Tweet
MANTAR 10.4. Tohumluk Misellerin Ekimi (Aşılama)
Birinci ve ikinci fermantasyon sonrası, kompost hastalık ve zaralılardan arındırıldıktan ve kompostun sıcaklığı mantar tohumluğunun aşılanması için istenen 25-30oC sıcaklığa getirildikten sonra, pastörizasyon odasından alınır ve aşılama yapılacak yere götürülür. Son yıllarda steril ortamlarda, şişeler veya plastik kaplara konan çeşitli hububat tohumları üzerine miseller sardırılmaktadır (Bakınız GÜNAY, 1995). Aşılamada kullanılacak miseller dışardan satın alınmış veya işletme misel laboratuvarında üretilmiş olabilir. Mantar tohumluğu aşılama öncesi soğuk hava depolarında koruma altına alınır. Aşılama yapmadan bir gün önce depodan çıkartılır. Şişeler (Şekil 44.23) veya plastik kaplar içindeki tohumluk mantar miselleri boşaltılır ve iyice karıştırılır. Şişelerden daneler çıkartılırken miseller parçalanır ve zedelenir, ne de olsa güçleri zayıflar. Zedelenen misellerin onarılması ve misellerin dane üzerini tekrar sarması, kuvvetlenmesi ve aktivitesini kazanması için bir gün oda sıcaklığında bekletilir. Paketlenmiş tohumluklarda bu durum meydana gelmez. Paket açılarak tohumluk hemen olduğu gibi kullanılır.
Cetvel 44.11. Birinci ve ikinci fermantasyon sonrası kompostların karşılaştırılması
Pastörizasyon öncesi kompostun özellikleri Pastörizasyon sonrası kompostun özelikleri
-Tamamı homojen yapıda
-Kompost tamamı sütlü çikolata renkte
-Alçılamadan dolayı hafif mat,üzeri
hafif actinomycetesin beyaz benekli
lekeleri
-Genelde ekmek kokusu hakim
-Saman oldukça uzun, tercihan
10-15 cm uzunlukta,ancak iki el
arasında rahatça kırılabilir (Şekil 44.22)
-Nem oranı % 70-73, avuç içinde sıkıldığında parmaklar arasından
1-2 damla su belirtisi ve damlaması
-Kompost avuç içinde sıkıldığı zaman
hafif olarak gübre bulaşması
-Kompost pH'ı 8,2-8,5 civarında
-Amonyum miktarı % 0,40-0,45
(600-800 ppm civarında)
-Azot miktarı % 1,8-2,0 at gübresinde,
% 2,0-2,5 sentetik komposta
-Karbon/azot oranı 20
-Yığının son sıcaklığı 50-60oC -Tamamı homojen yapıda
-Kompostun tamamı koyu çikolata renkte
-Donuk, mat renkte, saman üzerinde
mavimsi-beyaz renkli Homicola ve
beyaz Actınomycetes benekleri
-Hoş, tatlı ekmek kokusu hakim
-Saman tercihan kısa boyda ve
6-10 cm uzunlukta, kolay kırılır,
yumuşak görünümde, fakat hala esnek
-Nem oranı % 60-63, avuç içinde sıkıldığı
zaman parmaklar arasından su damlamalı
-Kompost avuç içinde sıkıldığı zaman
hiç gübre bulaşması olmamalı
-Kompost pH'ı 7,0-7,5 civarında
-Amonyum miktarı % 0,1-0,2
(10 ppm altında)
-Azot miktarı % 1,6-1,8 at gübresinde,
% 1,9-2,3 sentetik komposta
-Karbon/azot oranı 15-16
-Kompost sıcaklığı 25-30oC
Şekil 44.22. Kompostun iki el avucu arasında döndürülerek koparılması ve
olgunluk kontrolünün yapılması
Aşılama işlemi yapılırken etrafın (duvarlar, kapılar, pencereler, havalandırma sistemi, havalandırmanın filtresi) daha önceden kültür mantarına zarar verecek mantar ve bakterilere, sinek, böcek, kene, kırmızı örümcek, nematod gibi hayvansal zararlılara karşı ilaçlaması yapılmalı, ayrıca aşılamada kullanılacak araç ve gereçler iyice ilaçlı sularla temizlenmelidir.Aynı temizliği aşılamada çalışacak işçiler de göstermeli, elbise, ayakkabıları temiz, eller yıkanmış olmalıdır.
