Tweet
BEZELYE Sınıflandırılması
Bezelye Luguminosae takımı içinde Papilionaveae familyasının Pisum cinsine ait bir bitkisidir. GOVOROV’a (1937) göre, Pisum cinsinin alt türleri aşağıdaki özellikleri taşımaktadır.
P.formosum (Stev.) Borss. Anadolu, Kafkasya, İran’da görülen çok yıllık bir bitkidir. Gövdesi, ince, uzun ve yatıktır. Yaprakları yumurta şeklinde, iki yapraklı kalın grimsi yeşil ve uçları sivridir. Bir salkımda 1-2 çiçek bulunur. Çiçeklerin büyüklüğü 1,5-2,0 cm ve bayrak yaprağı kırmızı morumsu veya pembe dışa doğru yeşil, kanatçıklar morumsu, kayıkçık beyaz renklidir. Baklaları kısa, yassı ve çok tanelidir. Baklada çatlama olmaz. Bezelye daneleri küçük ve oval parlak yüzeylidir.
P.fulyum Sbith, et SM. Anadolu, Suriye, Filistin ve Arabistan’da görülen tek yıllık bir bitkidir. Kısa gövdeli ve dallı bir görünüşe sahiptir. Yapraklar 1-2 çifttir. Yaprakçıkları dişlidir. Çiçekler 1-2 salkımlıdır. Bayrak krem, kanatçıklar kırmızı veya portakal sarısıdır. Baklalar küçük ve içinde 3-4 tohum bulunur. Olgunlaştığı an aniden çatlar. Tohumlar 3,5-4,7 mm çapında yuvarlak, üstü parlak renksiz veya alacalıdır.
P.abyssinicum Praun, Güney Arabistan ve Etiyopya’da yetiştirilen tek yıllık bir bitkidir. Dipten itibaren dallanır ve 40-70 cm boy alır. Yapraklar bir çifttir. Çiçekler tekli ve küçüktür. Bayrak beyazdan yeşil pembeye kadar değişen renkler gösterir. Kanatçıklar mordur. Baklalar kısa yassı olup 5-6 tane tohumu içerir. Baklada çatlama olmaz. Tohumlar mor veya gri-yeşil renklidir.
P.humile Boiss et Noe, Suriye ve Mezopotamya’da İran’da görülür. Tek yıllık, yatık ve bodur büyüyen bir bitkidir. Yaprakları 1-2 adet küçük ve dişlidir. Çiçek salkımları tekli, çiçekler mor renklidir. Baklaları düz ve dardır, olgunlaşınca hemen çatlar. Daneler orta iri yuvarlak, rengi sarı veya koyu kahverengidir.
P.elatius (M.B)Stev. Akdeniz Bölgesi ve Anadolu’dan Tibet ve Hindistan’a kadar uzanan bölgede yetişir ve tek yıllıktır. Boyu 60-100 cm kadar uzar. Gövde kalın ve kuvvetli dallıdır. Yaprakları 2-3 parçalı, tam kenarlı ve bazen dişlidir. Çiçek salkımında 1-3 çiçek bulunur. Çiçeklerin bayrağı leylak, kanatçığı koyu mor renklidir. Baklalar 10 cm uzunluğunda 1,5 cm genişliğinde olup olgunlaşınca çatlar. Tohumlar yassı yuvarlak 3-6 mm çapındadır, üstleri kırışık koyu kahve renkli ve yer yer mor benekler bulunur.
DILLINGEN (1956) eserinde, Pisum sativum L. giren alt türleri 8 gruba toplamaktadır.
1. var.elatius (Stevenson in Bieb) Beck, yabani bezelyedir. Yüksekliği 40-100 cm’dir. Çiçekler mor (lila) renklidir. Baklası 55-80 mm uzunlukta 12-14 mm genişlikte, tohumlar yuvarlak 4,1-5,5 mm çapta ve koyu yeşil zeytin renginden, koyu kahverengi renge kadar değişim göstermektedir. Daha çok Anadolu’da bulunur.
2. var.arvense (L) Gams., hayvan bezelyesi olarak bilinir. 1,5 m’ye kadar boy atar. Çiçekleri alacalıdır. Tohumun ton rengi sarımsı, fakat pas kırmızısından siyaha kadar değişen beneklidir.
