ipe alınan domateslerin yaprak koltuklarında oluşan yan sürgünler dipten koparılır ve bitki gövdesine sadece yaprak ve meyve salkımlarından oluşan bir görünüm kazandırılır (Şekil 36.1).
Şekil 36.1. Domatesin gövdesi, yaprak ve meyveleri
Kotiledon yapraklar düz ince oval, kenarları dişsiz ve üzerleri çok ince tüylerle kaplıdır. Rengi morumsu yeşildir. Domates esas yaprakları bileşik yapraktır (Şekil 36.2). Bileşik yaprağı meydana getiren lopların ve rozet yaprakların şekillenişi, çeşitlere göre farklılaşır. Domateslerde adi, patates, buruşuk ve dar dilimli dört yaprak formu tespit edilmiştir (DİLLİNGEN 1956, BAYRAKTAR 1953). Yaprak kenarları düz, dişli testere dişlidir. Yaprak alt yüzü gri mavi, yeşildir. Üst yüze karşın daha tüylüdür. Yaprak orta damarı kenarlar doğru hafif aşağı, dışa doğru kıvrılır.
Domateslerin yaprak koltuğundan süren yan dallar devamlı kopartıldığında ve bitkinin yana doğru vejetatif büyümesi durdurulduğundan, kuvvetli gelişen bitkilerde boyuna büyüme yetersiz kaldığından, ana gövde üzerindeki yaprakların üst yüzeyinde tomurcuklar oluşarak sürgün meydana gelebilir. Ayrıca çiçek salkımının uç tomurcuğu başkalaşım geçirerek, generatif yapıdan vejetatif sürgün tomurcuğuna döner ve sürer. Bitkinin bu davranışı, doğal iç güdü olarak büyümesini bu yolla emniyete almasıdır.
Şekil 36.2. Domateste yaprak görünüşü (DILLINGEN 1956).
DOMATES 3.4. Çiçek
Domateste, ilk çiçek salkım tomurcuğunun oluşum yeri domates çeşitlerine göre farklıdır. Bazı domates çeşitlerinde 6-7 boğumdan sonra, bazılarında ise 2-3. boğumdan sonra görülür. Her iki halde de, daha sonraki çiçek salkımları birinci çiçek salkımından sonraki 1-3. boğumlarda meydana gelir. Ser yetiştiriciliğinde ilk 2-3 boğumdan sonra ve bunu takiben 1-2 boğumdan atlayarak çiçek salkımı veren çeşitler tercih edilir. Çünkü bu çeşitlerde kısa sürede meyveye yatma, yani erkencilik söz konusudur. Genelde domateste 6-8. boğumda ilk çiçek salkımını oluşturmak resesif bir özelliktir. Domateste, çiçekler salkım şeklinde oluşur. Salkımlar basit veya çift dallanma gösterir. Eğer yaprak koltuğunda iki tomurcuk oluşursa, bu tomurcuklar zıt yönde gelişim göstererek çift dallanma yaparlar, eğer tek tomurcuk oluşmuşsa, bu da basit salkımı meydana getirir. Tek salkım monofaktoriel dominant bir özelliktir. DİLLİNGEN (1956), bazı domates çeşitlerinde karışık salkım şekline rastlandığını kaydeder. Bir salkımda oluşan çiçek tomurcukları sayısı, salkımın dallanmasıyla ilgilidir. Bir salkımda 8-16 arasında çiçek bulunur, bazı çeşitlerde çiçek sayısı 30’a kadar çıkabilir. Domates çiçekleri erdişidir. Çiçek, 5 adet alta birleşmiş, uçları ayrı ayrı, sivri, yeşil renkli, üstleri tüylü çanak yaprak; 5 adet sarı renkli ince uzun, sarı renkli taç yaprak; 5 adet sarı renkli boru gibi birleşmiş erkek organ ve bu erkek organlar arasında kalan, tepeciği dışarı çıkan yeşil renkli dişi organdan ibarettir. Genelde erkek organ anterleri, dişi tepeciğiyle aynı seviyede veya üstünde bulunur. Bazı çok yıllık yabani