Tweet
DOMATES Yetiştirme Tekniği
Domates yetiştiriciliğini, tarla yetiştiriciliği ve örtü altı yetiştiriciliği olarak ikiye ayırmamız gerekir. Tarla yetiştiriciliğinde, direkt tohum ekimi yanında, fide dikimi de yapılır. Fakat örtü altı yetiştiriciliğinde sadece fide dikimi esas alınır. Tarlaya direkt tohum ekimi daha çok sanayi domates üretiminde kullanılır, taze sofralık için fide yetiştirilir.
Direkt tohum ekiminde, bulunduğumuz yerin iklim koşulları ve vejetasyon süresinin uzunluğu dikkate alınır. Direkte tohum ekimi yapılacaksa, üretim yapılan yerde domates meyvelerinin tümünün kızarması için 100-180 gün arasında bir yetiştirme periyoduna gereksinim vardır. Süre 100 günün altına inerse, direk tohumdan yetiştirilen domates tarlasında % 30-50 varan kızarmamış, olgunlaşmamış, yeşil renkli domates meyvesi kalır. Bu yüzden kısa yetiştirme devresi olan yerlerde, domatesin tohumdan fide oluncaya kadar geçen 40-60 günlük yetişme dönemi fide yetiştirme yerlerinde geçirilir ve gelişen fideler tarlaya dikilir. Böylece domatesin tam olgunlukta tarlada yetiştirilme süresi 40-120 güne kadar düşer.
Tarlaya sonbahar döneminde 10-15 ton/dek ahır gübresinin verilmesi ve 30-40 cm’lik derin sürme veya bellemeyle gübrenin toprağa karıştırılması, tarlanın kışı bu şekilde geçirmesi domates yetiştiriciliğine olumlu etki yapar. Eğer bu olay gerçekleşmemiş ise, ilkbahar toprak işlemesinden önce 3-5 ton/dek iyi yanmış ahır gübresi ile beraber 10-20 kg/dek fosforlu, 15-30 kg potaslı gübre toprağa serpilir, 20-30 cm derinliğinde toprak sürülür veya bellenir, çapalanarak veya discharrow çekilerek toprağın büyük parçaları kırılır, tırmıklanarak iyice ufalanır, hafif taban geçirilerek toprak bastırılır ve tohum ekimine hazır hale getirilir. Toprak sıcaklığı 5-10°C olduğu an ekim yapılır. Bu arada ekim yapılacak yerde, don olayının bitmiş olması gerekir. Tohum ekiminde, sıra arası 80-100 cm ve sıra üzeri sık olacak şekilde, hassas mibzerle ve mibzer ayarının iyi yapılmasıyla dekara 50-70 gr arasında tohum atılır. Kaba mibzerle ve mibzer ayarının iyi yapılmamasında tohumluk ihtiyacı artar ve 100-200 gr’a kadar çıkar. Fazla tohum kullanımından kaçan bazı bahçıvanlar, 80-100 cm sıra arası ve 40-60 sıra üzeri olacak şekilde işaretlenen yerlere 5-6 tohum atar. Küçük yetiştirme alanlarında, işinin ehli bahçıvanlar, işaretlenen yerlere bir kürek yanmış gübre atar, sonra gübreyi 10-15 cm çapta ve 5-10 cm derinlikte karıştırılarak ocaklar yapar, her ocağa 4-6 adet tohum koyar. Bu durumda işçilik çoğalır, fakat tohum kullanımı azalır, bitkilerin topraktan çıkması kolaylaşır. İlk ot çapası, bitki yerleri bilindiğinden daha kolay olur.