3. var.vulgare’nin bitki boyu 150-200 cm’yi bulur. Çiçekleri beyazdır. Tohumlar topaç gibi, düzgün ve parlak sarı renklidir.
4. var.glaucospermum Alif.’in boyu 60-80 cm’dir. Çiçekleri beyaz, tohum topaç gibi ve yeşilden mavi yeşile kadar rengi değişim gösterir.
5. var.medullare Alef. Bahçe bezelyesi olarak tanınır. 70-120 cm boydadır. Çiçekler beyaz renklidir. Tohumlar yeşil-sarı renklidir. Şekil yumurtaya benzer.
6. var.saccharatum ser. Şeker bezelyesi adını alır. Boyu 120-210 cm’dir. Çiçekler beyaz veya beneklidir.
7. var.macrocarpum Ser. Şeker bezelyesi grubuna girer. Boyu 180-210 cm’dir. Çiçekler beneklidir. Meyve 9-12 cm uzunlukta 2-3 cm genişliktedir.
8. var.umbellatum (L.) Ser. Tane bezelye olarak bilinir. En önemli özelliği çiçek salkımında 7-8 çiçek bulunmasıdır.
ŞEHİRALİ (1988) eserinde, Pisum cinsine dahil kültürü yapılan bezelye formlarını ssp, asiativum Gv. ssp sativum L.ve bu da kendi arasında convar, axiphium Alef. Em C.O. Lehm.convar medulla saccharatum (körn); C.O. Lehm.convar sativum L., convar, spesiosum (Dierb Alef) ve ssp transcassicum Gov., üç alt türe ayırmaktadır.
Bizde yerli çeşitler Sultani bezelye ve araka olarak adlandırılır. Ayrıca Alman çeşitlerinden Mignon, Titan, Wunder von wiessenfela, Stern, Zenit; Hollanda çeşitlerinden Triofin, Hydra; Amerika çeşitlerinden Alaska, Laxton’a super, White Marrowfat, Alderman, American Wonder, Conner king, Ronde Shasta üretilmektedir.
Bezelye Luguminosae takımı içinde Papilionaveae familyasının Pisum cinsine ait bir bitkisidir. GOVOROV’a (1937) göre, Pisum cinsinin alt türleri aşağıdaki özellikleri taşımaktadır.
P.formosum (Stev.) Borss. Anadolu, Kafkasya, İran’da görülen çok yıllık bir bitkidir. Gövdesi, ince, uzun ve yatıktır. Yaprakları yumurta şeklinde, iki yapraklı kalın grimsi yeşil ve uçları sivridir. Bir salkımda 1-2 çiçek bulunur. Çiçeklerin büyüklüğü 1,5-2,0 cm ve bayrak yaprağı kırmızı morumsu veya pembe dışa doğru yeşil, kanatçıklar morumsu, kayıkçık beyaz renklidir. Baklaları kısa, yassı ve çok tanelidir. Baklada çatlama olmaz. Bezelye daneleri küçük ve oval parlak yüzeylidir.
P.fulyum Sbith, et SM. Anadolu, Suriye, Filistin ve Arabistan’da görülen tek yıllık bir bitkidir. Kısa gövdeli ve dallı bir görünüşe sahiptir. Yapraklar 1-2 çifttir. Yaprakçıkları dişlidir. Çiçekler 1-2 salkımlıdır. Bayrak krem, kanatçıklar kırmızı veya portakal sarısıdır. Baklalar küçük ve içinde 3-4 tohum bulunur. Olgunlaştığı an aniden çatlar. Tohumlar 3,5-4,7 mm çapında yuvarlak, üstü parlak renksiz veya alacalıdır.
P.abyssinicum Praun, Güney Arabistan ve Etiyopya’da yetiştirilen tek yıllık bir bitkidir. Dipten itibaren dallanır ve 40-70 cm boy alır. Yapraklar bir çifttir. Çiçekler tekli ve küçüktür. Bayrak beyazdan yeşil pembeye kadar değişen renkler gösterir. Kanatçıklar mordur. Baklalar kısa yassı olup 5-6 tane tohumu içerir. Baklada çatlama olmaz. Tohumlar mor veya gri-yeşil renklidir.