Şekil 44.23. Şişe içinde 1 kg’lik mantar tohumluğu
Aşılama sırasında oda içine fazla giriş çıkış yapmaktan kaçınılmalıdır. Kapılar açılıp kapanır özelliği sahip olmalı, uzun süre açık kalmamalıdır. Aşılama sırasında yapılacak en ufak bir hata, temiz materyalin hemen hastalık ve zararlıları kaparak, kültür mantarına karşın aktiviteleri daha hızlı olması nedeniyle, daha önce ortamı sarması ve ilerde kültür mantarının büyüme ve gelişmesine mani olarak, verimi düşürmesi söz konusudur. Ülkemizde en çok sorulan bir soru " Neden biz, dış ülkelerde alınan verimi alamıyoruz? Teknik ve klimatik yönden her şeyi onlar gibi yapıyoruz, ama verimi bir türlü onların seviyesine yükseltemiyoruz." dur. İşte bu sorunun cevabı büyük ölçüde temizlikle ilgili konularda yatmaktadır. Mantarda çalışan işçinin bilgi derecesi düşük olduğundan, mikroorganizma denen küçük canlıların neler yapabileceğini tam kavranamamakta ve yine at gübresi, tavuk gübresi gibi pis bir ortamla çalışılma yapıldığı halde, niye bu kadar temizlik üzerinde durulduğu anlaşılmamakta, işletmeye girerken ve çalışmaya başlamadan önce üstün, başın temizlemesi, ellerin yıkanması, ayakların dezenfektan bir maddeye basılması alışkanlık haline getirilmemekte, bu yüzden de, ne kadar söylenirse söylensin, temizliğe istenen özen gösterilmemektedir. Tuvalete giden bir işçinin elini yıkamadan aşılamaya girmesi, kompostta çalışan bir işçinin hiç bir önlem almadan, merakla misel aşılama yerini, kuluçka ve üretim odalarını dolaşması, istenmeden zararlıların etrafa yayılmasına ve enfeksiyon yapmasına neden olmaktadır. Bu bakımdan işletme sahiplerinin, öncelikle kendileri konuya sahip çıkıp, temizlik olayını denetlemeleri ve yapılan hatalı davranışları zamanında ikaz ederek, onları ara sıra toplayarak, bazı konularda bilgi edinmelerini sağlamalı ve hatalarını düzeltmeye yardımcı olmalıdır.
Aşılama şekli ve yöntemi, işletmelerin çalışma şekline, uyguladıkları sisteme göre farklılık gösterir. Büyük kasa sistemi ile çalışan, mekanizasyona sahip işletmelerde, aynı zamanda kasa sistemi ile pastörizasyon ve olgunlaştırılma yapılmış ise, kasalar pastörize odasından alınıp çalışma holüne getirilir. Çalışma hattının kompost tankına, kasalar boşaltılır. Şayet kompostun pastörizasyonu ve olgunlaştırılması yığın halinde yapılmış ise, bu kez pastörize odasından kompost taşıyıcılar tarafından alınır ve hattın tankına doldurulur. Tank içindeki kompost, bir noktadan şerit halinde geçirilir. Bu sırada misel aşılaması yapılır. Bu işletmelerde, aşılama sırasında, en çok hububat danelerine sardırılmış miseller kullanılır (Şekil 44.24) ve tohumluk her tarafa eşit olarak saçılır. Bunun yanında yine son yıllarda besi ortamında geliştirilmiş, sonra süspanse hale getirilmiş sıvı miseller de, püskürtme şeklinde ortama bulaştırılmaktadır.
Şekil 44.24. Misel gelişmiş dane buğday tohumluğu (sağda) ve tohumluğun şişeden boşaltılması (solda)
Küçük ve orta büyüklükte, fazla mekanizasyona yönelmemiş, insan gücü çalıştıran, plastik torba veya küçük kasa içinde üretim yapan işletmelerde, kompost daha çok yığın halinde pastörize edilir ve olgunlaştırılır. Kısmen mekanize olmuş işletmelerde kompost pastörize odasından bantla veya yükleyiciler tarafından alınarak misel aşılama holüne getirilir. Küçük çapta torbaya ve kasaya kompost dolduran makinelerin tankına boşaltılır. Aşılamada daha çok dane misel kullanılır ve değişik ekim şekilleri uygulanır. Birinci şekil, yukarda açıkladığımız gibi, kompostun her tarafına, eşit olarak dane tohumluğun dağıtılmasıdır. İkinci şekil, tohumluğun 5-10 cm kalınlıktaki katlar arasına yayılmasıdır. Üçüncü yol, kompost plastik çuvala veya kasaya doldurulduktan sonra, belli bir miktar tohumluğun kütle olarak, yer yer noktalar veya ocaklar halinde kompost içine sokulmasıdır. Dördüncü şekil, yine yukarda açıkladığımız gibi, sıvı miselin püskürtülerek kompostta karıştırılmasıdır. Beşinci şekil, son yıllarda kullanılmaya başlayan, bir oda içinde kütle halinde kompostun aşılanması ve kütle halinde birinci misel dönemini geçirmesidir. Bu sistem özellikle yığın halinde pastörize edilen kompostta ve tünel şeklinde kompost yapan işletmelerde uygulanmaktadır. Bu ekim şekillerinden hangisinin daha iyi olduğuna karar vermek zordur. Her işletme kendi çalışma şekline uygun olan şekli kendisi seçer. Ancak tohumluk kompost içinde ne kadar fazla yüzeyle temas edebiliyorsa, miseller o kadar çabuk kompostu sarabilir. Ancak hijyenik kurallara fazla uyamayan işletmelerde, kompost yeteri kadar hastalık ve zararlılardan arındırılamadığı için, tohumluğun kütle halinde konulması, çevredeki hastalık ve zararlıların gelişmesine paralel olarak, kültür mantarı misellerinin bir direnç sağlamasını mümkün kılar. Makine ile doldurma yapıldığında, tohumluğun her tarafa eşit olarak dağıtılması, yaygın olarak kullanılan bir şekildir.