formlarda ve bazı kültür formlarında anterler, dişi organ altında kalır. Bu özellik, kendine döllenmeyi azaltıcı bir etkindir. Domateslerde taç, çanak yaprak ve erkek organ sayısı değişebilmektedir. Dişi organ 2 karpellidir. Fakat her karpel, kendi arasında bölünerek karpel sayısı değişir ve çok karpelliye kadar gider. Karpel sayısı çoğalırsa meyvenin şekli değişir, nitekim iki karpellide meyve yuvarlak iken, çok karpellide meyve dilimli ve şekilsizdir. Dişi organ tepeciğinin erkek organların altında kalması halinde döllenme kendi kendine olur. Dişi tepesi erkek organla aynı seviyede olduğunda % 95-98 kendine, % 3-5 yabancı döllenme meydana gelir. Dişi tepesi erkek organlardan yüksekte olursa yabancı döllenme % 30-45 kadar çıkar. Döllenme, bitkilerin rüzgar veya herhangi bir nedenle sallanması sonucu olabildiği gibi, böcek ve arı aracılığıyla da olur. Döllenmeyen çiçeklerin çoğu dökülür ve dökülmeyen çiçekler partenokarp ufak meyveler meydana getirir. Yabancı döllenebilen çeşitlerin tohumları daha iridir, bu tohumların bitkileri daha iyi gelişir ve verim verir.
DOMATES 3.5. Meyve
Domates meyvesi üzümsü meyvedir (Şekil 36.3). Meyvelerin başlangıç rengi yeşildir. Bu dönemde meyve içinde zehirli bir alkoloid olan solanin bulunur. Meyve irileşip normal büyüklüğünü alınca yeşil renk açılır, karatinoid’ler, lycopin’e dönüşerek meyve esas rengini alır. Tam olgunlaşmış, kızarmış domates meyvelerindeki solanin maddesi en düşük düzeydedir. Domateslerde meyve rengi, kabuk ve et renginin birbirine olan etkisinden meydana gelir. Kabuk rengi beyaz ve sarı, et rengi beyaz ve kırmızıdır. Bu durumda
Beyaz kabuk + Beyaz et = Beyaz meyve
Beyaz kabuk + Kırmızı et = Kırmızı meyve
Sarı kabuk + Kırmızı et = Koyu kırmızı meyve
Sarı kabuk + Beyaz et = Sarı meyve rengini meydana getirir.
Meyve genelde iki karpelden oluşur. Bu tip meyveler düzgün yüzeylidir. Eğer meyvedeki karpel yaprakları bir veya birçok kere bölünmüş ise ortaya çok karpelli bir meyve çıkar ve bu durumda şekli bozuk, dilimli bir meyve meydana gelir. Karpel sayısı da 2’den 9’a kadar değişir. Karpel sayısı, dişi tepeciğinin şekline bakarak kolayca anlaşılır. Eğer dişi tepesi ince, düzgün yapılı ise, dişi iki karpel, yani düzgün meyve; dişi tepesi basık, toplu ve düzgün olmayan bir yapıda ise çok karpelli, yani dilimli meyve meydana gelir. Domateste 2 karpelli meyve oluşumu, dominant bir özelliktir.
Şekil 36.3. Domates meyveleri
Domates meyveleri basık yuvarlak, yuvarlak sindirilerek, erik ve kiraz şeklindedir (Şekil 36.4). Pazarlama yönünden domates meyvelerinin düzgün şekilli ve dilimsiz olanları tercih edilir. Zaten dilimli olanlar dayanıksız olmalarıyla da tercih edilmez, ancak bunların daha kuvvetli tat ve aroması vardır, meyvelerinin su ve çekirdek oranı fazla, et miktarı azdır. Meyvelerin büyüklüğü ve iriliği çok değişiktir. Meyve ağırlığı 2 gr’dan başlar 500 g ve hatta 1000 gr’a kadar çıkar. Ortalama meyve ağırlığı 100-150 gr’dır.
Şekil 36.4. Domates meyve şekilleri (Bayraktar, 1970).
