Duyuru

**selsarac** · 31.01.09, 16:42

DEVAM: MANTAR Kompostun Yapılması (Fermantasyonun I. Safhası)

MANTAR 10.2.3. Birinci Aktarma

Birinci aktarmanın yapılmasına, yığın yapılmasının 4.-6. gününden sonra, yığın yapma sırasında yığın sonunda bırakılan 2 yığın boşluğun ilk boş kısmına, iki kalıp arasında 160 cm genişliğinde mesafe bırakarak, kalıplar yerleştirilir ve buradan başlanır. Böylece kalıpla, yığın arasında bir yığınlık boşluk kalır ve yığının birinci aktarma işlemine, yığının sonundan başlayarak, baş tarafına doğru götürülür. Katkı maddeleri, bir seferde ve yığın yapıldığı sırada verildiğinde, aktarma sırasında yığına yeni hiçbir şey eklenmez. Yalnız nem eksik olacağından, su verilerek yığının nem oranının % 70-73’e çıkması sağlanır. Yığının son kısmındaki ilk kalıbın üstten itibaren ilk birinci katlık kısım alınır, yığınla kalıp arasındaki boşluğa atılır, karıştırılır, tiftiklenir, nemi azsa su verilir, havalandırılır ve sonra öndeki kalıbın içine doldurulur. İlk yığın yapılırken yapılan bastırmanın biraz daha azı uygulanarak sıkıştırılır. Ancak yığının aktarılması sırasında eski yığının dış kısımları yeni yapılan yığını iç kısmına, eski yığının iç kısımları yeni yığının dış kısmına, eski yığının üst tarafı yeni yığının alt tarafına, alt tarafı üste gelecek şekilde yapılmalıdır. Hatırlanacağı üzere, eski yığının hazırlanması sırasında buğday sapları yeterli derecede su almamış, sadece yüzeysel ıslanmış ve istenen nem yüzdesine ulaşamamıştır. Yığın yapıldıktan sonraki 4-6 günlük devrede, yığında meydana gelen mikrobiyolojik fermantasyon ile yığının kızışması, buğday saplarının üzerindeki kaygan kısım kaybolmasına, sapların diriliğinin yok olmasına neden olur. Böylece, birinci aktarmada yapılan ıslatma ile saplar suyu daha kolay alır ve istenen % 70-73 nem oranına ulaşır. İlk katın işlemi bittiğinde, yığından ikinci bir kat daha alınır, birinci katta yapılan işlem aynen tekrarlanır ve bu işlemleri diğer katlarda da yapılarak kalıp tamamlanır. Birinci kalıp bitirildiğinde, birinci kalıbın kalıpları alınır, bir ucu birinci kalıba temas edecek şekilde yerleştirilir. Bu sırada, yine aktarması yapılmış kalıpla, aktarması yapılmamış yığın arasında bir boşluk kalır. Daha sonra yığının ikinci kalıbının katları sırasıyla alınır tiftiklenir ve öndeki kalıba doldurulur. Aktarmaya bu şekilde devam edilir ve onuncu kalıp ta bittikten sonra yığının sonunda yine iki yığın yapacak şekilde boşluk kalır. Bu boşluk ikinci aktarma sırasında kullanılacaktır. Birinci aktarması biten yığın 3-5 gün süre ile kendi haline bırakılır.
Birinci aktarmada, yığındaki yanma daha kuvvetli cereyan etmeğe başlar ve I.aktarmanın, ikinci gününde sıcaklık 40-50oC'ye, daha sonraki günler 50-60oC'ye kadar çıkar. Son 5. günde, yığındaki materyalin sıklığına, nem miktarına, çevredeki sıcaklığa bağlı olarak, yığın içindeki oksijen miktarının azalmasıyla mikroorganizma faaliyetinde bir yavaşlama meydana gelir ve yığının sıcaklığında hafif bir düşme görülebilir. Eğer birinci aktarmadan sonra yığında sıcaklık hiç yükselmiyorsa, hatta sıcaklık düşmesi meydana geldiği tespit ediliyorsa, bunun sebebi mutlaka araştırılmalıdır. Sıcaklığın çıkmaması veya erken düşmesi, yığında oksijen ve nem eksikliğinden, yığının fazla ıslak ve sıkışık olmasından, yığında yeteri kadar kolay parçalanabilir şekerli maddelerin olmamasından, fermantasyonda mikroorganizma faaliyetinin yeterli olmamasından kaynaklanacağı hatırlanarak, bunları giderici tedbirler alınmalı ve yığın, 1. aktarmanın 5. gününe kadar bekletilmeden, hemen ve yığındaki eksiklikler tamamlanacak şekilde yeniden aktarılmalıdır.
Yığın yapılırken bütün katkı maddeleri birden verilmemişse, yani katkı maddeleri iki seferde veriliyorsa, katkı maddelerinin birinci kısmı hatırlanacağı üzere, yığın yaparken katılmıştır. Eksik kalan katkı maddelerinin ikinci kısım, I.aktarmada tamamlanır (Bakınız Cetvel 44.9). Aktarma sırasında düzgün çalışmak ve katkı maddelerini muntazam dağıtmak için, yığının kat kat açılması, kalıba doldurulması ve sonra her kat arasına istenen miktardaki katkı maddelerinin verilmesi uygun olur. Katkı maddeleriyle beraber gerekli şekilde yığının sulanarak nem oranının % 70-73’e ulaşması sağlanır. Nem oranının tespitinde yığın yapıldıktan sonra eğer kenarlardan çok hafif su sızması oluyorsa yığın neminin iyi olduğu kabul edilir. Bu işte tecrübesi olan gözüyle veya avuç içinde materyali sıkarak tespit yapabilir.
Aktarma yaparken yığının genel yapısı incelendiğinde üst tarafta henüz parçalanmağa başlamamış saplar, biraz altında sütlü kahverengi renkte mikroorganizma faaliyetin başladığı bir tabaka, onun altında da kesif amonyak kokusu olan bir tabaka yer alır. Tabanda ise sarımsı renkte, yumurta çürüğü kokusunda (anaerobik koşullarda çalışan) bir kısım olduğu görülür. Aktarma sırasında bu tabakalar birbiri içine güzel bir şekilde karıştırılmalıdır. Yığının dıştan itibaren 10-15 cm altındaki tabaka, sıcaklık ve nem bakımından devamlı sirke kurtları, keneler, sinekler ve küf sporları için ideal bir yerdir. Özellikle taze tavuk gübresi kullanıldığında, bu tabakada fazla miktarda sinek oluşumu görülür. Çevre kirliliği ve işletmenin kendi hijyeni için, yığın yapıldıktan sonra bütün bu zararlıları yok etmek üzere toz veya sulu bir ilaç kullanarak, ilaçlamak gerekir. Genelde malathion veya bazudin mücadelede istenen etkiyi gösterir. Ayrıca nematot için nemadur ile ve kırmızı örümcekler için de endosülfanlı bir ilaçla ilaçlama yapmakta fayda vardır.
Büyük işletmelerde yığının yapılması ve aktarılmasında değişik aktarma makineleri kullanılır (Şekil 44.14). Makine kullanıldığında, katkı maddeleri yığın yapılırken bir seferde verilir. Orta ve küçük işletmelerde traktörler devreye girer.