Mekanizasyonu olmayan, insan gücüne dayalı çalışma yapan işletmelerde kompost, 50-60 cm çapında plastik bir torbaya, dirgenin kompostu alış miktarına bağlı kalarak, 3-5 seferde, 20-30 kg doldurulur. Her dirgenden sonra bir miktar misel atılarak, tabaka şeklinde ekim yapılır. Kasalar 40-60 kg arasında kompost alır. Burada da 2-3 tabaka arasına misel atılır. Tabaka ekim dışında diğer ekim şekilleri de uygulanabilir.
Ranza veya raf şeklinde (Şekil 44.25) yetiştiricilikte, tek odalı sistem kullanılıyorsa, kompostun pastörizasyonu ve olgunlaştırılması ve diğer üretimle ilgili konular aynı oda içinde yapılır. Bu yüzden kompostun pastörizasyonu ve olgunlaşması bitirilip, aşılama sıcaklığına kadar soğutulduktan sonra, ranza içindeki komposta yer yer nokta veya ocak şeklinde aşılama yapmak en kolay ekim yöntemidir. Biraz zor olmakla birlikte, tabaka şeklinde ekimin biraz değiştirilmiş şekli, üstten aşılama da uygulanabilir. 5-10 cm kalınlığında kompost bir tarafa çekilir, misel atılır ve üstü hemen örtülür. Sonra aşılama yapılmamış kısımlar açılır ve ekimleri yapılır.
İki odalı sistemde, kompost pastörizasyon odasından alınır. Üretim odasına götürülür, tabaka tabaka ranzaya doldurulurken, aşılama da yapılır. İstenirse burada bütün ekim şekillerini uygulamak mümkündür. Misel ekimi yaparken atılacak tohumluk miktarı önem kazanmaktadır. Az miktarda tohum ekimi, kompostun misel sarma süresini uzatmakta, ürüne gelme zamanını geciktirmektedir. Tohumluk miktarının artması, çabuk sarma yanında erkenciliği teşvik eder. Çeşitli ülkelerde ve değişik işletmelerde birim alana ve birim kompost miktarına atılan tohumluk miktarları farklılık gösterir. İsviçre'de Hauser firmasında 120x75x17,5 cm'lik kasalara 130-160 kg kompost doldurulup, her kasaya 1,8 kg tohumluk atılır. Kasanın alanı 0,9 m2'dir. Yaklaşık 1 m2 kabul edildiğinde, metrekareye 1,8 kg tohumluk düşmektedir. İsviçre'deki Kuhn firmasında aynı büyüklükteki kasaya 160 kg kompost koymakta ve atılan tohum miktarı ancak 0,4-0,5 kg arasında kalmaktadır. Fransa'da Centre'de Compostage Blanc ve Agri-Turffe firmalarında 1 ton komposta 7 kg dane tohumluk atmaktadır. Bu durumda, metrekaredeki 90-120 kg kompost ve 0,6-0,9 kg tohumluk isabet etmektedir. Buna karşın Centre Technique Experimental de St. Paterne firmasında, plastik 40 kg kompost alan torbaya 0,3 kg tohum atılarak, metrekaredeki 160 kg komposta 0,9 kg tohum karıştırılmaktadır. Somycel firmasında aynı torbaya 0,125 kg darı miseli atılmasıyla, metrekareye 0,375 kg tohumluk düşmektedir. Ancak darı danesi, buğday ve çavdara nazaran ufak olduğundan aşılama alanına isabet eden dane miktarı daha fazladır. Bu yüzden metrekareye 0,9 kg tohumluk miktarı 0,375 kg'a düşürülmüştür. İngiltere'de Darlington and Sons Limited firmasında 40-50 kg kompost alan 60 cm çapındaki plastik torbalara 0,150- 0,160 kg tohumluk serperek, metre kareye 0,5 kg tohumluk hesaplanmaktadır. Hollanda'da geniş çapta kompost satan Proefstation'da 1 ton komposta 3 kg tohumluk ekilmektedir. Metrekareye 100-150 kg arasında kompost isabet edeceğinden, atılan tohumluk miktarı 0,300-0,450 kg 'dır. Verilen örnekleri toplu halde değerlendirirsek, 1 m2'ye 100-150 kg arasında kompost konulduğunda 0,375 kg ile 1,8 kg arasında tohum verilmekte, ancak genel ortalama 0,4 kg ile 0,6 kg arasında oynamaktadır. Pratikte 100 m2 üretim alanına 50-60 lt arasında tohum kullanılmaktadır. Tohum miktarını arttırmak, aşılamadan 6-7 gün sonra kompost içinde yüksek sıcaklık artışları meydana getirebilir. Kompost içindeki sıcaklığı kontrol etmeyen ve yine odada sıcaklığı düşürmek için, yeteri kadar soğutma ve havalandırma sistemi olmayan işletmelerde, bu sıcaklık artışı kompostu tekrar aktif hale getirerek kızışmasına yol açar ve kompost sıcaklığının 30oC 'nin üzerine çıkması durumunda misellerin tamamı ölür.