Bahçe yetiştiriciliği ve sera üretiminde, ekonomik açıdan direkt tohum ekimi yerine, yastık veya fide yetiştirme serlerinde tohum ekimi yapılarak fideler yetiştirilir, sonra da bu yetiştirilen fidelerin tarlaya veya sere çıkartılır. Yastıklarda fide üretimi, eskiden uygulanan bir yöntemdir. Yeni modern işletmelerde yastıkta fide üretimine gidilmez. Çünkü yastıklar fazla işçilik ister ve ekonomik açıdan sakınca yaratır. Ayrıca yastıklarda iklim koşullarının istendiği gibi ayarlanması, her zaman mümkün olmaz. Ülkemizde halen yastıkta yetiştiricilik yapıldığından bu üretimin nasıl yapılması gerektiği üzerinde duracağız. Fideler sıcak veya soğuk yastıkta yetiştirilir (Sıcak ve soğuk yastıklar için Genel Sebzecilik, Fide Yetiştiriciliği kısmına bakınız). Hazırlanan sıcak yastığın, yanmakta olan (fermente olan- ihtimar eden) at gübresi üzerine 10-15 cm harçlı toprak konur. Fidelerin yastıkta kalış süresi dikkate alınarak, 4x8, 4x10, 4x15, 8x8, 8x10, 10x10 luk sıra üzeri ve arası mesafelerde tohumlar harçlı toprağa 1-2 cm derinliğinde ekilir. Ekimin sıraya yapılması en doğru yoldur. Serpme ekim yapıp sonradan seyreltmek, sökülmeler sırasında yastıkta kalan fidelerin sarsılmasına ve büyüme şoku geçirmesine neden olur. Birçok durumda, tohumlar önce 40x60 cm boyutlarındaki tohum ekme kasalarına ekilir. Tohum kasalarında, fidelerin kotiledon yapraklarının tam geliştiği devresinde, yine yukarıda belirtilen aralıklarda sıcak yastıklara şaşırtılır. Bu sistem ilk sisteme göre daha sağlıklı fide elde edilmesini sağlar. Fidelerin yastıkta kaldığı süre boyunca sulaması, gübrelenmesi ve havalandırılması yapılır. Yetiştirme sırasında fideler sıkışıp boya kaçmamalıdır. Sıkışma başlamadan fideler arasından birer tanesi alınarak, fideler arası genişletilmelidir. Fideler sıcak yastıkta en fazla 10-12 hafta bırakılmalıdır. Fideler yastıktan alınmadan önce dış hava koşullarına yavaş yavaş alıştırılır. Bunun için sıcak yastık pencereleri önce öğlen saatlerinde 2-4 saat açık bırakılır. Sonra yavaş yavaş gün boyu pencereler açılır ve nihayet gecede açılarak bitkiler tamamen dış hava sıcaklığına alıştırılır. Fideler sökülmeden 1-2 gün önce yastık bolca sulanır ve bir daha su verilmez. Söküm sırasında toprak ne fazla yaş, ne de fazla kuru olmalıdır. Yaş toprak, fideler topraktan çıkartılırken elleme sırasında çamurlaşır ve dikim sonrası bu fidelerin köklerinin çoğunun bozulur. Kuru toprak, fidelerin çıkarılması sırasında ufalanır, kökleri çıplak bırakır. Fide köklerinin topraksız dikilmesi, fidenin dikiminden sonra 2-3 gün baygın kalmasına ve gelişme ve büyümenin durmasına, dolayısıyla erkenciliğin gecikmesine neden olur. Fideler sıcak yastıktan alınacakları zaman, keskin bir bıçakla fidelerin arasında eşit mesafe bırakılacak şekilde sıra üzeri ve sıra arasında kesilir. Böylece fideler birbirleriyle bağımsız hale gelir ve fideler, fide kaşığı, malası veya küçük bir kürek yardımıyla, kökleri topraklı olarak çıkartılabilir. Kökler ne kadar az zararlanırsa, tarlada sonuç o kadar başarılı olur (Şekil 36.6).
Şekil 36.6. Gelişmiş bir domates fidesi
Fidelerin yastıkta kalış süresi tohum ekim tarihine göre değişir. Tohum ekimi Ekim ve Kasım ayında yapılırsa 60-75 gün, Aralık, Ocak ve Şubat ayında yapılırsa 90-105 gün, Mart, Nisan ayında yapılırsa 45-60 gün ve Mayıs, Haziran ayında yapılırsa 30-45 gündür (Cetvel 36.3).
Cetvel 36.3. Domateslerde fide süresinin dağılımı (gün)
Tohum ekim zamanı Fide gelişme aralığı
Ekim / Ocak / Mart / Haziran
Tohum ekiminden şaşırtmaya kadar / 15 / 27 / 12 / 8
Şaşırtmadan I. toprak
değiştirmeye kadar/ 15 / 25 / 20 / 10
(7 cm lik saksılara)
