Tweet
MANTAR 13. Hijyen
Mantar üretiminde dikkat edilmesi gereken en önemli konulardan birisi hastalık ve zararlılardır. Burada önemli olan konu, öncelikle işletmede hastalık ve zararlıları meydana getirecek ortamı yaratmamak ve mücadele yapmamaktır. Çünkü mantar işletmelerinde ilaçlı mücadele en son düşünülen çaredir. Devamlı hasadı yapılan bir üründe atılan ilacın karantina süresine göre beklemek, mümkün değildir. Ürün toplandığında, üzerlerinde kalan ilaç artıkları insan sağlığına kötü etki yapar. Eğer mantarı üretirken gerekli hijyenik tedbirler alınırsa, hastalık ve zararlıların ortaya çıkması en aza indirilir. Flaş aralarında yapılan ilaçlı mücadeleyle de, meydana gelen bu küçük arazlar yok edilir. Eğer hastalık ve zararlılar konusunda daha fazla bilgi almak isterseniz GÜNAY’ın (1995) yazdığı mantar yetiştiriciliği kitabına bakınız.
MANTAR 13.1. Kompost Yapımında Hijyen
Kompost hazırlanan yerin tabanının beton olmasında yarar vardır. At gübresi depolama yeri mutlaka betondan yapılmalıdır. Yığın yapılmadan önce etraf temizlenmeli, yıkanmalı ve % 2 'lik formaldehit veya % 2 'lik Gevisol ile dezenfekte edilmelidir. Parçalama ve karıştırma aletleri her kullanımdan sonra yıkanıp temizlenmeli ve % 2 'lik pentaklorofenolat, veya % 2 'lik formaldehitle dezenfekte edilmelidir. Uzun sapların, pamuk, susam, kamış, mısır gibi gövde saplarının parçalanıp ufaltılmasında önemli derecede toz birikimi meydana gelir. Bu tozlar atılmaz, kullanılmaz ve yerlerde birikip kalırsa, zararlı organizmalar için en iyi barınakları teşkil eder.
I. fermantasyondan sonra yığın dışarıda fazla tutmadan pastörizasyon odasına alınmalıdır. Çünkü kompost yığını bu durumda nematod, sinek ve kırmızı örümcekler için en iyi saklanma, barınma ve üreme yeridir. Buradan da üretim odalarına enfeksiyon olma tehlikesi büyüktür. Yığın pastörize odasına alındıktan sonra etrafta artık kompost kalıntısı kalmamalıdır. Beton zemin suyla yıkanmalı ve % 2'lik formaldehitle dezenfekte edilmelidir.
Fermantasyonun II. safhasında, kompost zararlılardan tamamen uzaklaştırılmış olur. Sıcaklığı düşürmek için dışardan bol miktarda taze hava pastörizasyon odasına sevk edilir. Eğer havalandırma deliğinin ağzına filtre takılmamışsa, dış hava içinde bulunan zaralılar kompost içine girerek enfeksiyon yapar ve yaptığımız onca işin boşa gitmesine sebep olur. Bugün ülkemizde kompost yapıp satan bir çok işletmenin bu hususa dikkat etmediği gözlenmektedir. Filtresi olan işletmelerin de, zaman zaman filtrelerini kontrol etmesi gerekir. Filtreler uzun kullanımda içi tozlarla dolar. Bu tozlar üzerinde barınan zararlılar filtre içinde üreyerek, filtrenin iç kısmına geçer. Filtreden geçen hava akımı ile kompostta enfeksiyon görür. Filtreler hiçbir zaman nemli ve ıslak kalmamalı, daima kuru olmalıdır.
Pastörize odasından materyal çıkartılırken, steril halde olduğundan her türlü enfeksiyona kolayca yakalanma tehlikesi mevcuttur. Kompostun işleneceği kısımlar, pastörize odası açılmadan önce temizlenmeli, yıkanmalı, dezenfekte edilmeli ve kapılar, pencereler kapanmalıdır. Daha sonra kompost pastörize odasından aşılama holüne alınmalıdır. Kullanılacak aletlerde % 1-2 'lik formaldehitle dezenfekte edilmelidir. Çalışma sırasında işçilerin fazlaca dışarı çıkıp, içeri girmelerine izin verilmemelidir. Giriş ve çıkışlarda gerekli temizlik kurallarına uyulmalı, eller yıkanmalı, ayakkabılar dezenfekte edilmeli, kısaca üst ve başın temiz olmasına özen göstermelidir.
Doldurma ve taşıma işlemi en kısa sürede bitirilmelidir. Aşılamada kullanılan tohumluk partiler halinde açılmalı, kullanım sırasında üstü kapalı tutulmalıdır. Mümkünse tohumluğu sadece bir kişi atmalı ve bu işçi başka işte çalıştırılmamalıdır.