DOMATES 3.6. Tohum
Bir meyvedeki, tohum sayısı ile karpel sayısı arasında doğru bir korelasyon vardır. Karpel sayısı arttıkça tohum sayısı da artar. Etli meyveler daha az tohum içerir. Yine çok meyve veren çeşitlerde tohumun iriliği azalır. İlk meyveler daha iri olduğundan, bu meyvelerde de tohumlar daha iri ve dolgun olur. Tepe sürgününe doğru beslenme azaldığından meyveler küçülür, içindeki tohum da küçülür ve ağırlığı azalır. Tohumlar basık böbrek veya ince meme başı şeklindedir (Şekil 36.5).
Şekil 35.5. Domates tohumları a. kaplanmış, b. Çıplak (GÜNAY 1976)
Rengi kül rengi -sarı, hafif tüylüdür. Tohumun boyutu, 2-4 mm uzunluk, 2-4 mm genişlik ve 0,5-1 mm kalınlıktadır. Tohumların çimlenme gücü ortalama % 90-93, temizlik % 90-95’tir. Bazen % 100’e ulaşır. 1 gr tohumluk 300-360 adet tohum bulunur. Tohumluğun 1 lt’si, 300-350 gr ve bin tane ağırlığı 2,7-3,3 gr’dır. En düşük çimlenme % 80 olmalıdır. Çimlenme denemesi 14 gün devam ettirilir. Çimlenme karanlıkta ve 20-30°C sıcaklıkta yapılır. En düşük çimlendirme sıcaklığı 8-10°C’dir. Tohumlar çimlenme gücünü 4-6 yıl saklar. İlk çimlenen tohumlarda erkencilik ve iyi gelişme görülür.
DOMATES 3.1. Bitki Oluşumu
Domatesler, tabii doğasında tohumların çimlenmesiyle nesillerini devam ettirir. Her ne kadar domateslerin vejetatif çoğalmaya meyilleri varsa da, vejetatif çoğalmanın tabiatta gerçekleşme şansı çok düşüktür. Hatta domateslerin tarımsal amaçlı yetiştiriciliğinde bile sadece özel amaçlar için kullanılır. Bu bakımdan tohum çimlenmesiyle beraber bir kazık kök oluşumu ve arkasından kotiledon yaprakların toprak yüzüne çıkışıyla genç bitki meydan gelir. Daha sonra kotiledon yapraklar arasından sürgün ucu belirginleşir ve bitki sürer ve böylece ilk gövde oluşumu başlar. Bitkide 2-7 adet yapraklı boğum meydana geldiğinde, sürgün ucunda başkalaşım meydana gelerek, çiçek tomurcuğu oluşur ve bu yüzden bitkinin boyuna büyümesi durur. Ancak çiçek salkımını taşıyan yaprak koltuğundaki yan sürgün tomurcuğu uyanarak sürer ve bitkinin boyuna uzaması bu yan sürgün vasıtasıyla devam eder. Bundan sonraki her sürgünde 1-3 yapraklı boğum oluşturduğunda, yukarıda anlatılan olay aynen tekrarlanır. Böylece sırık domateslerin boylanması 2-5 m’ye kadar devam eder. Yer domateslerinde, ana sürgün 5-8 yapraklı boğum olduğunda tepe sürgünü başkalaşım geçirir, çiçek meydana gelir, fakat çiçek salkımı taşıyan yaprak koltuğundaki göz uyanıp, sürmez ve sürgün meydana getirmez, bitkinin boyuna uzaması kısıtlandığından, bitkinin boyu bodur kalır. Yer domateslerinde buna karşılık, dip yaprak koltuklarındaki gözler sürerek, sürgün büyümeye başlar ve bunlarda 2-4 yapraklı boğum oluşturduklarında, yine sürgün ucunda çiçeklenme meydana gelerek, bunların da boyuna uzaması sınırlanır. Bu sürgünlerinde alt yaprak koltuklarından yeni sürgünler meydana gelir ve bitki büyümesine bu şekilde devam eder ve bitki yerde sürünen çok dalı çalı görünüm kazanır. İster yer, ister sırık domateslerinde açan çiçekler meyve verir, meyveler olgunlaşır ve her meyvede çok sayıda tohum bulunur. Bitki üzerinde olgunlaşan meyvenin bir müddet sonra sapı kopar ve meyve yere düşer. Doğada, yere düşen meyvenin eti çürüyüp, tohumları toprağa karışır. Bu tohumlar sürerek, ertesi yılın yeni bitkileri meydana gelir. Kış ayları sert ve soğuk geçen yerlerde meyve ve tohum veren bitkinin tamamı ölür. Hafif kış yapan yerlerde, bitkinin yapraklar ve genç sürgünleri kurur, dökülür. Buna mukabil kısmen odunsu bir yapı kazanmış gövde ve kalın dallar hafif soğuklardan etkilenmez, ölmez ve canlılığını muhafaza eder. Ertesi yıl bu gövde ve dallar üzerinde bulunan gözler uyanarak bitki yeniden hayata döner. Böylece iklimin uygun olduğu yerlerde domates bitkisi devamlı büyüme gösterip, bitki çok yıllık bir görünümü kazanır. Domates bitkisinin hayat döngüsü tek veya çok yıl üzerine kurulmuştur.
