Tweet
TATLI PATATES Botanik Özellikleri
Tatlı patatesin, toprak altında oluşan yumruları yenir. Tropikal iklime sahip ülkelerde kendi haline bırakıldığında çok yıllık bir bitki özelliği gösterir. Buna karşılık, soğuk iklim ülkelerinde tek yıllık bitki olarak yetiştirilir. Soğuğa karşı çok duyarlı olduğundan, ne toprak üstü ne de toprak altı organları kış soğuklarına dayanamaz.
TATLI PATATES 3.1. Kök ve Yumru
Tatlı patates kökü adventif köklerden oluşur. Dikimi yapılan çeliklerin üzerinde kısa süre içinde kökler belirmeye başlar ve bol sayıdaki bu adventif kökler hızla gelişerek kuvvetli bir kök sistemi meydana getirir. Kökler genelde oldukça lifli yapıdadır. Daha sonra köklerden bir bölümü kalınlaşmaya başlar ve etli yapı kazanır. Kalınlaşan kısımlar giderek uzun bir iğ veya ovale yakın bir şekil alır. Tatlı patatesin yenen kısmı olan yumrular işte bu şişkinleşmiş köklerdir (Şekil 39.1 ve 39.2).
Şekil. 39.1. Tatlı patatesin toprak altı ve toprak üstü organlarının şematik
Görünümü (MESSIAEN, 1975).
Olgunlaşmış bir kök yumrusunda, dışta bir mantar tabakası; onun altında sırasıyla aktif bir fullogen doku, floem, kambiyum ve öz kısımları bulunur. Olgun yumruda epidermis, kortikal parankima ve endodermis fazla belirgin değildir.
Koruyucu kabuk, büyüme ve genişleme sırasında aktif fillogen tabaka tarafından korunan peridermden ibarettir. Periderm içindeki bölge, nişasta ile dolu olan iri parankimatik hücrelerden meydana gelmiştir. Buna bitişik olan, çıkında yapmış flöem tabakası radyal olarak sıralanmış kalburlu borular ve arkadaş hücrelerinden oluşmuştur. Arkadaş hücreleri, anormal radyal gelişme nedeniyle düzensiz biçimde sıralanır. Kambiyum da, sütlü özsu salgılayan hücrelerden meydana gelen, özsu kanallarını oluşturmuştur. Özsu kanalları, süspansiyon halinde yağ damlacıkları ve geniş boyutları ile belirgindir (SHOEMAKER, 1949). Kök yumruların dış rengi beyaz, sarı, turuncu, pembe veya kırmızımtırak olabilir. İç rengi ise beyaz, sarı ve turuncu sarıdır. Sarı ve turuncu-sarı yumru etine sahip çeşitlerde Betacarotene miktarı daha yüksek olup % 0,18’e kadar çıkabilir.
Şekil 39.2. Topraktan özenle sökülmüş bir bitkide tatlı patates yumruları.
Yumrunun, iki ucu giderek incelir ve iki uçta kökle ilişkilidir. Yumru şekli çeşitlere göre farklılıklar gösterir; uzun iğ şekli ve silindirik yapıdan, yuvarlağı yakın oval ve armut şekline kadar değişebilir (Şekil 39.3). Tatlı patates yumrularının dinlenme periyodu yoktur. Hasattan hemen sonra dikildiklerinde bile kolayca çimlenebilir.
Tatlı patatesin kök sistemi oldukça derindir. Kökler toprağın 120-150 cm derinliklerine kadar iner. Ancak yumrular daha çok toprak yüzeyine yakın kısımlarda, 0-40 cm arasında oluşur.
Şekil 39.3. Tatlı patateslerde görünen belli başlı yumru şekilleri (MACİT, 1966).