I. Toprak değiştirmeden II.
Toprak değiştirmeye kadar / 16 / 24/ 20 / 9
(10-15 cm lik saksılara)
II. Toprak değiştirmeden
dikime kadar / 10/ 22 / 10 / 12
Toplam /51 / 88 / 72 / 39
Modern fide üretiminde fide yetiştirme serleri kullanılır. Tohum ekimi ya tohum kasalarına veya doğrudan saksılara yapılır. Saksıya ekim, çok büyük işletmelerde, fazla fide ile uğraşıldığında uygulanır. Amaç şaşırtmayı ortadan kaldırarak işçilik masrafını azaltmaktır. Normal işletmelerde tohum kasalarına tohum ekimi yapılır. Fideler, kotiledon yapraklar tam büyüklüğünü aldığı zaman, henüz göbek çatlatma meydana geldiğinde, yani tepe tomurcuğu sürüp ilk hakiki yaprak teşekkülü başladığı zaman şaşırtılır. Şaşırtma çeşitli saksılara yapılır. En çok kağıt ve plastik saksılar, ayrıca toprak ve kiremit saksılar da kullanılabilir. Çapı 10 ile 15 cm arasında çeşitli saksılar vardır. Sadece şaşırtma yapılacaksa 10-15 cm’lil saksılar kullanılır. Eğer şaşırtmadan başka, bir veya iki defa yer değiştirme işlemi düşünülüyorsa, önce 7 cm’lik saksılara şaşırtma yapılır, daha sonra 10 cm’lik saksılara birinci yer değiştirme, eğer istenirse ve fide uzun süre fide yetiştirme serinde kalacaksa 15 cm’lik saksılara ikinci değiştirme yapılır. Bu arada fidelerin toprağı hiçbir şekilde kökleri terk etmemeli, kökler zarar görmemelidir. Aksi halde bu yer değiştirme olmaz, şaşırtma olur. Cetveldeki verilen işlemler, birçok işletmede değişikliğe tabi tutularak
Kasaya ekim - Saksıya şaşırtma - I.Yer değiştirme - Dikim
Kasaya ekim – Saksılanma - Dikim şeklinde yapılabilir.
En son şekilde (yani kasaya ekim – saksılama - dikimde) fide süresi oldukça kısalmaktadır. Mart ekiminde 62 günlük süre, genel işlemde 72 gündür. Yalnız son şekilde zaman kısalması fidelere geniş mesafeler bırakmakla gerçekleştirilir.
Avusturya ve Belçika’da yapılan denemelere göre, bu basit metodun daha sonraki bitki gelişme ve verimi için hiçbir zararlı etkisi yoktur. Bilakis faydalı tarafları vardır. Öncelikle iş miktarı ve çalışma zamanında büyük tasarruf ve fidelerin yetiştirilmesinde erkencilik sağlanır. Fide yetiştirmede kullanılacak metot, her işletmenin kendi bünyesine uydurulmalıdır. Tohum ekimi, kasalara konan buharla dezenfekte edilmiş harçlı toprağa, m² ye 3-6 gr olarak yapılır. Normal çimlenme gücüne sahip 5 gr tohumdan ortalama 1000 adet şaşırtmaya uygun fide elde olunur. Tohumların çimlenmesi için 23-25°C hava sıcaklığına gereksinme vardır. Bu durumda toprak sıcaklığı 20°C civarında bulunur. Çimlenme sırasında ve sonrasında ışıklandırma yapılmalıdır. Böylece çabuk çimlenme ve büyüme meydana gelir. Yukarıda da belirtildiği gibi şaşırtma, fide kotiledon yaprakları tam büyüklüğü aldığı zaman yapılmalıdır. Şaşırtmada geç kalma süresi, en fazla ilk hakiki yaprak gelişmesidir. Daha büyük boya gelmiş fidelerin şaşırtması fazla kök zedelenmesine, kopmasına ve dolayısıyla şaşırtmada, yer değiştirmede veya fide dikiminde, bitki büyümesinin durmasına ve yetiştirme sırasında verim düşüklüğüne neden olur. Şaşırtmada, kotiledon yaprakları buruşuk, kopuk, küçük veya tam gelişmemiş ve zayıf olan fideler atılır. Zayıf fideler kullanılırsa, REINHOLD’a göre % 7 ürün azalması meydana gelir. Kotiledon yaprakları ne kadar az zararlanmış ise, ilk çiçek teşekkülü o kadar erken başlar ve erkencilik göze çarpar. Şaşırtmada kazık kökün ucu koptuğundan saç kök oluşumu kuvvetleneceği de unutulmamalıdır. Fideler, yer değiştirme sırasında toprağı ile sökülerek çıkartıldığından, yeniden saksılama da, bitki kökleri topraklı olarak büyük bir saksıya alınır ve boş kalan kısımlara yeniden harçlı toprak doldurulur. Fidelerin tarlaya dikiliş zamanı tam saptanamıyorsa, saksı değiştirmesinde büyük saksı kullanmak (15-20 cm) veya yastıklarda sıkışan fideleri seyreltmeye tabi tutmak, tohum ekimi öncesi sıra arası ve üzerini 15x15 veya 15x20 cm şeklinde yapmak gerekir.