MANTAR 13.2. Misel Gelişmesi Sırasında Hijyen
Misel gelişmesi üretim veya kuluçka odalarında yapılır. Oda içindeki sıcaklık 24-26oC ve nem % 90-95 'tir. Bu ortam kültür mantarına olduğu kadar, diğer organizmalar içinde güzel bir gelişme ortamıdır. Kompost her türlü organizmadan temizlenmiş ve sadece kültür mantarının miselleri ekilmiş olarak bu ortamda gelişmeğe bırakılmıştır. Kültür mantarı miselleri ortamı, zararlı organizmalardan daha yavaş sarar. Sarma olana kadar ortama dışardan zararlı organizmalar bulaşmamalıdır.
Agaricus bisporus üretiminde aşılama sonrası, I. misel gelişme döneminde kompost üzerine kağıt serilir. Kağıtlar haftada 1-2 kez % 0,5 'lik formaldehitle ilaçlanır. Ancak dezenfektan bile olsa kağıt üzerinde göllenme yapılmamalıdır. Çünkü formaldehit bir süre sonra uçar. Kalan fazla su kağıdı ve kağıdın altındaki kompostu ıslatır. Islak kısımlarda yeşil küf oluşma ihtimali arttırır. Özellikle aşılama sırasında kompost yüzeyine dane tohumluk atılmışsa, buğday ve çavdar komposta göre daha çabuk yeşil küfe yakalanır. Bu noktalar ileride kompostun diğer tarafına enfeksiyon kaynağı yaratır. Herhangi bir nedenle kompostta küf mantarları oluşmuş ise, bunların üzeri önce dezenfekte edici bir ilaçla ilaçlanmalı ve sonra küflü kısmın yan ve alt tarafı geniş bir tabaka şeklinde alınmalı ve hemen plastik bir torbaya doldurulmalıdır. Bu işlem sırasında küf mantarı sporlarının etrafa yayılmamasına özen gösterilmelidir. Yine dikkat edilmesi gereken bir konu, küf mantarı miselleri sadece yeşil tabakanın olduğu kısımda bulunmaz. Miseller gözle görülemediğinden, daha geniş yüzeye yayılmıştır. Onun için geniş ve derin bir tabakanın alınmasında fayda vardır. Misel gelişmesi tamamlanınca kompostun zararlı organizmalara karşı dayanım gücü biraz artar. Örtü toprağı serildikten sonra, kompost dış enfeksiyonlardan büyük ölçüde etkilenmez. Çünkü örtü toprağı kompostu koruyucu bir özelliğe sahiptir. Örtü toprağı serilmeden önce, kompost üstündeki kağıtlar ve çevre yeniden formaldehitle ilaçlanır. Kağıtlar partiler halinde kaldırılıp, kaldırılan kısma örtü toprağı serilir. Bu işlem tekrarlanarak, odanın tamamına örtü toprağı serilir. Bu işler yapılırken kesinlikle havalandırma yapılmaz. Odaya giriş ve çıkışlar azaltılır. Her türlü alet kullanım öncesi formaldehitli su ile dezenfekte edilir.
Örtü toprağı serme işi bitince, örtü toprağı sulanarak gerekli neme ulaştırılır. Ancak en son sulamada, suya % 0,5-1'lik formaldehit katılır ve bu sudan m2 'ye 1-1,5 lt verilir. Oda 4 saat havalandırma yapılmadan tutulur. Sonra iyice havalandırılır. Kesif formaldehit dışarı atılır. Havalandırma iyi yapılmazsa, mantar miselleri zarar görebilir.
MANTAR 13.3. Hasat Sırasında Hijyen
Odalara verilen hava filtreden geçirilmelidir. Yaz aylarında filtrenin önemi, kış aylarından daha önemlidir. Odalara girişlerde üst başın temiz olmasına özen gösterilmelidir. Dışardan gelen yabancıların fazlaca ve istediği gibi mantarhaneyi dolaşmalarına izin verilmemelidir. Giriş ve çıkışlarda ayakkabıları kireç tozuna basmalı veya formaldehitli su ile ıslatılmış paspasa silmelidir.
Hasada, ilk flaş veren odadan başlamalı, eski odalara doğru gidilmelidir. Hasat sonrası üretim yerlerindeki sap artıkları, mantar parçaları ve kalıntıları, hastalıklı kısımlar temizlenmeli ve yerler su ile yıkanmalı, havaya DDVP gibi uçucu sinek ve böcek öldürücü ilaç, yerlere % 0,5 'lik formaldehit atılmalıdır.