Şekil 44.14. Kompost aktarma makinesi
MANTAR 10.2.4. İkinci Aktarma

Bu sistemde yığın yapılmasını, ön ıslatma kabul ettiğimizden 4-6 gün ve 1. aktarma 3-5 gün beklendiğinden, İkinci aktarmanın başında yığının 7.-11. gününe gelinmiştir. İkinci aktarmada yığının genişliğinde, ve yüksekliğinde 5-10 cm'lik bir azalma meydana getirecek şekilde yığın yapılır ve yığını yaparken kalıp ona göre yerleştirilir. Birinci aktarmada yapılan işlemler ikinci aktarmada da aynen tekrarlanır. Bu aktarmanın amacı, ilk aktarma sonrası yığın içinde oksijen azaldığından öncelikle aktarma yaparak, eksik oksijenin tamamlanmasına çalışılır. Aktarma sırasında alt taraf üste, üst taraf alta, iç taraf dışa, dış taraf içe getirilir. Ayrıca fazla ıslak kısımlar kuru kısımlarla karıştırılır. Aktarma yapılırken materyalin kaba, topak parçaları kırmak ve iyice tiftiklemek gerekir. Bu işlemle yığın iyi bir şekilde havalandırılmış olur. Yığının nem miktarı az ise, o zaman su vererek, nemin % 70-73, en fazla % 75 civarında olması sağlanır. İkinci aktarmayı yaparken kompost neminin tespit edilmesinde, basit bir ölçü şekli, boşluğa atılan ve tiftiklenen komposttan bir miktar kompost alınıp, avuç içinde sıkıldığı zaman (Şekil 44.15), parmaklar arasından su çıkıyor ve birkaç damla damlıyorsa, bu bize kompostta yeteri kadar su olduğunu gösterir. Daha fazla suyun çıkması, kompostun fazla nemli olduğunu, kesinlikle su verilmemesi gerektiğini, aktarmada yaş kısımlarla, kuru kısımları karıştırarak denge sağlanmasını ve buna rağmen nem miktarı düşürülemiyorsa, aktarma sırasında yaş kısımlara bir miktar kuru sap katarak nem oranı düşürülmesine çalışılmalıdır. Bu dönemde katılacak çok az miktarda samanın, kompostun özelliklerini bozacak bir rolü olmaz. Parmaklar arasından suyun hiç çıkmaması, avuç içinin dahi nemlenmemesi, kompostun kuru kaldığına işarettir. Bu sefer aktarma sırasında su vererek, kompost nemlendirilir.