Son yıllarda mantari kök hastalıkları domates bitkilerinde geniş çapta zarar meydana getirmektedir. Topraktaki mantari hastalıkların buharla ve kimyasal ilaçlarla mücadelesi mümkün ise de, serlerde belirli süre karantina ekonomik olmaz, tarlada ise uygulamak mümkün değildir. Bu durumda, hastalıklara dayanıklı bazı anaç bitkiler üzerine domateslerin aşılanması en uygun yoldur. Hollanda’da Naaldiwidijk şehrinde, Brunisma tohum firması, domatesler için özel üç anaç geliştirmiştir. Bu anaçlar, yabani form Lycopersicon hirsutum’un bir kültür formu ile melezlenmesi sonucu elde olunmuştur.
Anaç : Bu anaç Varticillium ve Didmella’ya karşı resistantır.
Anaç KK: Verticillium ve Didymella karşı resistans ayrıca kök kurtlarına
karşı da dayanıklıdır.
Anaç KV: Diğer iki anaca oranla Verticillium ve Didymella’ya karşı daha
fazla resistanstır.
Domateslerin anaç üzerine aşılanmasında iki metot kullanılır.
Birinci metot, hıyarlarda uygulanan metodun aynısıdır. Dilcikli İngiliz kalem aşısı gibi yapılır. Aşılamada anaçla kalem aynı kalınlıkta olmalıdır. Anaç gövdesi yukardan aşağı, kalem gövdesi aşağıdan yukarı doğru yarıya kadar kesilerek dil açılır. Kalemle anacın dilleri birbiri içine geçirilir ve kalemle anaç birbirine kaynaştırılır. Aşının etrafı alüminyum folya veya ıslatılmış rafya ile bağlanır. Aşı tuttuktan sonra kültür domatesi dipten, anaç üstten kesilir. Bu işlem için anaç kalem aynı saksıya şaşırtılır (Şekil 36.7).
İkinci metot olan kakma aşı nadir kullanılır. Aşının tutma şansı daha düşüktür (Şekil 36.7).
Son yıllarda üçüncü bir metot olan koltuk aşısı devreye girmiştir. Koltuk aşısını yapmak için, anacın yaprak koltuğundan gövde içine doğru kalın bir şişle 1-2 cm delinir. Bu deliğe 3-4 yapraklı domates bitki gövdesi kurşun kalemi gibi yontularak, ucu anacın yaprak koltuğunda açılan deliğe sokulur.
Şekil 36.7. Domateslerde yapılan Dilcikli ve Kakma Aşı
Domatese geniş sıra aralıklar verilmesi, bakım işlerini kolaylaştırır, hasadı basitleştirir ve çalışma gücünü kısıtlar. Buna karşın sıra üzeri mümkün olduğu kadar daraltılır ve sıra arasından kaybedilen yerin kazanılması sağlanır. Esasında domateslere geniş yer verilmesi birim alandaki verimin azalması demektir. Avrupa’da, metre kareye genellikle 3-4 bitki hesaplanır. Buna uygun olarak da 40x80 cm veya 35x80 cm’lik dikim aralığı uygulanır. Bitkilere verilen alan fazlalaştıkça bir bitkiden alınan ürün miktarı artar, erkencilik göze çarpar, meyvelerde irileşme görülür, buna karşın dönüme verimde azalma meydana gelir. Bitkilere verilen aralık çok daraltılırsa, bitkiler havasız kalır, mantari hastalıklar artar, erkencilik kaybolur. Bu bakımdan bitkiler arasında bırakılacak mesafe ne fazla geniş nede fazla sık olmalıdır. Fideler topraklı olarak dikilmelidir. Çekerek çıkartılmış, kökleri zedelenmiş fidelerde erkencilik gecikir ve verim düşer. Dikimde yapılacak her hata, sonuca olumsuz etki yapar. Dikimde, fide kökleri topraklı dikildiğinde, saksıya göre çukur kazılması işçiliği arttırır. Burada, çukur yarım kazmak ve saksının dibini açarak, fideyi saksıyla çukura oturtmaktır. Ancak saksının yarısını toprak üste bırakmanın faydası vardır. En başta işçilik azaldığından dikim ekonomik olur. Diğer önemli bir konu bitki kök boğazı topraktan yukarıda kaldığı için, topraktan gelecek kök boğazı hastalıklarına yakalanma şansı azaltılmış olur. Fide yetiştiriciliği kağıt saksı veya naylon torba yapılmışsa, saksıların yarıya kadar dip kısmının açılması kolay olur. Son yıllarda kullanıma giren toprak saksılar burada bu uygulama için en idealidir.
