Tweet
MANTAR Örtü Toprağının Yapımında Kullanılan Maddeler ve Örtü Toprağının Hazırlanması
Küçük miktarda örtü toprağı hazırlamak oldukça pahalıdır. Bu yüzden dış ülkelerde büyük işletmeler nasıl kompost hazırlayıp satıyorlarsa, aynı şekilde örtü toprağı hazırlayıp satmaktadır (Şekil 44.30). Bu konuda en çok organize olmuş ülkelerin başında Hollanda gelmektedir. Nitekim Hollanda'da, 1961 yılında yetiştiricilerin bir araya gelerek kurdukları bir şirket, günümüzde de işlevini halen sürdürmektedir. Memleketimizde, henüz hazır örtü toprağı yapan ve satan bir işletme mevcut değildir. Ancak bazı firmalar örtü toprağı karışımına giren ve ana materyali teşkil eden torfu, doğadan çıkartıp, bazen hiç bir işleme tabi tutmadan, bazense kısmi bir temizleme ve ufalama yaparak isteyenlerin işletmesine kadar götürüp, vermektedir.
Örtü toprağının karışımına çeşitli maddeler girer. Bunlar torf veya turba (beyaz, kahverengi ve siyah), peat yosunu, artık örtü toprağı, artık kompost, iyi yanmış ahır gübresi, bahçe toprağı, kil, sünger taşı, volkanik tüf, marn, dere kumu, hygromull, perlit, öğütülmüş değişik irilikte kiremit ve tuğla parçalarıdır. Şu anda birçok mantar üreten işletme birbirinden farklı örtü toprağı reçeteleri uygulamaktadır. Turba ve peat örtü toprağı için vazgeçilmez birer madde olmasına karşın fiyatlarının çok yüksek olması, birçok kuruluşu ve araştırıcıları bu maddeler olmadan yapılacak bir karışımın nasıl olması üzerinde çalışmalara itmektedir. Birçok ülkede, üreticiler mantar üretimi sonunda kompost üzerindeki kullanılmış örtü toprağını alıp, 1 yıl süre ile bekletip, sonra tek başına veya % 50 yeni örtü toprağı ile karıştırıp kullanmaktadır. Örtü toprağının kullanımı sonrasında, bünyesindeki organik materyallerin parçalanma oranı, başlangıçtaki orana göre oldukça az, fakat tuz seviyesi çok yüksektir. Ayrıca hastalık ve zararlılarla yüklüdür. Bazı antitoksik maddeleri de içerebilir. Kullanılmadan önce tuzun ve toksik maddelerin yıkanması, hastalık ve zararlıların dezenfekte edilerek ortamdan uzaklaştırılması gerekir. Yağışlı bölgelerde örtü toprağının dışarıda yığılı vaziyette, bir veya iki yıl bırakılması, yağış sularıyla kendiliğinden yıkanmasını sağlar ve sadece dezenfeksiyonu kalır. Kullanılmış örtü toprağının daha çabuk hizmete sokulması, havuzlarda veya beton platformlarda yıkanması ile mümkündür.
Şekil 44.30. Büyük çapta örtü toprağı hazırlayan bir işletmenin görünüşü
Bazı işletmelerde örtü toprağı ile beraber kompost müştereken alınmakta ve örtü toprağı yapımında kullanılmaktadır. Artık kompostun kullanım öncesi, içindeki organik materyalin istenen ölçüde çürütülmesi gerekir ayrıca tuz içeriği de örtü toprağına karşın daha fazladır. Dikkat edilirse, yalnız örtü toprağı alınmasında bu çürütme işlemine gerek duyulmamaktadır. Bu yüzden artık kompostun örtü toprağı olarak kullanılması, 2-4 yıllık bir saklamadan sonra ve bu sırada birkaç kez aktarılarak içindeki tam yanmamış organik maddelerin çürütülmesi, tuzların ve antitoksit maddelerin yıkanması ile mümkündür. Kullanılacak artık komposttaki tuz oranı % 0,1'den fazla olmamalıdır.