TATLI PATATES 3.2. Gövde, Dal ve Yaprak
Tatlı patateste gövde ince, uzun ve zayıftır. Bu nedenle kendi başına dik büyüyemez, toprak yüzeyine yayılarak gelişir. Gövde uzunluğu çeşitlere göre değişiktir. Bazı çeşitlerde gövde ancak 50 cm’e kadar uzadığı halde, uzun boylu çeşitlerde 3 m’ye kadar çıkabilir. Gövdenin yüzeyi yağlı bir görünüme sahiptir. Yapısı oldukça elastikidir. Kısa boylu çeşitlerde boğum araları daha kısa, yüksek çeşitlerde ise daha uzundur. Gövde üzerindeki yaprak koltuklarında yan dallar oluşur. Gövde ve dalları yapısı silindiriktir. Gövde ve dalların rengi yeşil, morumsu yeşil ve hatta mor olabilir.
Yapraklar genelde kürek ve bel şeklindedir. Ancak, yaprak şekli bunun dışında olan çeşitler de vardır. Şekil 39.4’de görüldüğü gibi kürek, çan şeklinde tek parçalı veya palmat biçimde çok parçalı yapraklara rastlamak mümkündür. Parçalı yaprakların lopları arasındaki derinlik bazı çeşitlerde çok fazla, diğer bazılarında ise oldukça yüzeyseldir.
Şekil 39.4. Tatlı patatese en fazla rastlanan yaprak şekilleri. Çan yaprak şekli
(sol başta), palmat yaprak (ortada), kürek şeklinde yaprak (sağda)
Yaprak ayaları ve yaprak sapları tüysüz ve parlaktır. Yaprak sapları oldukça uzundur. Yaprak rengi sarıya yakın yeşil, morumsu yeşil ve mor olabilir. Yapraklar gövde üzerinde 6-15 cm aralıklarla sıralanır.
TATLI PATATES 3.3. Çiçek
Tatlı patates ülkemiz iklim koşullarında çiçeklenmez. Çünkü bitkinin çiçeklenebilmesi için oldukça yüksek sıcaklık ve kısa gün isteği vardır ve bu nedenle yaz aylarında yetiştirildiğinde, gün uzunluğu 13 saatin üzerinde seyrettiğinden çiçeklenme meydana getirmez. Buna karşılık ekvatora yakın tropik ülkelerde rahatlıkla çiçeklenir ve tohum verebilir. Kış aylarında serada yetiştirilirse yine çiçeklenir ve Japonya’da, süs bitkisi olarak yetiştirilmekte ve çiçek açtırılmaktadır. Çiçeklenmenin en yoğun olduğu gün uzunluğu 10-11 saattir. Çiçekler salkım şeklindedir ve yaprak koltuklarında oluşur. Çiçeklerin şekli, familyanın genel özelliklerine uyar ve sarmaşık bitkisinde olduğu gibi çan şeklindedir (Şekil 39.5). Taç yaprakların rengi çeşitlere göre değişir, bazı çeşitlerde beyaz, bazılarında mor, diğer bazılarında ise uç kısımları mor, dipleri beyazdır. Erkek organ sayısı farklılık gösterir normal sayısı beş adettir. Dişi organ 2 karpellidir.
Şekil 39.5. Tatlı patatese çiçeklenme (MESSIAN 1975)
TATLI PATATES 3.4. Meyve ve Tohum
Avrupa ve Kuzey Amerika ülkelerinde normal çiçeklenme olmadığı için meyve ve tohum oluşumu da söz konusu değildir. Çiçeklenmenin meydana geldiği ekvatora yakın tropik bölgelerde ise meyve ve tohumların oluşumu gerçekleşebilir. Meyveler kapsül şeklindedir. Kapsüllerin içinde tohumlar bulunur ve bu tohumlar çimlenme yeteneğindedir. Doğal olarak yetiştiğinde, dökülen tohumlar çimlenerek yeni bitkiler meydana getirir. Fakat yetiştiriciliği yapıldığında, tohumla üretime hiç başvurulmaz. Zira tatlı patates çeşitlerinin genetik yapıları büyük ölçüde heterozigottur. Tohumla yetiştirmede geniş bir varyasyon ortaya çıkar. Tohumla üretim yalnızca ıslah çalışmalarında kullanılır.