Domates yetiştiriciliğini, tarla yetiştiriciliği ve örtü altı yetiştiriciliği olarak ikiye ayırmamız gerekir. Tarla yetiştiriciliğinde, direkt tohum ekimi yanında, fide dikimi de yapılır. Fakat örtü altı yetiştiriciliğinde sadece fide dikimi esas alınır. Tarlaya direkt tohum ekimi daha çok sanayi domates üretiminde kullanılır, taze sofralık için fide yetiştirilir.
Direkt tohum ekiminde, bulunduğumuz yerin iklim koşulları ve vejetasyon süresinin uzunluğu dikkate alınır. Direkte tohum ekimi yapılacaksa, üretim yapılan yerde domates meyvelerinin tümünün kızarması için 100-180 gün arasında bir yetiştirme periyoduna gereksinim vardır. Süre 100 günün altına inerse, direk tohumdan yetiştirilen domates tarlasında % 30-50 varan kızarmamış, olgunlaşmamış, yeşil renkli domates meyvesi kalır. Bu yüzden kısa yetiştirme devresi olan yerlerde, domatesin tohumdan fide oluncaya kadar geçen 40-60 günlük yetişme dönemi fide yetiştirme yerlerinde geçirilir ve gelişen fideler tarlaya dikilir. Böylece domatesin tam olgunlukta tarlada yetiştirilme süresi 40-120 güne kadar düşer.
Tarlaya sonbahar döneminde 10-15 ton/dek ahır gübresinin verilmesi ve 30-40 cm’lik derin sürme veya bellemeyle gübrenin toprağa karıştırılması, tarlanın kışı bu şekilde geçirmesi domates yetiştiriciliğine olumlu etki yapar. Eğer bu olay gerçekleşmemiş ise, ilkbahar toprak işlemesinden önce 3-5 ton/dek iyi yanmış ahır gübresi ile beraber 10-20 kg/dek fosforlu, 15-30 kg potaslı gübre toprağa serpilir, 20-30 cm derinliğinde toprak sürülür veya bellenir, çapalanarak veya discharrow çekilerek toprağın büyük parçaları kırılır, tırmıklanarak iyice ufalanır, hafif taban geçirilerek toprak bastırılır ve tohum ekimine hazır hale getirilir. Toprak sıcaklığı 5-10°C olduğu an ekim yapılır. Bu arada ekim yapılacak yerde, don olayının bitmiş olması gerekir. Tohum ekiminde, sıra arası 80-100 cm ve sıra üzeri sık olacak şekilde, hassas mibzerle ve mibzer ayarının iyi yapılmasıyla dekara 50-70 gr arasında tohum atılır. Kaba mibzerle ve mibzer ayarının iyi yapılmamasında tohumluk ihtiyacı artar ve 100-200 gr’a kadar çıkar. Fazla tohum kullanımından kaçan bazı bahçıvanlar, 80-100 cm sıra arası ve 40-60 sıra üzeri olacak şekilde işaretlenen yerlere 5-6 tohum atar. Küçük yetiştirme alanlarında, işinin ehli bahçıvanlar, işaretlenen yerlere bir kürek yanmış gübre atar, sonra gübreyi 10-15 cm çapta ve 5-10 cm derinlikte karıştırılarak ocaklar yapar, her ocağa 4-6 adet tohum koyar. Bu durumda işçilik çoğalır, fakat tohum kullanımı azalır, bitkilerin topraktan çıkması kolaylaşır. İlk ot çapası, bitki yerleri bilindiğinden daha kolay olur.