Şekil 44.25. Raf şeklinde yetiştiricilik
Üretim sırasında 1 m2'ye konulan kompost miktarının büyük önemi vardır. Yapılan denemelerde 1 m2'ye 75-150 kg arasında kompost konulmuş ve sonuçta 100-110 kg kompost en uygun ölçü olarak bulunmuştur. Genelde kompost miktarını belirlemede, birim alanda kuru madde miktarı önem kazanır. Çünkü kompost içindeki 1 kg kuru maddeden en fazla 1 kg mantar elde edilebilecektir ve bu en çok ulaşılmak istenen rakam olup, pratikte henüz elde edilmemiştir. Modern üretim yapan işletmelerde halen 1 kg kuru maddeden 0,6-0,8 kg arasında mantar alınmaktadır. Bu ortalama 0,7 kg kabul edilir. Metrekareye konan kompost miktarı dikkate alınarak bir hesaplama yapıldığında, öncelikle kompostun nem oranına göre bir farklılık ortaya çıkacaktır. 1 m2'ye 100 kg kompost konulduğunda, nem oranı % 60-63-70-72-75 olsa (Normal de kompost nemi %70-73 olmalıdır, Ancak kompost satanlar bu nemi % 73-75’şe kadar çıkarmaktadır. İşletmelerde hatalı kompost yapıyla bu oran % 75 kadar çıkmakta veya % 60’şa kadar inmektedir. Bunu için bu farklı değerler bir arada alımıştır.):
a. 100 kg kompost % 60 nemde kuru madde oranı 40 kg ve 40x0,7=28,0 kg
b. 100 kg kompot % 63 nemde kuru madde oranı 37 kg ve 37x0,7= 25,9 kg
c. 100 kg kompost % 70 nemde kuru madde oranı 30 kg ve 30x0,7= 21,0 kg,
d. 100 kg kompost % 72 nemde kuru madde oranı 28 kg ve 28x0,7= 19,6 kg
e. 100 kg kompost % 75 nemde kuru madde oranı 25 kg ve 25x0,7= 17,5 kg
mantar hasat edilir. Görüldüğü gibi kompostaki nem oranı belli bir ölçüde azalacak olursa alınacak ürün miktarında belli bir artış söz konusudur. Ancak buna bağlı olarak kompost neminin % 60 ve daha aşağı indirilmesi, misel gelişim faktörleri bakımından kuru bir ortam % 75 ve üzerinde nem olabilmesi ise ıslak bir ortam yaratmakta ve sakınlı olmaktadır. Bu yüzden kompost nemi % 70-72 gibi değerler olarak alınabilir. 1 m2'deki kompost miktarı arttırılırsa, mantar tarafından kullanılacak kuru madde miktarı artar ve buna bağlı olarak verim de yükselir. Ancak kompostun nem oranı kompostun aşılama anına kadar bir miktar düşebilir. Tabiatıyla buna bağlı olarak kuru madde oranıda düşer. Nitekim /72 oranında nem içeren bir kompostta kaybolan kuru madde oranı % 20 olup, bu miktar esas kuru madde miktarından düşülerek, 1 kg kuru maddeden alınan 0,7 kg mantar miktarı ile çarpılırsa Cetvel 44.12’deki değerler elde edilir.