DOMATES 3.2. Kök
Tohumun çimlenmesinden sonra, teşekkül eden kökçük uzayarak domatesin kazık kökünü oluşturur. Genç bitki 2-3 yapraklı oluncaya kadar kazık kökün uzunlamasına büyümesi devam eder. Bu sırada kök boğazına yakın kısımdan yan köklerin oluşumu başlar. Dolayısıyla ilk anda kazık kökün dallanması görülmez. Kazık kök aşağı doğru uzarken yan kökler toprağın 10-25 cm derinliğinde, yana, hafif aşağı meyilli büyür ve dağılır. Daha sonra oluşan köklerlerle beraber saçak kök görünüm kazanır. Kazık kök fide döneminde kopartılırsa yan kökler daha kuvvetli büyür ve hatta fazla sayıda saçak kök oluşur. Yaşlı bitkilerin kök boğazı üstünden kök teşekkül edebilir, ayrıca gövdenin toprakla teması halinde, bu kısımlardan kök meydana gelebilir. Yer domatesleri, yerde süründüğünden gövdeden kök oluşumuna sık rastlanır.
Tohumların direkt tarlaya ekilmesiyle meydana gelen bitkilerin 5-6 yapraklı döneminde ve yine tohumdan fide elde edilmiş 5-6 yapraklı bu fidelerin dikiminden 2 hafta sonra, bitki kökleri 20 cm, 3 hafta sonra 75 cm, 4 hafta sonra 100 cm ve 5 hafta sonra da 125 cm derinliğe ulaşır (DİLLİNGEN 1956). Serde kış aylarında yetiştirilen domateslere göre, dışarıda tarlada yetiştirilen domateslerin kök gelişmesi daha kuvvetli olur ve bunlarda kökler 1,5-2,0 m kadar derine iner. Serlerde toprak özelliğine ve sıcaklığına ve yetiştirme zamanına bağlı olarak kökler ancak 30-40 cm etrafa yayıldıkları, 20-60 cm derine indikleri görülür. Köklerin % 72 gibi büyük çoğunluğu toprağın daha çok 5-20 cm, % 22’si 20-50 cm, % 6 gibi az bir kısmı da 50 cm’den daha derinde bulunur. Tarla tarımında bir hektara 1000-3000 kg kök artığı kalır. Serlerden bu miktar 200-800 kg kadardır.