Bahçe yetiştiriciliği ve sera üretiminde, ekonomik açıdan direkt tohum ekimi yerine, yastık veya fide yetiştirme serlerinde tohum ekimi yapılarak fideler yetiştirilir, sonra da bu yetiştirilen fidelerin tarlaya veya sere çıkartılır. Yastıklarda fide üretimi, eskiden uygulanan bir yöntemdir. Yeni modern işletmelerde yastıkta fide üretimine gidilmez. Çünkü yastıklar fazla işçilik ister ve ekonomik açıdan sakınca yaratır. Ayrıca yastıklarda iklim koşullarının istendiği gibi ayarlanması, her zaman mümkün olmaz. Ülkemizde halen yastıkta yetiştiricilik yapıldığından bu üretimin nasıl yapılması gerektiği üzerinde duracağız. Fideler sıcak veya soğuk yastıkta yetiştirilir (Sıcak ve soğuk yastıklar için Genel Sebzecilik, Fide Yetiştiriciliği kısmına bakınız). Hazırlanan sıcak yastığın, yanmakta olan (fermente olan- ihtimar eden) at gübresi üzerine 10-15 cm harçlı toprak konur. Fidelerin yastıkta kalış süresi dikkate alınarak, 4x8, 4x10, 4x15, 8x8, 8x10, 10x10 luk sıra üzeri ve arası mesafelerde tohumlar harçlı toprağa 1-2 cm derinliğinde ekilir. Ekimin sıraya yapılması en doğru yoldur. Serpme ekim yapıp sonradan seyreltmek, sökülmeler sırasında yastıkta kalan fidelerin sarsılmasına ve büyüme şoku geçirmesine neden olur. Birçok durumda, tohumlar önce 40x60 cm boyutlarındaki tohum ekme kasalarına ekilir. Tohum kasalarında, fidelerin kotiledon yapraklarının tam geliştiği devresinde, yine yukarıda belirtilen aralıklarda sıcak yastıklara şaşırtılır. Bu sistem ilk sisteme göre daha sağlıklı fide elde edilmesini sağlar. Fidelerin yastıkta kaldığı süre boyunca sulaması, gübrelenmesi ve havalandırılması yapılır. Yetiştirme sırasında fideler sıkışıp boya kaçmamalıdır. Sıkışma başlamadan fideler arasından birer tanesi alınarak, fideler arası genişletilmelidir. Fideler sıcak yastıkta en fazla 10-12 hafta bırakılmalıdır. Fideler yastıktan alınmadan önce dış hava koşullarına yavaş yavaş alıştırılır. Bunun için sıcak yastık pencereleri önce öğlen saatlerinde 2-4 saat açık bırakılır. Sonra yavaş yavaş gün boyu pencereler açılır ve nihayet gecede açılarak bitkiler tamamen dış hava sıcaklığına alıştırılır. Fideler sökülmeden 1-2 gün önce yastık bolca sulanır ve bir daha su verilmez. Söküm sırasında toprak ne fazla yaş, ne de fazla kuru olmalıdır. Yaş toprak, fideler topraktan çıkartılırken elleme sırasında çamurlaşır ve dikim sonrası bu fidelerin köklerinin çoğunun bozulur. Kuru toprak, fidelerin çıkarılması sırasında ufalanır, kökleri çıplak bırakır. Fide köklerinin topraksız dikilmesi, fidenin dikiminden sonra 2-3 gün baygın kalmasına ve gelişme ve büyümenin durmasına, dolayısıyla erkenciliğin gecikmesine neden olur. Fideler sıcak yastıktan alınacakları zaman, keskin bir bıçakla fidelerin arasında eşit mesafe bırakılacak şekilde sıra üzeri ve sıra arasında kesilir. Böylece fideler birbirleriyle bağımsız hale gelir ve fideler, fide kaşığı, malası veya küçük bir kürek yardımıyla, kökleri topraklı olarak çıkartılabilir. Kökler ne kadar az zararlanırsa, tarlada sonuç o kadar başarılı olur (Şekil 36.6).
Şekil 36.6. Gelişmiş bir domates fidesi
Fidelerin yastıkta kalış süresi tohum ekim tarihine göre değişir. Tohum ekimi Ekim ve Kasım ayında yapılırsa 60-75 gün, Aralık, Ocak ve Şubat ayında yapılırsa 90-105 gün, Mart, Nisan ayında yapılırsa 45-60 gün ve Mayıs, Haziran ayında yapılırsa 30-45 gündür (Cetvel 36.3).
Cetvel 36.3. Domateslerde fide süresinin dağılımı (gün)
Tohum ekim zamanı Fide gelişme aralığı
Ekim / Ocak / Mart / Haziran
Tohum ekiminden şaşırtmaya kadar / 15 / 27 / 12 / 8
Şaşırtmadan I. toprak
değiştirmeye kadar/ 15 / 25 / 20 / 10
(7 cm lik saksılara)