Cetvel 44.12. Bir Metrekaredeki Kompost Miktarına Göre Ürün Miktarı
1 m2’ki kompost Toplam % 20 kayıp 1kg kuru madde
miktar kuru madde oranından sonraki için alınan miktar
miktar miktar (kg)
(kg) (kg) (kg) 0, 6 0,7 0,8
70 19,60 15,68 9,36 10,97 12,54
80 22,40 17,92 10,75 12,54 14,33
90 25,20 20,16 12,09 14,11 16,12
100 28,00 22,40 13,44 17,24 19,71
110 30,80 24,64 14,78 17,24 19,71
120 33,60 26,88 16,12 18,76 21,50
125 35,00 28,00 16.80 19,60 22,40
Birinci ve ikinci fermantasyon sonrası, kompost hastalık ve zaralılardan arındırıldıktan ve kompostun sıcaklığı mantar tohumluğunun aşılanması için istenen 25-30oC sıcaklığa getirildikten sonra, pastörizasyon odasından alınır ve aşılama yapılacak yere götürülür. Son yıllarda steril ortamlarda, şişeler veya plastik kaplara konan çeşitli hububat tohumları üzerine miseller sardırılmaktadır (Bakınız GÜNAY, 1995). Aşılamada kullanılacak miseller dışardan satın alınmış veya işletme misel laboratuvarında üretilmiş olabilir. Mantar tohumluğu aşılama öncesi soğuk hava depolarında koruma altına alınır. Aşılama yapmadan bir gün önce depodan çıkartılır. Şişeler (Şekil 44.23) veya plastik kaplar içindeki tohumluk mantar miselleri boşaltılır ve iyice karıştırılır. Şişelerden daneler çıkartılırken miseller parçalanır ve zedelenir, ne de olsa güçleri zayıflar. Zedelenen misellerin onarılması ve misellerin dane üzerini tekrar sarması, kuvvetlenmesi ve aktivitesini kazanması için bir gün oda sıcaklığında bekletilir. Paketlenmiş tohumluklarda bu durum meydana gelmez. Paket açılarak tohumluk hemen olduğu gibi kullanılır.
Cetvel 44.11. Birinci ve ikinci fermantasyon sonrası kompostların karşılaştırılması
Pastörizasyon öncesi kompostun özellikleri Pastörizasyon sonrası kompostun özelikleri
-Tamamı homojen yapıda
-Kompost tamamı sütlü çikolata renkte
-Alçılamadan dolayı hafif mat,üzeri
hafif actinomycetesin beyaz benekli
lekeleri
-Genelde ekmek kokusu hakim
-Saman oldukça uzun, tercihan
10-15 cm uzunlukta,ancak iki el
arasında rahatça kırılabilir (Şekil 44.22)
-Nem oranı % 70-73, avuç içinde sıkıldığında parmaklar arasından
1-2 damla su belirtisi ve damlaması
-Kompost avuç içinde sıkıldığı zaman
hafif olarak gübre bulaşması
-Kompost pH'ı 8,2-8,5 civarında
-Amonyum miktarı % 0,40-0,45
(600-800 ppm civarında)
-Azot miktarı % 1,8-2,0 at gübresinde,
% 2,0-2,5 sentetik komposta
-Karbon/azot oranı 20
-Yığının son sıcaklığı 50-60oC -Tamamı homojen yapıda
-Kompostun tamamı koyu çikolata renkte
-Donuk, mat renkte, saman üzerinde
mavimsi-beyaz renkli Homicola ve
beyaz Actınomycetes benekleri
-Hoş, tatlı ekmek kokusu hakim
-Saman tercihan kısa boyda ve
6-10 cm uzunlukta, kolay kırılır,
yumuşak görünümde, fakat hala esnek
-Nem oranı % 60-63, avuç içinde sıkıldığı
zaman parmaklar arasından su damlamalı
-Kompost avuç içinde sıkıldığı zaman
hiç gübre bulaşması olmamalı
-Kompost pH'ı 7,0-7,5 civarında
-Amonyum miktarı % 0,1-0,2
(10 ppm altında)
-Azot miktarı % 1,6-1,8 at gübresinde,
% 1,9-2,3 sentetik komposta
-Karbon/azot oranı 15-16
-Kompost sıcaklığı 25-30oC
Şekil 44.22. Kompostun iki el avucu arasında döndürülerek koparılması ve
olgunluk kontrolünün yapılması
Aşılama işlemi yapılırken etrafın (duvarlar, kapılar, pencereler, havalandırma sistemi, havalandırmanın filtresi) daha önceden kültür mantarına zarar verecek mantar ve bakterilere, sinek, böcek, kene, kırmızı örümcek, nematod gibi hayvansal zararlılara karşı ilaçlaması yapılmalı, ayrıca aşılamada kullanılacak araç ve gereçler iyice ilaçlı sularla temizlenmelidir.Aynı temizliği aşılamada çalışacak işçiler de göstermeli, elbise, ayakkabıları temiz, eller yıkanmış olmalıdır.