DOMATES 3.3. Gövde, Dal ve Yaprak
Domatesin gövdesi genç dönemde otsudur, fakat bitki yaşlandıkça gövdenin dip kısımları kısmen odunlaşmaya başlar. Çok yıllık gövde yarı odunsudur. Gövde az çok odunlaşmasına rağmen kendi başına dik duramaz. Bunun gerçek iki nedeni, kök boğazının kısmen zayıf olması ve oluşan fazla sayıda meyvenin yaptığı ağırlığı gövdenin taşıyamamasıdır. Bitki genç iken gövde yuvarlak ve üzeri sık tüyler ile kaplıdır. Yaşlandıkça odunlaşan gövde köşeli bir yapı kazanır, üzerindeki tüyler dökülür. Gövde normalde 0,30-1,50 m arasında boylanır. Fakat serlerde yan dalların budanmasıyla, bitkinin boyu 2-4 m’ye kadar yükselebilir hatta domateslerde boy uzaması sınırsız gibidir. Domateslerde boyuna uzama bitki oluşumu kısmında da değindiğimiz gibi kesik kesik meydana gelir. Bu olayı burada tekrarlarsak, sırık domateslerin ana gövdesi 2-7 boğumu oluşunca, vejetatif tepe sürgün ucunda başkalaşım meydana gelerek sürgün ucu, çiçek tomurcuğuna dönüşür ve bitkinin boyuna uzaması böylece sınırlanır. Ancak çiçek salkımını taşıyan en uç kısımdaki yaprak koltuğunun tomurcuğu uyanarak sürer ve gövdenin uzaması bu tomurcukla devam eder. Bu sürgün de 2-7 boğum olunca tepe sürgünü yine başkalaşım geçirerek çiçek tomurcuğunu oluşturur. Bu çiçeği taşıyan yaprak koltuğundaki yan göz bu sefer uyanarak sürer ve bitkinin yeniden uzamasını sürdürür. Domatesin bu sistem içinde büyümesi, bitkinin vejetatif gelişmesi kısıtlanmadığı sürece devam ettirilebilir. Domates bitkisinde çiçek ve dolayısıyla meyve salkımı esasında boğumda yaprak koltuğunda oluşur. Fakat aynı yaprak koltuğunda vejetatif tomurcuğun sürmesiyle uzayan sürgün, çiçek ve meyve salkımını yukarı çekerek, salkımı boğum arasında kalmış görünüme sokar. Yarım sırık ve yer domateslerde uzama şekli, sırık domateslerden biraz daha farklıdır. Onlarda ilk çiçeklenmeden sonra çiçeği taşıyan yaprak koltuğundaki yan göz uyanmaz ve sürmez ve sürgünün vejetatif büyümesi durmuş olur. Buna karşın sürgünün alt yapraklardaki gözler sürer ve büyür. Onlarında tepe ucunda çiçek oluşumu meydana geldiğinde vejetatif büyümesi durur. Bölece domates çalılaşmış bir görünüm kazanır.
Domates gövdesi belirgin olmayan boğum ve boğum aralarından oluşur (Şekil 36.1). Boğumlarda yapraklar bulunur. Bu yaprak koltuklarında bulunan tomurcuklar sürerek, yan dalları meydana getirir. Ancak açıkta (tarlada) sırığa, serlerde ipe alınan domateslerin yaprak koltuklarında oluşan yan sürgünler dipten koparılır ve bitki gövdesine sadece yaprak ve meyve salkımlarından oluşan bir görünüm kazandırılır (Şekil 36.1).
Şekil 36.1. Domatesin gövdesi, yaprak ve meyveleri
Kotiledon yapraklar düz ince oval, kenarları dişsiz ve üzerleri çok ince tüylerle kaplıdır. Rengi morumsu yeşildir. Domates esas yaprakları bileşik yapraktır (Şekil 36.2). Bileşik yaprağı meydana getiren lopların ve rozet yaprakların şekillenişi, çeşitlere göre farklılaşır. Domateslerde adi, patates, buruşuk ve dar dilimli dört yaprak formu tespit edilmiştir (DİLLİNGEN 1956, BAYRAKTAR 1953). Yaprak kenarları düz, dişli testere dişlidir. Yaprak alt yüzü gri mavi, yeşildir. Üst yüze karşın daha tüylüdür. Yaprak orta damarı kenarlar doğru hafif aşağı, dışa doğru kıvrılır.
Domateslerin yaprak koltuğundan süren yan dallar devamlı kopartıldığında ve bitkinin yana doğru vejetatif büyümesi durdurulduğundan, kuvvetli gelişen bitkilerde boyuna büyüme yetersiz kaldığından, ana gövde üzerindeki yaprakların üst yüzeyinde tomurcuklar oluşarak sürgün meydana gelebilir. Ayrıca çiçek salkımının uç tomurcuğu başkalaşım geçirerek, generatif yapıdan vejetatif sürgün tomurcuğuna döner ve sürer. Bitkinin bu davranışı, doğal iç güdü olarak büyümesini bu yolla emniyete almasıdır.