P.humile Boiss et Noe, Suriye ve Mezopotamya’da İran’da görülür. Tek yıllık, yatık ve bodur büyüyen bir bitkidir. Yaprakları 1-2 adet küçük ve dişlidir. Çiçek salkımları tekli, çiçekler mor renklidir. Baklaları düz ve dardır, olgunlaşınca hemen çatlar. Daneler orta iri yuvarlak, rengi sarı veya koyu kahverengidir.
P.elatius (M.B)Stev. Akdeniz Bölgesi ve Anadolu’dan Tibet ve Hindistan’a kadar uzanan bölgede yetişir ve tek yıllıktır. Boyu 60-100 cm kadar uzar. Gövde kalın ve kuvvetli dallıdır. Yaprakları 2-3 parçalı, tam kenarlı ve bazen dişlidir. Çiçek salkımında 1-3 çiçek bulunur. Çiçeklerin bayrağı leylak, kanatçığı koyu mor renklidir. Baklalar 10 cm uzunluğunda 1,5 cm genişliğinde olup olgunlaşınca çatlar. Tohumlar yassı yuvarlak 3-6 mm çapındadır, üstleri kırışık koyu kahve renkli ve yer yer mor benekler bulunur.
DILLINGEN (1956) eserinde, Pisum sativum L. giren alt türleri 8 gruba toplamaktadır.
1. var.elatius (Stevenson in Bieb) Beck, yabani bezelyedir. Yüksekliği 40-100 cm’dir. Çiçekler mor (lila) renklidir. Baklası 55-80 mm uzunlukta 12-14 mm genişlikte, tohumlar yuvarlak 4,1-5,5 mm çapta ve koyu yeşil zeytin renginden, koyu kahverengi renge kadar değişim göstermektedir. Daha çok Anadolu’da bulunur.
2. var.arvense (L) Gams., hayvan bezelyesi olarak bilinir. 1,5 m’ye kadar boy atar. Çiçekleri alacalıdır. Tohumun ton rengi sarımsı, fakat pas kırmızısından siyaha kadar değişen beneklidir.
3. var.vulgare’nin bitki boyu 150-200 cm’yi bulur. Çiçekleri beyazdır. Tohumlar topaç gibi, düzgün ve parlak sarı renklidir.
4. var.glaucospermum Alif.’in boyu 60-80 cm’dir. Çiçekleri beyaz, tohum topaç gibi ve yeşilden mavi yeşile kadar rengi değişim gösterir.
5. var.medullare Alef. Bahçe bezelyesi olarak tanınır. 70-120 cm boydadır. Çiçekler beyaz renklidir. Tohumlar yeşil-sarı renklidir. Şekil yumurtaya benzer.
6. var.saccharatum ser. Şeker bezelyesi adını alır. Boyu 120-210 cm’dir. Çiçekler beyaz veya beneklidir.
7. var.macrocarpum Ser. Şeker bezelyesi grubuna girer. Boyu 180-210 cm’dir. Çiçekler beneklidir. Meyve 9-12 cm uzunlukta 2-3 cm genişliktedir.
8. var.umbellatum (L.) Ser. Tane bezelye olarak bilinir. En önemli özelliği çiçek salkımında 7-8 çiçek bulunmasıdır.
ŞEHİRALİ (1988) eserinde, Pisum cinsine dahil kültürü yapılan bezelye formlarını ssp, asiativum Gv. ssp sativum L.ve bu da kendi arasında convar, axiphium Alef. Em C.O. Lehm.convar medulla saccharatum (körn); C.O. Lehm.convar sativum L., convar, spesiosum (Dierb Alef) ve ssp transcassicum Gov., üç alt türe ayırmaktadır.
Bizde yerli çeşitler Sultani bezelye ve araka olarak adlandırılır. Ayrıca Alman çeşitlerinden Mignon, Titan, Wunder von wiessenfela, Stern, Zenit; Hollanda çeşitlerinden Triofin, Hydra; Amerika çeşitlerinden Alaska, Laxton’a super, White Marrowfat, Alderman, American Wonder, Conner king, Ronde Shasta üretilmektedir.
Comment