Tatlı patatesin, toprak altında oluşan yumruları yenir. Tropikal iklime sahip ülkelerde kendi haline bırakıldığında çok yıllık bir bitki özelliği gösterir. Buna karşılık, soğuk iklim ülkelerinde tek yıllık bitki olarak yetiştirilir. Soğuğa karşı çok duyarlı olduğundan, ne toprak üstü ne de toprak altı organları kış soğuklarına dayanamaz.
TATLI PATATES 3.1. Kök ve Yumru
Tatlı patates kökü adventif köklerden oluşur. Dikimi yapılan çeliklerin üzerinde kısa süre içinde kökler belirmeye başlar ve bol sayıdaki bu adventif kökler hızla gelişerek kuvvetli bir kök sistemi meydana getirir. Kökler genelde oldukça lifli yapıdadır. Daha sonra köklerden bir bölümü kalınlaşmaya başlar ve etli yapı kazanır. Kalınlaşan kısımlar giderek uzun bir iğ veya ovale yakın bir şekil alır. Tatlı patatesin yenen kısmı olan yumrular işte bu şişkinleşmiş köklerdir (Şekil 39.1 ve 39.2).
Şekil. 39.1. Tatlı patatesin toprak altı ve toprak üstü organlarının şematik
Görünümü (MESSIAEN, 1975).
Olgunlaşmış bir kök yumrusunda, dışta bir mantar tabakası; onun altında sırasıyla aktif bir fullogen doku, floem, kambiyum ve öz kısımları bulunur. Olgun yumruda epidermis, kortikal parankima ve endodermis fazla belirgin değildir.
Koruyucu kabuk, büyüme ve genişleme sırasında aktif fillogen tabaka tarafından korunan peridermden ibarettir. Periderm içindeki bölge, nişasta ile dolu olan iri parankimatik hücrelerden meydana gelmiştir. Buna bitişik olan, çıkında yapmış flöem tabakası radyal olarak sıralanmış kalburlu borular ve arkadaş hücrelerinden oluşmuştur. Arkadaş hücreleri, anormal radyal gelişme nedeniyle düzensiz biçimde sıralanır. Kambiyum da, sütlü özsu salgılayan hücrelerden meydana gelen, özsu kanallarını oluşturmuştur. Özsu kanalları, süspansiyon halinde yağ damlacıkları ve geniş boyutları ile belirgindir (SHOEMAKER, 1949). Kök yumruların dış rengi beyaz, sarı, turuncu, pembe veya kırmızımtırak olabilir. İç rengi ise beyaz, sarı ve turuncu sarıdır. Sarı ve turuncu-sarı yumru etine sahip çeşitlerde Betacarotene miktarı daha yüksek olup % 0,18’e kadar çıkabilir.
Şekil 39.2. Topraktan özenle sökülmüş bir bitkide tatlı patates yumruları.
Yumrunun, iki ucu giderek incelir ve iki uçta kökle ilişkilidir. Yumru şekli çeşitlere göre farklılıklar gösterir; uzun iğ şekli ve silindirik yapıdan, yuvarlağı yakın oval ve armut şekline kadar değişebilir (Şekil 39.3). Tatlı patates yumrularının dinlenme periyodu yoktur. Hasattan hemen sonra dikildiklerinde bile kolayca çimlenebilir.
Tatlı patatesin kök sistemi oldukça derindir. Kökler toprağın 120-150 cm derinliklerine kadar iner. Ancak yumrular daha çok toprak yüzeyine yakın kısımlarda, 0-40 cm arasında oluşur.
Şekil 39.3. Tatlı patateslerde görünen belli başlı yumru şekilleri (MACİT, 1966).