Ülkemizde küçük aile işletmelerinde örtü toprağı yönünden fazla bir sıkıntı yaşanmamaktadır. Sorun orta ve büyük işletmelerde kendini her geçen gün biraz daha kuvvetle hissettirmektedir. Ülkemiz Bolu (Yeniçağ), Kars (Göle), Afyon, Polatlı, Muğla, Erzincan ve Erzurum gibi illerimizin değişik yerlerinde büyük veya küçük çapta turba toprağı yatakları bulunmaktadır. Bunların bazısında tuz ve nematod gibi örtü toprağında olmaması gereken özellikler bulunmakta, bunları bilmeden ve tuzlu ise tuzluluğu giderici önlemleri almadan, nematodlu ise iyi dezenfekte etmeden kullananlar büyük ürün kayıpları ile karşılaşmaktadır. Ayrıca turba toprağının çıkarıldığı merkezlerden, uzakta bulunan işletmelere örtü toprağı gönderilmesinde, nakliye ücretlerinin çok yüksek oluşu, kullanımını ister istemez olumsuz yönde etkilemektedir. Bu durumu dikkate alarak, ülkemizde de turba toprağı dışında materyal kullanabilme arayışları göze çarpmaktadır. Nitekim torf ve peat kullanmadan, iyi bir örtü toprağı karışımı için, ülkemizde yapılan çalışmalarda BOZTOK (1978), en iyi sonucu, 2 kısım bahçe toprağı, 1 kısım dere kumu ve 2 kısım perlit karışımından elde etmiştir.
Örtü toprağı karışımları konusunda araştırma yapan ERKEL (1982), en iyi örtü toprağının sadece turba kullanımı ile sağlandığını, turba toprağının az bulunduğu durumlarda 1 kısım artık kompost ve 1 kısım turba toprağı karışımının kullanılmasını tavsiye etmektedir. NAIR’e (1985) göre kullanılmış örtü toprağının ancak % 70-90'ı tekrar örtü toprağı olarak kullanılabilmektedir. Çünkü yıkama işleminden sonra, 1 m3 örtü toprağından geriye 0.71 m3 eski toprak kalmaktadır. Günümüzde, ülkemiz işletmelerinde en çok kullanılan reçetelere de bakacak olursak,
a. Birinci karışım :
% 70-80 turba toprağı
% 5-10 bahçe toprağı
% 10-20 kum
% 5-10 kireç,
b. İkinci karışım :
% 70-80 turba
% 15-20 kum
% 5-10 kireç
c. Üçüncü karışım :
% 85-90 turba toprağı
% 5-10 kireçtir.
Dış ülkelerden Hollanda'da uzun yıllardan beri kullanılmakta olan bir karışım :
% 65 siyah turba
% 25 kahverengi turba
% 5 saf dere kumu
% 5 marn (kireçli toprak) 'dır.
Bu karışım 1976 yılından sonra istenen nitelikte siyah turbanın bulunamaması nedeniyle değiştirilmiş ve yerine Almanya'dan getirilen kahverengi turba toprağının yüzdesi artırılarak kullanılmıştır (VEDER, 1978). Bu karışım :
% 70-75 kahverengi turba
% 25-30 Şeker pancarı endüstrisinde bir yan ürün olan
doymuş kireçtir.
LELLEY ve SCHMAUS (1976) eserlerinde üç değişik örtü toprağı reçetesi vermektedir.
a. Birinci karışım :
% 60 siyah turba
% 25 beyaz turba
% 12 kum
% 3 Kireç
b. İkinci karışım :
% 60 beyaz turba
% 25 kil
% 12 kum
% 3 kireç
c. Üçüncü karışım :
% 50 siyah turba
% 20 beyaz turba
% 15 hygromull
% 12 kum
% 3 kireç 'tir.
Bu araştırıcıların verdikleri bir diğer karışımda, atık kompost dikkate alınmıştır. Bu karışım :
% 70 atık kompost
% 20 siyah, beyaz veya kahverengi turbadan birisi
% 5 kireç
% 5 bentonit'tir.
Örtü toprağı bileşimine giren maddeler, örtü toprağı yapılacak sundurmanın yan kısmındaki depolama yerlerine yığılır. Turba toprağı gibi iri parçalar halinde olan materyal parçalanır ve istenen iriliğe getirilir. Sonra bunlar sundurma altında verilen oranlarda karıştırılıp, yığın haline getirilir ve daha sonra aktarılarak nemli bir yapı kazandırılır. Ancak örtü toprağı hiç bir zaman çok nemli bir yapı göstermemelidir. Bu şekilde 5-6 gün bekletilir ve sonra hastalık ve zararlılardan arındırılmaya gidilir.