Şekil 44.15. Kompostun avuç içinde sıkılarak su kontrolünün yapılması

Nem oranını tespitte diğer pratik bir şekil, yığın yapıldıktan sonra yığının kenar kısımlarından 5-10 cm'lik bir su sızıntısı varsa, yığının su miktarı iyidir. Kompostan, sızan su miktarı daha fazla ise (ıslaksa), o zaman hiç vakit geçirilmeden yığın yeniden aktarılır, ya havalandırmayla veya kuru saman katarak ıslaklık giderilir. Yığın kuru ise bir miktar yığın üzerine su verilerek nemi yükseltilir. Tabiatıyla burada da hemen aktarma yapıp komposta su vererek nemlendirilir.
Kompostun neminin kontrolünde en etken ve bilimsel yol, kompostun değişik yerlerinden örnekler almak ve laboratuvar koşullarında tayin etmektir. Alınan kompost örnekleri, ayrı ayrı darası alınmış kaplara konur ve tartılır. Sonra kurutma dolabına konup 60-80oC'de sıcaklıkta tutulur. Kurutma dolabı olmayanlar, aynı işlemi evlerde mutfaklarda kullanılan ve sıcaklık derecesi ayarlanan fırınlarda yapabilirler. Buda yoksa kaplar bir dolaba konur. Örneklerin 30-50 cm yukarısından, 100-150 watt'lık bir elektrik lambası asılır ve dolabın kapısı fazla sıcaklık kaçmayacak, ancak örneklerden buharlaşarak uçacak nemin çıkacağı kadar çok az açık bırakılır. Örnekler zaman zaman dolaptan çıkarılarak tartılır. Bir kaç tartımdan sonra, örneklerde ağırlık değişmesi olmuyor ise, son tartım, ilk tartımdan çıkartılır. Elde olunan rakamın yüzdesi bulunarak, örnekler içindeki su miktarı yüzde olarak hesap edilmiş olur.
İkinci aktarmada yığındaki sıcaklık 60-80oC arasında oynar. Birinci aktarmaya nazaran yığının ilk tabakasında da fermantasyonun etkisi görülür. İç tabakada renk sütlü kahverenginden biraz daha çikolata rengine dönüşür. En alt tabakada yine amonyak kokusu olmakla birlikte, kesafeti daha azdır. Yığın tamamlandıktan sonra, üstünün yine çeşitli zararlılara karşı ilaçlanması, öncelikle işletmenin kendi hijyenini korunması, daha sonra çevre kontrolü açısından çok önemlidir. Bütün işlenmeler bitince yığın 2-4 gün kendi haline bırakılır.
MANTAR 10.2.5. Üçüncü Aktarma