Mantar üretiminde dikkat edilmesi gereken en önemli konulardan birisi hastalık ve zararlılardır. Burada önemli olan konu, öncelikle işletmede hastalık ve zararlıları meydana getirecek ortamı yaratmamak ve mücadele yapmamaktır. Çünkü mantar işletmelerinde ilaçlı mücadele en son düşünülen çaredir. Devamlı hasadı yapılan bir üründe atılan ilacın karantina süresine göre beklemek, mümkün değildir. Ürün toplandığında, üzerlerinde kalan ilaç artıkları insan sağlığına kötü etki yapar. Eğer mantarı üretirken gerekli hijyenik tedbirler alınırsa, hastalık ve zararlıların ortaya çıkması en aza indirilir. Flaş aralarında yapılan ilaçlı mücadeleyle de, meydana gelen bu küçük arazlar yok edilir. Eğer hastalık ve zararlılar konusunda daha fazla bilgi almak isterseniz GÜNAY’ın (1995) yazdığı mantar yetiştiriciliği kitabına bakınız.
MANTAR 13.1. Kompost Yapımında Hijyen
Kompost hazırlanan yerin tabanının beton olmasında yarar vardır. At gübresi depolama yeri mutlaka betondan yapılmalıdır. Yığın yapılmadan önce etraf temizlenmeli, yıkanmalı ve % 2 'lik formaldehit veya % 2 'lik Gevisol ile dezenfekte edilmelidir. Parçalama ve karıştırma aletleri her kullanımdan sonra yıkanıp temizlenmeli ve % 2 'lik pentaklorofenolat, veya % 2 'lik formaldehitle dezenfekte edilmelidir. Uzun sapların, pamuk, susam, kamış, mısır gibi gövde saplarının parçalanıp ufaltılmasında önemli derecede toz birikimi meydana gelir. Bu tozlar atılmaz, kullanılmaz ve yerlerde birikip kalırsa, zararlı organizmalar için en iyi barınakları teşkil eder.
I. fermantasyondan sonra yığın dışarıda fazla tutmadan pastörizasyon odasına alınmalıdır. Çünkü kompost yığını bu durumda nematod, sinek ve kırmızı örümcekler için en iyi saklanma, barınma ve üreme yeridir. Buradan da üretim odalarına enfeksiyon olma tehlikesi büyüktür. Yığın pastörize odasına alındıktan sonra etrafta artık kompost kalıntısı kalmamalıdır. Beton zemin suyla yıkanmalı ve % 2'lik formaldehitle dezenfekte edilmelidir.
Fermantasyonun II. safhasında, kompost zararlılardan tamamen uzaklaştırılmış olur. Sıcaklığı düşürmek için dışardan bol miktarda taze hava pastörizasyon odasına sevk edilir. Eğer havalandırma deliğinin ağzına filtre takılmamışsa, dış hava içinde bulunan zaralılar kompost içine girerek enfeksiyon yapar ve yaptığımız onca işin boşa gitmesine sebep olur. Bugün ülkemizde kompost yapıp satan bir çok işletmenin bu hususa dikkat etmediği gözlenmektedir. Filtresi olan işletmelerin de, zaman zaman filtrelerini kontrol etmesi gerekir. Filtreler uzun kullanımda içi tozlarla dolar. Bu tozlar üzerinde barınan zararlılar filtre içinde üreyerek, filtrenin iç kısmına geçer. Filtreden geçen hava akımı ile kompostta enfeksiyon görür. Filtreler hiçbir zaman nemli ve ıslak kalmamalı, daima kuru olmalıdır.
Pastörize odasından materyal çıkartılırken, steril halde olduğundan her türlü enfeksiyona kolayca yakalanma tehlikesi mevcuttur. Kompostun işleneceği kısımlar, pastörize odası açılmadan önce temizlenmeli, yıkanmalı, dezenfekte edilmeli ve kapılar, pencereler kapanmalıdır. Daha sonra kompost pastörize odasından aşılama holüne alınmalıdır. Kullanılacak aletlerde % 1-2 'lik formaldehitle dezenfekte edilmelidir. Çalışma sırasında işçilerin fazlaca dışarı çıkıp, içeri girmelerine izin verilmemelidir. Giriş ve çıkışlarda gerekli temizlik kurallarına uyulmalı, eller yıkanmalı, ayakkabılar dezenfekte edilmeli, kısaca üst ve başın temiz olmasına özen göstermelidir.
Doldurma ve taşıma işlemi en kısa sürede bitirilmelidir. Aşılamada kullanılan tohumluk partiler halinde açılmalı, kullanım sırasında üstü kapalı tutulmalıdır. Mümkünse tohumluğu sadece bir kişi atmalı ve bu işçi başka işte çalıştırılmamalıdır.