I. Toprak değiştirmeden II.
Toprak değiştirmeye kadar / 16 / 24/ 20 / 9
(10-15 cm lik saksılara)
II. Toprak değiştirmeden
dikime kadar / 10/ 22 / 10 / 12
Toplam /51 / 88 / 72 / 39
Modern fide üretiminde fide yetiştirme serleri kullanılır. Tohum ekimi ya tohum kasalarına veya doğrudan saksılara yapılır. Saksıya ekim, çok büyük işletmelerde, fazla fide ile uğraşıldığında uygulanır. Amaç şaşırtmayı ortadan kaldırarak işçilik masrafını azaltmaktır. Normal işletmelerde tohum kasalarına tohum ekimi yapılır. Fideler, kotiledon yapraklar tam büyüklüğünü aldığı zaman, henüz göbek çatlatma meydana geldiğinde, yani tepe tomurcuğu sürüp ilk hakiki yaprak teşekkülü başladığı zaman şaşırtılır. Şaşırtma çeşitli saksılara yapılır. En çok kağıt ve plastik saksılar, ayrıca toprak ve kiremit saksılar da kullanılabilir. Çapı 10 ile 15 cm arasında çeşitli saksılar vardır. Sadece şaşırtma yapılacaksa 10-15 cm’lil saksılar kullanılır. Eğer şaşırtmadan başka, bir veya iki defa yer değiştirme işlemi düşünülüyorsa, önce 7 cm’lik saksılara şaşırtma yapılır, daha sonra 10 cm’lik saksılara birinci yer değiştirme, eğer istenirse ve fide uzun süre fide yetiştirme serinde kalacaksa 15 cm’lik saksılara ikinci değiştirme yapılır. Bu arada fidelerin toprağı hiçbir şekilde kökleri terk etmemeli, kökler zarar görmemelidir. Aksi halde bu yer değiştirme olmaz, şaşırtma olur. Cetveldeki verilen işlemler, birçok işletmede değişikliğe tabi tutularak
Kasaya ekim - Saksıya şaşırtma - I.Yer değiştirme - Dikim
Kasaya ekim – Saksılanma - Dikim şeklinde yapılabilir.
En son şekilde (yani kasaya ekim – saksılama - dikimde) fide süresi oldukça kısalmaktadır. Mart ekiminde 62 günlük süre, genel işlemde 72 gündür. Yalnız son şekilde zaman kısalması fidelere geniş mesafeler bırakmakla gerçekleştirilir.
Avusturya ve Belçika’da yapılan denemelere göre, bu basit metodun daha sonraki bitki gelişme ve verimi için hiçbir zararlı etkisi yoktur. Bilakis faydalı tarafları vardır. Öncelikle iş miktarı ve çalışma zamanında büyük tasarruf ve fidelerin yetiştirilmesinde erkencilik sağlanır. Fide yetiştirmede kullanılacak metot, her işletmenin kendi bünyesine uydurulmalıdır. Tohum ekimi, kasalara konan buharla dezenfekte edilmiş harçlı toprağa, m² ye 3-6 gr olarak yapılır. Normal çimlenme gücüne sahip 5 gr tohumdan ortalama 1000 adet şaşırtmaya uygun fide elde olunur. Tohumların çimlenmesi için 23-25°C hava sıcaklığına gereksinme vardır. Bu durumda toprak sıcaklığı 20°C civarında bulunur. Çimlenme sırasında ve sonrasında ışıklandırma yapılmalıdır. Böylece çabuk çimlenme ve büyüme meydana gelir. Yukarıda da belirtildiği gibi şaşırtma, fide kotiledon yaprakları tam büyüklüğü aldığı zaman yapılmalıdır. Şaşırtmada geç kalma süresi, en fazla ilk hakiki yaprak gelişmesidir. Daha büyük boya gelmiş fidelerin şaşırtması fazla kök zedelenmesine, kopmasına ve dolayısıyla şaşırtmada, yer değiştirmede veya fide dikiminde, bitki büyümesinin durmasına ve yetiştirme sırasında verim düşüklüğüne neden olur. Şaşırtmada, kotiledon yaprakları buruşuk, kopuk, küçük veya tam gelişmemiş ve zayıf olan fideler atılır. Zayıf fideler kullanılırsa, REINHOLD’a göre % 7 ürün azalması meydana gelir. Kotiledon yaprakları ne kadar az zararlanmış ise, ilk çiçek teşekkülü o kadar erken başlar ve erkencilik göze çarpar. Şaşırtmada kazık kökün ucu koptuğundan saç kök oluşumu kuvvetleneceği de unutulmamalıdır. Fideler, yer değiştirme sırasında toprağı ile sökülerek çıkartıldığından, yeniden saksılama da, bitki kökleri topraklı olarak büyük bir saksıya alınır ve boş kalan kısımlara yeniden harçlı toprak doldurulur. Fidelerin tarlaya dikiliş zamanı tam saptanamıyorsa, saksı değiştirmesinde büyük saksı kullanmak (15-20 cm) veya yastıklarda sıkışan fideleri seyreltmeye tabi tutmak, tohum ekimi öncesi sıra arası ve üzerini 15x15 veya 15x20 cm şeklinde yapmak gerekir.