Bu aktarmanın yapılacağı zaman, kompost 10.-15. gününe gelmiştir. Bu aktarmada yığının pH'ına bakılarak (bazik veya asidik oluşuna bakılarak ve genelde asidiktir), pH’ı nötr yapacak şekilde kompost için gerekli miktarda kireç, alçı veya mermer tozu, pH'ı ayarlamak üzere yığına karıştırılır. Yığınımıza toplam karıştırılacak alçı miktarı 926 kg olup, bir kalıba düşen miktar 92,6 kg'dır. Her tabakaya 9,3 kg alçı atılacaktır (fermantasyonun yapılması bölümüne bakınız). Yığın aktarılırken birinci ve ikinci aktarmada yapılanlar burada da geçerlidir. Üçüncü aktarmadan itibaren yığındaki nem kontrolü daha dikkatli kontrol edilmelidir. Fazla ıslaklığın bundan sonraki aktarmalarla ortadan kaldırılması gittikçe güçleşir. Ancak yığına katılan alçı ve kirecin yığından bir miktar su emeceği de unutulmamalıdır. Yığında fazla ıslak kısımlara, yan taraftaki kuru kısımlar karıştırılarak, kısmen de olsa özelliği düzeltilebilir. Islatma sadece kuru kısımlar için yapılır.
Yığındaki sıcaklık 60-80oC arasında değişim gösterir. Yığın rengi, her tarafta benzerlik göstermeye başlamıştır. Yığın fazla ıslak değilse, alt orta tarafta bile keskin amonyak kokusu duyulmaz. Koku yavaş yavaş pişmekte olan ekmek kokusuna dönüşür. Fazla ıslak kalan ve aktarması geciken kompost yığınının özellikle alt iç kısımlarının renginde biraz siyahlaşma görülür. Bu, burada kompost fermantasyonun havasız koşullarda geçtiğine işaretidir. Bu durumda aktarma süreleri kısaltılmalıdır. Yığın yapıldıktan sonra, sinek ve böceklere karşı ilaçlama yapmayı yine unutmamak gerekir.
MANTAR 10.2.6. Dördüncü Aktarma

Kompost yapımının 12.-18. günü tamamlanmıştır. Yığın içine hiç bir şey karıştırılmaz. (Bazı mantar yetiştiricileri kompost pH’nın ayarlanmasını üçüncü aktarma yerine dördüncü aktarmada yapar. Bu durumda üçüncü aktarmadaki pH ayarlama işlemi burada yapılır.) Dördüncü aktarmada kompost I. fermantasyon dönemini tamamlamak üzeredir. Kompostun her tarafında sütlü çikolataya benzer bir renk görülür. Alçı karıştırılmasından kaynaklanan bir matlık ortaya çıkar. Bu aktarmada nemin tam olarak % 70-73 olmasına özen gösterilir. Aktarma sırasında su verirken çok hassas davranmak gerekir. Bir çok kez dördüncü aktarmanın sonunda kompost I. fermantasyonu tamamlamış olur ve kompost büyük, orta işletmelerde ve daha doğrusu pastörizasyonun buharla yapıldığı işletmelerde, dördüncü aktarmadan sonra pastörize odasına alınır ve kompostun ikinci fermantasyon işlemine geçilir. Eğer kompostun olgunlaşmasında tereddütlü bir durum varsa, bu takdirde kompostun biraz daha olgunlaşması için 1-3 gün sürecek 5. aktarma yapılır veya küçük ve orta büyüklükteki işletmelerde, buhar sistemleri olmadığı için, kompostun hastalık ve zararlılardan arındırılması, daha çok kimyasal yolla yapılır. Bu durumda, 4 seferlik aktarmada meydana gelen kompost olgunluğu, kimyasal yolla pastörizasyon için yeterli değildir ve 5., 6. ve hatta 7. aktarmaya bile gidilir. Kimyasal yolla pastörizasyon yapılacaksa, son aktarmada yığının nemi % 60-63'e inmiş olmalıdır. Bu bakımdan dördüncü aktarmadaki % 70-73 nem, bundan sonraki aktarmada ve aktarmalarda biraz düşürülerek, % 60-63'e getirilir.
Birinci fermantasyon sonrası, iyi bir kompostta aranacak özellikleri aşağıdaki şekilde sıralayabiliriz.

- Kompost homojen bir yapıda olmalıdır.
- Komposta uzaktan bakıldığında sütlü çukulata renginde, yakından ele alınıp
bakıldığında saman parçaları üzerinde mezofil ve termofil mantar ve bakterilerin
beyaz renkli izleri bulunmalıdır.
- Kompost içinde saman parçaları tercihan 10-15 cm boyda olmalı, komposttan bir
parçalardan
alıp, iki elle tutup, sağa veya sola çevrildiğinde, kompost rahatça kopmalıdır.
- Kompostun nem oranı buharla pastörize edilmiş kompostta % 70-73, ilaçla uygulama
yapılmış kompostta % 60-63 olmalı, bir miktar kompost avuç içine alınıp sıkıldığında,
parmaklar arasından bir iki damla su damlamalıdır.
- Kompostun pH 'ı 8,5 civarında olmalıdır.
- Amonyum miktarı % 4,0-4,5 olmalıdır
- Nitrojen miktarı, at gübresinde % 1,8-2,0, sentetik kompostta % 2,0-2,2 olmalıdır.

Duyuru

MANTAR Kompostun Yapılması (Fermantasyonun I. Safhası)

MANTAR Kompostun Yapılması (Fermantasyonun I. Safhası)

Comment