Küçük miktarda örtü toprağı hazırlamak oldukça pahalıdır. Bu yüzden dış ülkelerde büyük işletmeler nasıl kompost hazırlayıp satıyorlarsa, aynı şekilde örtü toprağı hazırlayıp satmaktadır (Şekil 44.30). Bu konuda en çok organize olmuş ülkelerin başında Hollanda gelmektedir. Nitekim Hollanda'da, 1961 yılında yetiştiricilerin bir araya gelerek kurdukları bir şirket, günümüzde de işlevini halen sürdürmektedir. Memleketimizde, henüz hazır örtü toprağı yapan ve satan bir işletme mevcut değildir. Ancak bazı firmalar örtü toprağı karışımına giren ve ana materyali teşkil eden torfu, doğadan çıkartıp, bazen hiç bir işleme tabi tutmadan, bazense kısmi bir temizleme ve ufalama yaparak isteyenlerin işletmesine kadar götürüp, vermektedir.
Örtü toprağının karışımına çeşitli maddeler girer. Bunlar torf veya turba (beyaz, kahverengi ve siyah), peat yosunu, artık örtü toprağı, artık kompost, iyi yanmış ahır gübresi, bahçe toprağı, kil, sünger taşı, volkanik tüf, marn, dere kumu, hygromull, perlit, öğütülmüş değişik irilikte kiremit ve tuğla parçalarıdır. Şu anda birçok mantar üreten işletme birbirinden farklı örtü toprağı reçeteleri uygulamaktadır. Turba ve peat örtü toprağı için vazgeçilmez birer madde olmasına karşın fiyatlarının çok yüksek olması, birçok kuruluşu ve araştırıcıları bu maddeler olmadan yapılacak bir karışımın nasıl olması üzerinde çalışmalara itmektedir. Birçok ülkede, üreticiler mantar üretimi sonunda kompost üzerindeki kullanılmış örtü toprağını alıp, 1 yıl süre ile bekletip, sonra tek başına veya % 50 yeni örtü toprağı ile karıştırıp kullanmaktadır. Örtü toprağının kullanımı sonrasında, bünyesindeki organik materyallerin parçalanma oranı, başlangıçtaki orana göre oldukça az, fakat tuz seviyesi çok yüksektir. Ayrıca hastalık ve zararlılarla yüklüdür. Bazı antitoksik maddeleri de içerebilir. Kullanılmadan önce tuzun ve toksik maddelerin yıkanması, hastalık ve zararlıların dezenfekte edilerek ortamdan uzaklaştırılması gerekir. Yağışlı bölgelerde örtü toprağının dışarıda yığılı vaziyette, bir veya iki yıl bırakılması, yağış sularıyla kendiliğinden yıkanmasını sağlar ve sadece dezenfeksiyonu kalır. Kullanılmış örtü toprağının daha çabuk hizmete sokulması, havuzlarda veya beton platformlarda yıkanması ile mümkündür.
Şekil 44.30. Büyük çapta örtü toprağı hazırlayan bir işletmenin görünüşü
Bazı işletmelerde örtü toprağı ile beraber kompost müştereken alınmakta ve örtü toprağı yapımında kullanılmaktadır. Artık kompostun kullanım öncesi, içindeki organik materyalin istenen ölçüde çürütülmesi gerekir ayrıca tuz içeriği de örtü toprağına karşın daha fazladır. Dikkat edilirse, yalnız örtü toprağı alınmasında bu çürütme işlemine gerek duyulmamaktadır. Bu yüzden artık kompostun örtü toprağı olarak kullanılması, 2-4 yıllık bir saklamadan sonra ve bu sırada birkaç kez aktarılarak içindeki tam yanmamış organik maddelerin çürütülmesi, tuzların ve antitoksit maddelerin yıkanması ile mümkündür. Kullanılacak artık komposttaki tuz oranı % 0,1'den fazla olmamalıdır.