Şekil 36.2. Domateste yaprak görünüşü (DILLINGEN 1956).
DOMATES 3.4. Çiçek
Domateste, ilk çiçek salkım tomurcuğunun oluşum yeri domates çeşitlerine göre farklıdır. Bazı domates çeşitlerinde 6-7 boğumdan sonra, bazılarında ise 2-3. boğumdan sonra görülür. Her iki halde de, daha sonraki çiçek salkımları birinci çiçek salkımından sonraki 1-3. boğumlarda meydana gelir. Ser yetiştiriciliğinde ilk 2-3 boğumdan sonra ve bunu takiben 1-2 boğumdan atlayarak çiçek salkımı veren çeşitler tercih edilir. Çünkü bu çeşitlerde kısa sürede meyveye yatma, yani erkencilik söz konusudur. Genelde domateste 6-8. boğumda ilk çiçek salkımını oluşturmak resesif bir özelliktir. Domateste, çiçekler salkım şeklinde oluşur. Salkımlar basit veya çift dallanma gösterir. Eğer yaprak koltuğunda iki tomurcuk oluşursa, bu tomurcuklar zıt yönde gelişim göstererek çift dallanma yaparlar, eğer tek tomurcuk oluşmuşsa, bu da basit salkımı meydana getirir. Tek salkım monofaktoriel dominant bir özelliktir. DİLLİNGEN (1956), bazı domates çeşitlerinde karışık salkım şekline rastlandığını kaydeder. Bir salkımda oluşan çiçek tomurcukları sayısı, salkımın dallanmasıyla ilgilidir. Bir salkımda 8-16 arasında çiçek bulunur, bazı çeşitlerde çiçek sayısı 30’a kadar çıkabilir. Domates çiçekleri erdişidir. Çiçek, 5 adet alta birleşmiş, uçları ayrı ayrı, sivri, yeşil renkli, üstleri tüylü çanak yaprak; 5 adet sarı renkli ince uzun, sarı renkli taç yaprak; 5 adet sarı renkli boru gibi birleşmiş erkek organ ve bu erkek organlar arasında kalan, tepeciği dışarı çıkan yeşil renkli dişi organdan ibarettir. Genelde erkek organ anterleri, dişi tepeciğiyle aynı seviyede veya üstünde bulunur. Bazı çok yıllık yabani formlarda ve bazı kültür formlarında anterler, dişi organ altında kalır. Bu özellik, kendine döllenmeyi azaltıcı bir etkindir. Domateslerde taç, çanak yaprak ve erkek organ sayısı değişebilmektedir. Dişi organ 2 karpellidir. Fakat her karpel, kendi arasında bölünerek karpel sayısı değişir ve çok karpelliye kadar gider. Karpel sayısı çoğalırsa meyvenin şekli değişir, nitekim iki karpellide meyve yuvarlak iken, çok karpellide meyve dilimli ve şekilsizdir. Dişi organ tepeciğinin erkek organların altında kalması halinde döllenme kendi kendine olur. Dişi tepesi erkek organla aynı seviyede olduğunda % 95-98 kendine, % 3-5 yabancı döllenme meydana gelir. Dişi tepesi erkek organlardan yüksekte olursa yabancı döllenme % 30-45 kadar çıkar. Döllenme, bitkilerin rüzgar veya herhangi bir nedenle sallanması sonucu olabildiği gibi, böcek ve arı aracılığıyla da olur. Döllenmeyen çiçeklerin çoğu dökülür ve dökülmeyen çiçekler partenokarp ufak meyveler meydana getirir. Yabancı döllenebilen çeşitlerin tohumları daha iridir, bu tohumların bitkileri daha iyi gelişir ve verim verir.