Son yıllarda mantari kök hastalıkları domates bitkilerinde geniş çapta zarar meydana getirmektedir. Topraktaki mantari hastalıkların buharla ve kimyasal ilaçlarla mücadelesi mümkün ise de, serlerde belirli süre karantina ekonomik olmaz, tarlada ise uygulamak mümkün değildir. Bu durumda, hastalıklara dayanıklı bazı anaç bitkiler üzerine domateslerin aşılanması en uygun yoldur. Hollanda’da Naaldiwidijk şehrinde, Brunisma tohum firması, domatesler için özel üç anaç geliştirmiştir. Bu anaçlar, yabani form Lycopersicon hirsutum’un bir kültür formu ile melezlenmesi sonucu elde olunmuştur.
Anaç : Bu anaç Varticillium ve Didmella’ya karşı resistantır.
Anaç KK: Verticillium ve Didymella karşı resistans ayrıca kök kurtlarına
karşı da dayanıklıdır.
Anaç KV: Diğer iki anaca oranla Verticillium ve Didymella’ya karşı daha
fazla resistanstır.
Domateslerin anaç üzerine aşılanmasında iki metot kullanılır.
Birinci metot, hıyarlarda uygulanan metodun aynısıdır. Dilcikli İngiliz kalem aşısı gibi yapılır. Aşılamada anaçla kalem aynı kalınlıkta olmalıdır. Anaç gövdesi yukardan aşağı, kalem gövdesi aşağıdan yukarı doğru yarıya kadar kesilerek dil açılır. Kalemle anacın dilleri birbiri içine geçirilir ve kalemle anaç birbirine kaynaştırılır. Aşının etrafı alüminyum folya veya ıslatılmış rafya ile bağlanır. Aşı tuttuktan sonra kültür domatesi dipten, anaç üstten kesilir. Bu işlem için anaç kalem aynı saksıya şaşırtılır (Şekil 36.7).
İkinci metot olan kakma aşı nadir kullanılır. Aşının tutma şansı daha düşüktür (Şekil 36.7).
Son yıllarda üçüncü bir metot olan koltuk aşısı devreye girmiştir. Koltuk aşısını yapmak için, anacın yaprak koltuğundan gövde içine doğru kalın bir şişle 1-2 cm delinir. Bu deliğe 3-4 yapraklı domates bitki gövdesi kurşun kalemi gibi yontularak, ucu anacın yaprak koltuğunda açılan deliğe sokulur.
Şekil 36.7. Domateslerde yapılan Dilcikli ve Kakma Aşı
Domatese geniş sıra aralıklar verilmesi, bakım işlerini kolaylaştırır, hasadı basitleştirir ve çalışma gücünü kısıtlar. Buna karşın sıra üzeri mümkün olduğu kadar daraltılır ve sıra arasından kaybedilen yerin kazanılması sağlanır. Esasında domateslere geniş yer verilmesi birim alandaki verimin azalması demektir. Avrupa’da, metre kareye genellikle 3-4 bitki hesaplanır. Buna uygun olarak da 40x80 cm veya 35x80 cm’lik dikim aralığı uygulanır. Bitkilere verilen alan fazlalaştıkça bir bitkiden alınan ürün miktarı artar, erkencilik göze çarpar, meyvelerde irileşme görülür, buna karşın dönüme verimde azalma meydana gelir. Bitkilere verilen aralık çok daraltılırsa, bitkiler havasız kalır, mantari hastalıklar artar, erkencilik kaybolur. Bu bakımdan bitkiler arasında bırakılacak mesafe ne fazla geniş nede fazla sık olmalıdır. Fideler topraklı olarak dikilmelidir. Çekerek çıkartılmış, kökleri zedelenmiş fidelerde erkencilik gecikir ve verim düşer. Dikimde yapılacak her hata, sonuca olumsuz etki yapar. Dikimde, fide kökleri topraklı dikildiğinde, saksıya göre çukur kazılması işçiliği arttırır. Burada, çukur yarım kazmak ve saksının dibini açarak, fideyi saksıyla çukura oturtmaktır. Ancak saksının yarısını toprak üste bırakmanın faydası vardır. En başta işçilik azaldığından dikim ekonomik olur. Diğer önemli bir konu bitki kök boğazı topraktan yukarıda kaldığı için, topraktan gelecek kök boğazı hastalıklarına yakalanma şansı azaltılmış olur. Fide yetiştiriciliği kağıt saksı veya naylon torba yapılmışsa, saksıların yarıya kadar dip kısmının açılması kolay olur. Son yıllarda kullanıma giren toprak saksılar burada bu uygulama için en idealidir.
Comment