Şekil 44.23. Şişe içinde 1 kg’lik mantar tohumluğu
Aşılama sırasında oda içine fazla giriş çıkış yapmaktan kaçınılmalıdır. Kapılar açılıp kapanır özelliği sahip olmalı, uzun süre açık kalmamalıdır. Aşılama sırasında yapılacak en ufak bir hata, temiz materyalin hemen hastalık ve zararlıları kaparak, kültür mantarına karşın aktiviteleri daha hızlı olması nedeniyle, daha önce ortamı sarması ve ilerde kültür mantarının büyüme ve gelişmesine mani olarak, verimi düşürmesi söz konusudur. Ülkemizde en çok sorulan bir soru " Neden biz, dış ülkelerde alınan verimi alamıyoruz? Teknik ve klimatik yönden her şeyi onlar gibi yapıyoruz, ama verimi bir türlü onların seviyesine yükseltemiyoruz." dur. İşte bu sorunun cevabı büyük ölçüde temizlikle ilgili konularda yatmaktadır. Mantarda çalışan işçinin bilgi derecesi düşük olduğundan, mikroorganizma denen küçük canlıların neler yapabileceğini tam kavranamamakta ve yine at gübresi, tavuk gübresi gibi pis bir ortamla çalışılma yapıldığı halde, niye bu kadar temizlik üzerinde durulduğu anlaşılmamakta, işletmeye girerken ve çalışmaya başlamadan önce üstün, başın temizlemesi, ellerin yıkanması, ayakların dezenfektan bir maddeye basılması alışkanlık haline getirilmemekte, bu yüzden de, ne kadar söylenirse söylensin, temizliğe istenen özen gösterilmemektedir. Tuvalete giden bir işçinin elini yıkamadan aşılamaya girmesi, kompostta çalışan bir işçinin hiç bir önlem almadan, merakla misel aşılama yerini, kuluçka ve üretim odalarını dolaşması, istenmeden zararlıların etrafa yayılmasına ve enfeksiyon yapmasına neden olmaktadır. Bu bakımdan işletme sahiplerinin, öncelikle kendileri konuya sahip çıkıp, temizlik olayını denetlemeleri ve yapılan hatalı davranışları zamanında ikaz ederek, onları ara sıra toplayarak, bazı konularda bilgi edinmelerini sağlamalı ve hatalarını düzeltmeye yardımcı olmalıdır.
Aşılama şekli ve yöntemi, işletmelerin çalışma şekline, uyguladıkları sisteme göre farklılık gösterir. Büyük kasa sistemi ile çalışan, mekanizasyona sahip işletmelerde, aynı zamanda kasa sistemi ile pastörizasyon ve olgunlaştırılma yapılmış ise, kasalar pastörize odasından alınıp çalışma holüne getirilir. Çalışma hattının kompost tankına, kasalar boşaltılır. Şayet kompostun pastörizasyonu ve olgunlaştırılması yığın halinde yapılmış ise, bu kez pastörize odasından kompost taşıyıcılar tarafından alınır ve hattın tankına doldurulur. Tank içindeki kompost, bir noktadan şerit halinde geçirilir. Bu sırada misel aşılaması yapılır. Bu işletmelerde, aşılama sırasında, en çok hububat danelerine sardırılmış miseller kullanılır (Şekil 44.24) ve tohumluk her tarafa eşit olarak saçılır. Bunun yanında yine son yıllarda besi ortamında geliştirilmiş, sonra süspanse hale getirilmiş sıvı miseller de, püskürtme şeklinde ortama bulaştırılmaktadır.
Şekil 44.24. Misel gelişmiş dane buğday tohumluğu (sağda) ve tohumluğun şişeden boşaltılması (solda)
Küçük ve orta büyüklükte, fazla mekanizasyona yönelmemiş, insan gücü çalıştıran, plastik torba veya küçük kasa içinde üretim yapan işletmelerde, kompost daha çok yığın halinde pastörize edilir ve olgunlaştırılır. Kısmen mekanize olmuş işletmelerde kompost pastörize odasından bantla veya yükleyiciler tarafından alınarak misel aşılama holüne getirilir. Küçük çapta torbaya ve kasaya kompost dolduran makinelerin tankına boşaltılır. Aşılamada daha çok dane misel kullanılır ve değişik ekim şekilleri uygulanır. Birinci şekil, yukarda açıkladığımız gibi, kompostun her tarafına, eşit olarak dane tohumluğun dağıtılmasıdır. İkinci şekil, tohumluğun 5-10 cm kalınlıktaki katlar arasına yayılmasıdır. Üçüncü yol, kompost plastik çuvala veya kasaya doldurulduktan sonra, belli bir miktar tohumluğun kütle olarak, yer yer noktalar veya ocaklar halinde kompost içine sokulmasıdır. Dördüncü şekil, yine yukarda açıkladığımız gibi, sıvı miselin püskürtülerek kompostta karıştırılmasıdır. Beşinci şekil, son yıllarda kullanılmaya başlayan, bir oda içinde kütle halinde kompostun aşılanması ve kütle halinde birinci misel dönemini geçirmesidir. Bu sistem özellikle yığın halinde pastörize edilen kompostta ve tünel şeklinde kompost yapan işletmelerde uygulanmaktadır. Bu ekim şekillerinden hangisinin daha iyi olduğuna karar vermek zordur. Her işletme kendi çalışma şekline uygun olan şekli kendisi seçer. Ancak tohumluk kompost içinde ne kadar fazla yüzeyle temas edebiliyorsa, miseller o kadar çabuk kompostu sarabilir. Ancak hijyenik kurallara fazla uyamayan işletmelerde, kompost yeteri kadar hastalık ve zararlılardan arındırılamadığı için, tohumluğun kütle halinde konulması, çevredeki hastalık ve zararlıların gelişmesine paralel olarak, kültür mantarı misellerinin bir direnç sağlamasını mümkün kılar. Makine ile doldurma yapıldığında, tohumluğun her tarafa eşit olarak dağıtılması, yaygın olarak kullanılan bir şekildir.