Ülkemizde küçük aile işletmelerinde örtü toprağı yönünden fazla bir sıkıntı yaşanmamaktadır. Sorun orta ve büyük işletmelerde kendini her geçen gün biraz daha kuvvetle hissettirmektedir. Ülkemiz Bolu (Yeniçağ), Kars (Göle), Afyon, Polatlı, Muğla, Erzincan ve Erzurum gibi illerimizin değişik yerlerinde büyük veya küçük çapta turba toprağı yatakları bulunmaktadır. Bunların bazısında tuz ve nematod gibi örtü toprağında olmaması gereken özellikler bulunmakta, bunları bilmeden ve tuzlu ise tuzluluğu giderici önlemleri almadan, nematodlu ise iyi dezenfekte etmeden kullananlar büyük ürün kayıpları ile karşılaşmaktadır. Ayrıca turba toprağının çıkarıldığı merkezlerden, uzakta bulunan işletmelere örtü toprağı gönderilmesinde, nakliye ücretlerinin çok yüksek oluşu, kullanımını ister istemez olumsuz yönde etkilemektedir. Bu durumu dikkate alarak, ülkemizde de turba toprağı dışında materyal kullanabilme arayışları göze çarpmaktadır. Nitekim torf ve peat kullanmadan, iyi bir örtü toprağı karışımı için, ülkemizde yapılan çalışmalarda BOZTOK (1978), en iyi sonucu, 2 kısım bahçe toprağı, 1 kısım dere kumu ve 2 kısım perlit karışımından elde etmiştir.
Örtü toprağı karışımları konusunda araştırma yapan ERKEL (1982), en iyi örtü toprağının sadece turba kullanımı ile sağlandığını, turba toprağının az bulunduğu durumlarda 1 kısım artık kompost ve 1 kısım turba toprağı karışımının kullanılmasını tavsiye etmektedir. NAIR’e (1985) göre kullanılmış örtü toprağının ancak % 70-90'ı tekrar örtü toprağı olarak kullanılabilmektedir. Çünkü yıkama işleminden sonra, 1 m3 örtü toprağından geriye 0.71 m3 eski toprak kalmaktadır. Günümüzde, ülkemiz işletmelerinde en çok kullanılan reçetelere de bakacak olursak,
a. Birinci karışım :
% 70-80 turba toprağı
% 5-10 bahçe toprağı
% 10-20 kum
% 5-10 kireç,
b. İkinci karışım :
% 70-80 turba
% 15-20 kum
% 5-10 kireç
c. Üçüncü karışım :
% 85-90 turba toprağı
% 5-10 kireçtir.
Dış ülkelerden Hollanda'da uzun yıllardan beri kullanılmakta olan bir karışım :
% 65 siyah turba
% 25 kahverengi turba
% 5 saf dere kumu
% 5 marn (kireçli toprak) 'dır.
Bu karışım 1976 yılından sonra istenen nitelikte siyah turbanın bulunamaması nedeniyle değiştirilmiş ve yerine Almanya'dan getirilen kahverengi turba toprağının yüzdesi artırılarak kullanılmıştır (VEDER, 1978). Bu karışım :
% 70-75 kahverengi turba
% 25-30 Şeker pancarı endüstrisinde bir yan ürün olan
doymuş kireçtir.
LELLEY ve SCHMAUS (1976) eserlerinde üç değişik örtü toprağı reçetesi vermektedir.
a. Birinci karışım :
% 60 siyah turba
% 25 beyaz turba
% 12 kum
% 3 Kireç
b. İkinci karışım :
% 60 beyaz turba
% 25 kil
% 12 kum
% 3 kireç
c. Üçüncü karışım :
% 50 siyah turba
% 20 beyaz turba
% 15 hygromull
% 12 kum
% 3 kireç 'tir.
Bu araştırıcıların verdikleri bir diğer karışımda, atık kompost dikkate alınmıştır. Bu karışım :
% 70 atık kompost
% 20 siyah, beyaz veya kahverengi turbadan birisi
% 5 kireç
% 5 bentonit'tir.
Örtü toprağı bileşimine giren maddeler, örtü toprağı yapılacak sundurmanın yan kısmındaki depolama yerlerine yığılır. Turba toprağı gibi iri parçalar halinde olan materyal parçalanır ve istenen iriliğe getirilir. Sonra bunlar sundurma altında verilen oranlarda karıştırılıp, yığın haline getirilir ve daha sonra aktarılarak nemli bir yapı kazandırılır. Ancak örtü toprağı hiç bir zaman çok nemli bir yapı göstermemelidir. Bu şekilde 5-6 gün bekletilir ve sonra hastalık ve zararlılardan arındırılmaya gidilir.