MANTAR 13.2. Misel Gelişmesi Sırasında Hijyen
Misel gelişmesi üretim veya kuluçka odalarında yapılır. Oda içindeki sıcaklık 24-26oC ve nem % 90-95 'tir. Bu ortam kültür mantarına olduğu kadar, diğer organizmalar içinde güzel bir gelişme ortamıdır. Kompost her türlü organizmadan temizlenmiş ve sadece kültür mantarının miselleri ekilmiş olarak bu ortamda gelişmeğe bırakılmıştır. Kültür mantarı miselleri ortamı, zararlı organizmalardan daha yavaş sarar. Sarma olana kadar ortama dışardan zararlı organizmalar bulaşmamalıdır.
Agaricus bisporus üretiminde aşılama sonrası, I. misel gelişme döneminde kompost üzerine kağıt serilir. Kağıtlar haftada 1-2 kez % 0,5 'lik formaldehitle ilaçlanır. Ancak dezenfektan bile olsa kağıt üzerinde göllenme yapılmamalıdır. Çünkü formaldehit bir süre sonra uçar. Kalan fazla su kağıdı ve kağıdın altındaki kompostu ıslatır. Islak kısımlarda yeşil küf oluşma ihtimali arttırır. Özellikle aşılama sırasında kompost yüzeyine dane tohumluk atılmışsa, buğday ve çavdar komposta göre daha çabuk yeşil küfe yakalanır. Bu noktalar ileride kompostun diğer tarafına enfeksiyon kaynağı yaratır. Herhangi bir nedenle kompostta küf mantarları oluşmuş ise, bunların üzeri önce dezenfekte edici bir ilaçla ilaçlanmalı ve sonra küflü kısmın yan ve alt tarafı geniş bir tabaka şeklinde alınmalı ve hemen plastik bir torbaya doldurulmalıdır. Bu işlem sırasında küf mantarı sporlarının etrafa yayılmamasına özen gösterilmelidir. Yine dikkat edilmesi gereken bir konu, küf mantarı miselleri sadece yeşil tabakanın olduğu kısımda bulunmaz. Miseller gözle görülemediğinden, daha geniş yüzeye yayılmıştır. Onun için geniş ve derin bir tabakanın alınmasında fayda vardır. Misel gelişmesi tamamlanınca kompostun zararlı organizmalara karşı dayanım gücü biraz artar. Örtü toprağı serildikten sonra, kompost dış enfeksiyonlardan büyük ölçüde etkilenmez. Çünkü örtü toprağı kompostu koruyucu bir özelliğe sahiptir. Örtü toprağı serilmeden önce, kompost üstündeki kağıtlar ve çevre yeniden formaldehitle ilaçlanır. Kağıtlar partiler halinde kaldırılıp, kaldırılan kısma örtü toprağı serilir. Bu işlem tekrarlanarak, odanın tamamına örtü toprağı serilir. Bu işler yapılırken kesinlikle havalandırma yapılmaz. Odaya giriş ve çıkışlar azaltılır. Her türlü alet kullanım öncesi formaldehitli su ile dezenfekte edilir.
Örtü toprağı serme işi bitince, örtü toprağı sulanarak gerekli neme ulaştırılır. Ancak en son sulamada, suya % 0,5-1'lik formaldehit katılır ve bu sudan m2 'ye 1-1,5 lt verilir. Oda 4 saat havalandırma yapılmadan tutulur. Sonra iyice havalandırılır. Kesif formaldehit dışarı atılır. Havalandırma iyi yapılmazsa, mantar miselleri zarar görebilir.
MANTAR 13.3. Hasat Sırasında Hijyen
Odalara verilen hava filtreden geçirilmelidir. Yaz aylarında filtrenin önemi, kış aylarından daha önemlidir. Odalara girişlerde üst başın temiz olmasına özen gösterilmelidir. Dışardan gelen yabancıların fazlaca ve istediği gibi mantarhaneyi dolaşmalarına izin verilmemelidir. Giriş ve çıkışlarda ayakkabıları kireç tozuna basmalı veya formaldehitli su ile ıslatılmış paspasa silmelidir.
Hasada, ilk flaş veren odadan başlamalı, eski odalara doğru gidilmelidir. Hasat sonrası üretim yerlerindeki sap artıkları, mantar parçaları ve kalıntıları, hastalıklı kısımlar temizlenmeli ve yerler su ile yıkanmalı, havaya DDVP gibi uçucu sinek ve böcek öldürücü ilaç, yerlere % 0,5 'lik formaldehit atılmalıdır.