Mekanizasyonu olmayan, insan gücüne dayalı çalışma yapan işletmelerde kompost, 50-60 cm çapında plastik bir torbaya, dirgenin kompostu alış miktarına bağlı kalarak, 3-5 seferde, 20-30 kg doldurulur. Her dirgenden sonra bir miktar misel atılarak, tabaka şeklinde ekim yapılır. Kasalar 40-60 kg arasında kompost alır. Burada da 2-3 tabaka arasına misel atılır. Tabaka ekim dışında diğer ekim şekilleri de uygulanabilir.
Ranza veya raf şeklinde (Şekil 44.25) yetiştiricilikte, tek odalı sistem kullanılıyorsa, kompostun pastörizasyonu ve olgunlaştırılması ve diğer üretimle ilgili konular aynı oda içinde yapılır. Bu yüzden kompostun pastörizasyonu ve olgunlaşması bitirilip, aşılama sıcaklığına kadar soğutulduktan sonra, ranza içindeki komposta yer yer nokta veya ocak şeklinde aşılama yapmak en kolay ekim yöntemidir. Biraz zor olmakla birlikte, tabaka şeklinde ekimin biraz değiştirilmiş şekli, üstten aşılama da uygulanabilir. 5-10 cm kalınlığında kompost bir tarafa çekilir, misel atılır ve üstü hemen örtülür. Sonra aşılama yapılmamış kısımlar açılır ve ekimleri yapılır.
İki odalı sistemde, kompost pastörizasyon odasından alınır. Üretim odasına götürülür, tabaka tabaka ranzaya doldurulurken, aşılama da yapılır. İstenirse burada bütün ekim şekillerini uygulamak mümkündür. Misel ekimi yaparken atılacak tohumluk miktarı önem kazanmaktadır. Az miktarda tohum ekimi, kompostun misel sarma süresini uzatmakta, ürüne gelme zamanını geciktirmektedir. Tohumluk miktarının artması, çabuk sarma yanında erkenciliği teşvik eder. Çeşitli ülkelerde ve değişik işletmelerde birim alana ve birim kompost miktarına atılan tohumluk miktarları farklılık gösterir. İsviçre'de Hauser firmasında 120x75x17,5 cm'lik kasalara 130-160 kg kompost doldurulup, her kasaya 1,8 kg tohumluk atılır. Kasanın alanı 0,9 m2'dir. Yaklaşık 1 m2 kabul edildiğinde, metrekareye 1,8 kg tohumluk düşmektedir. İsviçre'deki Kuhn firmasında aynı büyüklükteki kasaya 160 kg kompost koymakta ve atılan tohum miktarı ancak 0,4-0,5 kg arasında kalmaktadır. Fransa'da Centre'de Compostage Blanc ve Agri-Turffe firmalarında 1 ton komposta 7 kg dane tohumluk atmaktadır. Bu durumda, metrekaredeki 90-120 kg kompost ve 0,6-0,9 kg tohumluk isabet etmektedir. Buna karşın Centre Technique Experimental de St. Paterne firmasında, plastik 40 kg kompost alan torbaya 0,3 kg tohum atılarak, metrekaredeki 160 kg komposta 0,9 kg tohum karıştırılmaktadır. Somycel firmasında aynı torbaya 0,125 kg darı miseli atılmasıyla, metrekareye 0,375 kg tohumluk düşmektedir. Ancak darı danesi, buğday ve çavdara nazaran ufak olduğundan aşılama alanına isabet eden dane miktarı daha fazladır. Bu yüzden metrekareye 0,9 kg tohumluk miktarı 0,375 kg'a düşürülmüştür. İngiltere'de Darlington and Sons Limited firmasında 40-50 kg kompost alan 60 cm çapındaki plastik torbalara 0,150- 0,160 kg tohumluk serperek, metre kareye 0,5 kg tohumluk hesaplanmaktadır. Hollanda'da geniş çapta kompost satan Proefstation'da 1 ton komposta 3 kg tohumluk ekilmektedir. Metrekareye 100-150 kg arasında kompost isabet edeceğinden, atılan tohumluk miktarı 0,300-0,450 kg 'dır. Verilen örnekleri toplu halde değerlendirirsek, 1 m2'ye 100-150 kg arasında kompost konulduğunda 0,375 kg ile 1,8 kg arasında tohum verilmekte, ancak genel ortalama 0,4 kg ile 0,6 kg arasında oynamaktadır. Pratikte 100 m2 üretim alanına 50-60 lt arasında tohum kullanılmaktadır. Tohum miktarını arttırmak, aşılamadan 6-7 gün sonra kompost içinde yüksek sıcaklık artışları meydana getirebilir. Kompost içindeki sıcaklığı kontrol etmeyen ve yine odada sıcaklığı düşürmek için, yeteri kadar soğutma ve havalandırma sistemi olmayan işletmelerde, bu sıcaklık artışı kompostu tekrar aktif hale getirerek kızışmasına yol açar ve kompost sıcaklığının 30oC 'nin üzerine çıkması durumunda misellerin tamamı ölür.