TATLI PATATES 3.2. Gövde, Dal ve Yaprak
Tatlı patateste gövde ince, uzun ve zayıftır. Bu nedenle kendi başına dik büyüyemez, toprak yüzeyine yayılarak gelişir. Gövde uzunluğu çeşitlere göre değişiktir. Bazı çeşitlerde gövde ancak 50 cm’e kadar uzadığı halde, uzun boylu çeşitlerde 3 m’ye kadar çıkabilir. Gövdenin yüzeyi yağlı bir görünüme sahiptir. Yapısı oldukça elastikidir. Kısa boylu çeşitlerde boğum araları daha kısa, yüksek çeşitlerde ise daha uzundur. Gövde üzerindeki yaprak koltuklarında yan dallar oluşur. Gövde ve dalları yapısı silindiriktir. Gövde ve dalların rengi yeşil, morumsu yeşil ve hatta mor olabilir.
Yapraklar genelde kürek ve bel şeklindedir. Ancak, yaprak şekli bunun dışında olan çeşitler de vardır. Şekil 39.4’de görüldüğü gibi kürek, çan şeklinde tek parçalı veya palmat biçimde çok parçalı yapraklara rastlamak mümkündür. Parçalı yaprakların lopları arasındaki derinlik bazı çeşitlerde çok fazla, diğer bazılarında ise oldukça yüzeyseldir.
Şekil 39.4. Tatlı patatese en fazla rastlanan yaprak şekilleri. Çan yaprak şekli
(sol başta), palmat yaprak (ortada), kürek şeklinde yaprak (sağda)
Yaprak ayaları ve yaprak sapları tüysüz ve parlaktır. Yaprak sapları oldukça uzundur. Yaprak rengi sarıya yakın yeşil, morumsu yeşil ve mor olabilir. Yapraklar gövde üzerinde 6-15 cm aralıklarla sıralanır.
TATLI PATATES 3.3. Çiçek
Tatlı patates ülkemiz iklim koşullarında çiçeklenmez. Çünkü bitkinin çiçeklenebilmesi için oldukça yüksek sıcaklık ve kısa gün isteği vardır ve bu nedenle yaz aylarında yetiştirildiğinde, gün uzunluğu 13 saatin üzerinde seyrettiğinden çiçeklenme meydana getirmez. Buna karşılık ekvatora yakın tropik ülkelerde rahatlıkla çiçeklenir ve tohum verebilir. Kış aylarında serada yetiştirilirse yine çiçeklenir ve Japonya’da, süs bitkisi olarak yetiştirilmekte ve çiçek açtırılmaktadır. Çiçeklenmenin en yoğun olduğu gün uzunluğu 10-11 saattir. Çiçekler salkım şeklindedir ve yaprak koltuklarında oluşur. Çiçeklerin şekli, familyanın genel özelliklerine uyar ve sarmaşık bitkisinde olduğu gibi çan şeklindedir (Şekil 39.5). Taç yaprakların rengi çeşitlere göre değişir, bazı çeşitlerde beyaz, bazılarında mor, diğer bazılarında ise uç kısımları mor, dipleri beyazdır. Erkek organ sayısı farklılık gösterir normal sayısı beş adettir. Dişi organ 2 karpellidir.
Şekil 39.5. Tatlı patatese çiçeklenme (MESSIAN 1975)
TATLI PATATES 3.4. Meyve ve Tohum
Avrupa ve Kuzey Amerika ülkelerinde normal çiçeklenme olmadığı için meyve ve tohum oluşumu da söz konusu değildir. Çiçeklenmenin meydana geldiği ekvatora yakın tropik bölgelerde ise meyve ve tohumların oluşumu gerçekleşebilir. Meyveler kapsül şeklindedir. Kapsüllerin içinde tohumlar bulunur ve bu tohumlar çimlenme yeteneğindedir. Doğal olarak yetiştiğinde, dökülen tohumlar çimlenerek yeni bitkiler meydana getirir. Fakat yetiştiriciliği yapıldığında, tohumla üretime hiç başvurulmaz. Zira tatlı patates çeşitlerinin genetik yapıları büyük ölçüde heterozigottur. Tohumla yetiştirmede geniş bir varyasyon ortaya çıkar. Tohumla üretim yalnızca ıslah çalışmalarında kullanılır.
Comment