DOMATES 3.5. Meyve
Domates meyvesi üzümsü meyvedir (Şekil 36.3). Meyvelerin başlangıç rengi yeşildir. Bu dönemde meyve içinde zehirli bir alkoloid olan solanin bulunur. Meyve irileşip normal büyüklüğünü alınca yeşil renk açılır, karatinoid’ler, lycopin’e dönüşerek meyve esas rengini alır. Tam olgunlaşmış, kızarmış domates meyvelerindeki solanin maddesi en düşük düzeydedir. Domateslerde meyve rengi, kabuk ve et renginin birbirine olan etkisinden meydana gelir. Kabuk rengi beyaz ve sarı, et rengi beyaz ve kırmızıdır. Bu durumda
Beyaz kabuk + Beyaz et = Beyaz meyve
Beyaz kabuk + Kırmızı et = Kırmızı meyve
Sarı kabuk + Kırmızı et = Koyu kırmızı meyve
Sarı kabuk + Beyaz et = Sarı meyve rengini meydana getirir.
Meyve genelde iki karpelden oluşur. Bu tip meyveler düzgün yüzeylidir. Eğer meyvedeki karpel yaprakları bir veya birçok kere bölünmüş ise ortaya çok karpelli bir meyve çıkar ve bu durumda şekli bozuk, dilimli bir meyve meydana gelir. Karpel sayısı da 2’den 9’a kadar değişir. Karpel sayısı, dişi tepeciğinin şekline bakarak kolayca anlaşılır. Eğer dişi tepesi ince, düzgün yapılı ise, dişi iki karpel, yani düzgün meyve; dişi tepesi basık, toplu ve düzgün olmayan bir yapıda ise çok karpelli, yani dilimli meyve meydana gelir. Domateste 2 karpelli meyve oluşumu, dominant bir özelliktir.
Şekil 36.3. Domates meyveleri
Domates meyveleri basık yuvarlak, yuvarlak sindirilerek, erik ve kiraz şeklindedir (Şekil 36.4). Pazarlama yönünden domates meyvelerinin düzgün şekilli ve dilimsiz olanları tercih edilir. Zaten dilimli olanlar dayanıksız olmalarıyla da tercih edilmez, ancak bunların daha kuvvetli tat ve aroması vardır, meyvelerinin su ve çekirdek oranı fazla, et miktarı azdır. Meyvelerin büyüklüğü ve iriliği çok değişiktir. Meyve ağırlığı 2 gr’dan başlar 500 g ve hatta 1000 gr’a kadar çıkar. Ortalama meyve ağırlığı 100-150 gr’dır.
Şekil 36.4. Domates meyve şekilleri (Bayraktar, 1970).
DOMATES 3.6. Tohum
Bir meyvedeki, tohum sayısı ile karpel sayısı arasında doğru bir korelasyon vardır. Karpel sayısı arttıkça tohum sayısı da artar. Etli meyveler daha az tohum içerir. Yine çok meyve veren çeşitlerde tohumun iriliği azalır. İlk meyveler daha iri olduğundan, bu meyvelerde de tohumlar daha iri ve dolgun olur. Tepe sürgününe doğru beslenme azaldığından meyveler küçülür, içindeki tohum da küçülür ve ağırlığı azalır. Tohumlar basık böbrek veya ince meme başı şeklindedir (Şekil 36.5).
Şekil 35.5. Domates tohumları a. kaplanmış, b. Çıplak (GÜNAY 1976)
Rengi kül rengi -sarı, hafif tüylüdür. Tohumun boyutu, 2-4 mm uzunluk, 2-4 mm genişlik ve 0,5-1 mm kalınlıktadır. Tohumların çimlenme gücü ortalama % 90-93, temizlik % 90-95’tir. Bazen % 100’e ulaşır. 1 gr tohumluk 300-360 adet tohum bulunur. Tohumluğun 1 lt’si, 300-350 gr ve bin tane ağırlığı 2,7-3,3 gr’dır. En düşük çimlenme % 80 olmalıdır. Çimlenme denemesi 14 gün devam ettirilir. Çimlenme karanlıkta ve 20-30°C sıcaklıkta yapılır. En düşük çimlendirme sıcaklığı 8-10°C’dir. Tohumlar çimlenme gücünü 4-6 yıl saklar. İlk çimlenen tohumlarda erkencilik ve iyi gelişme görülür.
Comment