Şekil 44.25. Raf şeklinde yetiştiricilik
Üretim sırasında 1 m2'ye konulan kompost miktarının büyük önemi vardır. Yapılan denemelerde 1 m2'ye 75-150 kg arasında kompost konulmuş ve sonuçta 100-110 kg kompost en uygun ölçü olarak bulunmuştur. Genelde kompost miktarını belirlemede, birim alanda kuru madde miktarı önem kazanır. Çünkü kompost içindeki 1 kg kuru maddeden en fazla 1 kg mantar elde edilebilecektir ve bu en çok ulaşılmak istenen rakam olup, pratikte henüz elde edilmemiştir. Modern üretim yapan işletmelerde halen 1 kg kuru maddeden 0,6-0,8 kg arasında mantar alınmaktadır. Bu ortalama 0,7 kg kabul edilir. Metrekareye konan kompost miktarı dikkate alınarak bir hesaplama yapıldığında, öncelikle kompostun nem oranına göre bir farklılık ortaya çıkacaktır. 1 m2'ye 100 kg kompost konulduğunda, nem oranı % 60-63-70-72-75 olsa (Normal de kompost nemi %70-73 olmalıdır, Ancak kompost satanlar bu nemi % 73-75’şe kadar çıkarmaktadır. İşletmelerde hatalı kompost yapıyla bu oran % 75 kadar çıkmakta veya % 60’şa kadar inmektedir. Bunu için bu farklı değerler bir arada alımıştır.):
a. 100 kg kompost % 60 nemde kuru madde oranı 40 kg ve 40x0,7=28,0 kg
b. 100 kg kompot % 63 nemde kuru madde oranı 37 kg ve 37x0,7= 25,9 kg
c. 100 kg kompost % 70 nemde kuru madde oranı 30 kg ve 30x0,7= 21,0 kg,
d. 100 kg kompost % 72 nemde kuru madde oranı 28 kg ve 28x0,7= 19,6 kg
e. 100 kg kompost % 75 nemde kuru madde oranı 25 kg ve 25x0,7= 17,5 kg
mantar hasat edilir. Görüldüğü gibi kompostaki nem oranı belli bir ölçüde azalacak olursa alınacak ürün miktarında belli bir artış söz konusudur. Ancak buna bağlı olarak kompost neminin % 60 ve daha aşağı indirilmesi, misel gelişim faktörleri bakımından kuru bir ortam % 75 ve üzerinde nem olabilmesi ise ıslak bir ortam yaratmakta ve sakınlı olmaktadır. Bu yüzden kompost nemi % 70-72 gibi değerler olarak alınabilir. 1 m2'deki kompost miktarı arttırılırsa, mantar tarafından kullanılacak kuru madde miktarı artar ve buna bağlı olarak verim de yükselir. Ancak kompostun nem oranı kompostun aşılama anına kadar bir miktar düşebilir. Tabiatıyla buna bağlı olarak kuru madde oranıda düşer. Nitekim /72 oranında nem içeren bir kompostta kaybolan kuru madde oranı % 20 olup, bu miktar esas kuru madde miktarından düşülerek, 1 kg kuru maddeden alınan 0,7 kg mantar miktarı ile çarpılırsa Cetvel 44.12’deki değerler elde edilir.
Cetvel 44.12. Bir Metrekaredeki Kompost Miktarına Göre Ürün Miktarı
1 m2’ki kompost Toplam % 20 kayıp 1kg kuru madde
miktar kuru madde oranından sonraki için alınan miktar
miktar miktar (kg)
(kg) (kg) (kg) 0, 6 0,7 0,8
70 19,60 15,68 9,36 10,97 12,54
80 22,40 17,92 10,75 12,54 14,33
90 25,20 20,16 12,09 14,11 16,12
100 28,00 22,40 13,44 17,24 19,71
110 30,80 24,64 14,78 17,24 19,71
120 33,60 26,88 16,12 18,76 21,50
125 35,00 28,00 16.80 19,60 22,40
Comment