Tweet
5.1. Mantar İşletmeleri
Mantar işletmeleri, ticari veya hobi olmak üzere ikiye ayrılır. Hobi işletmelerde, kârdan çok insanların meraklarını tatmin ön plana çıkar. İşletme küçük boyutta kurulmuş olmasına karşın, yapılan yatırım çok yüksek tutulabilir. Burada üretim, kişinin aile gereksinimini veya eşe dosta dağıtma ihtiyacını kaşılamak amacı ile yapılır. Belli bir alandan ne kadar ürün alındığı ve bunun maliyetinin kârlı olup olmadığı önemli değildir. Çok ender durumlarda üretilen ürün yakın çevredeki marketlerde satışa sunulur.
Ticari mantar işletmelerinin amacı, doğrudan doğruya kârdır. Bu bakımdan kurulan işletmenin ekonomik çalışması, yapılan yatırımın dışında belli bir oranda kâr getirmesi, yani rantabl olması esastır. Ticari işletmelerin büyüklüğü, bir yıl içinde ton olarak ürettikleri ürün miktarına veya m" olarak üretim alanlarına göre küçük, orta ve büyük işletmeler olarak üç kısıma ayrılır. Amerika, Almanya, Hollanda gibi mantar üretim teknolojisinin geliştiği ve mantar üretiminin çok eski yılara dayandığı ülkelerde üretim miktarı ele alınarak işletmeler. 1.000 tonun üstünde üretim yapıyorsa büyük; 1.000-100 ton arasında üretim yapıyorsa orta ve 100 tonun altında üretim yapıyorsa küçük işletme, ekim alanları dikkate alınarak işletmeler 25.000 m2 nin üstünde ekim yerleri varsa büyük, 25.000-2.500 m2 're arasında ekim yerleri varsa orta ve 2.500 m2 'nin altında ekim yerleri varsa küçük işletme kabul edilir. Ülkemizde ve Japonya, Taylan, Güney köre, Çin gibi ülkelerde, işletme büyüklüğünün boyutları daha küçük tutulmuştur. Bunun sebebi bu ülkelerde, özellikle aile işletme şekli benimsenmiştir. Nitekim, bu ülkelerde küçük işletmelerin diğer işletmelere oranı genelde % 70'in üzerindedir. Ülkemizde yapılan bir araştırmada, İl Tarım Müdürlüklerinden alınan verilere göre hazırlanan değerler .Cetvel 5.1 'de verilmiştir (ERKEL 1992). Cetvel incelendiğinde yıllık ekim alanı 0-500 m" olan küçük işletmeler % 80-85, ekim alanı 500-2.000 m2 arasında olan orta işletmeler % 10-15 ve ekim alanı 2.000 m2 'den fazla olan büyük işletmeler % 5-10 arasında bir paya sahiptir.
Cetvel 5.1. Türkiye'de İşletme Büyüklüğü ve liretimin Dağılışı
5.2.1. Açık (Doğada) Üretim Yerleri
Mantarın doğal yetişme yeri doğadır. Doğada ormanlık yerlerde, direkt güneş ışığı almayan loş, karanlık ve kapalı kuytu, ağaç ve çalılıklar altında veya
bunların üzerinde, açık alanlarda, çayırlar ve otlar arasında, organik artıkların taze veya çürümeğe başlamış kısımları üzerinde, hava sıcaklığı 15-25°C arasında olduğu mevsim ve zamanlarda, yağışlardan sonra havada ve toprakta yeteri kadar nem bulunduğunda kendilerini gösterir. Daha çok bu özellikleri taşıyan ilkbahar ve sonbahar aylarında yetişir. İklimin uygun olduğu yıllarda bol miktarda görülmelerine karşın, yağışsız ve kurak, sıcak geçen yıllarda bir tane bile mantar toprak üstünde görülemeyebilir. Bu bakımdan doğada mantarı devamlı üretmek, ancak mantarın yetişme isteklerini suni yoldan yerine getirmekle mümkündür. Etrafı açık bir ortamda özel nem ve sıcaklık isteğini her zaman ayarlamak, işletmecilik açısından oldukça zor ve ekonomik değildir. Bu yüzden doğada devamlı pazara ürün yollayacak şekilde ve ekonomik anlamda üretim yapılamaz.
5.2.2. Kapalı Üretim Yerleri
Mantarın ticari üretim yerleri, etrafı kapatılmış, iklim koşullan kısmen veya tamamen ayarlanabilen özel üretim yerleri veya mantarın ekolojik koşullarını yaratacak, herhangi bir önlem almadan, kendiliğinden meydana geldiği kapalı alanlardır. Bu yerlerin başında mağara ve tüneller, bira ve şaraphane mahzenleri, bodrum ve kilerler gelir. Nitekim bu doğal kapalı alanlar, mantar üretiminin ilk yıllarında geniş çapta kullanılmıştır. Ancak günümüzde üretim maliyetlerinin çok artması bu yerlerde mantar verimin istenen düzeye
79
çıkartılamaması yüzünden, yerini mantar üretimini en iyi şekilde, kârlı yapılabilecek, günümüzün teknolojik yeniliklerinden yararlanan özel inşa edilmiş mantar üretim tesislerine bırakmıştır. Bununla beraber yeni teknoloji daha çok büyük işletmelerde görülür. Çünkü yatırım maliyeti oldukça yüksektir. Orta, küçük ve özellikle aile işletmelerinde daha basit ve maliyeti düşük ve aşağıda özelliklerini vereceğimiz yetiştirme yerleri kullanılmaktadır.
5.2.2.1 Mağara, Tünel ve Galeriler
Mağara, tünel ve galeriler doğada kendiliğinden meydana gelmiş olabileceği gibi, insanlar tarafından da açılabilir (Şekil 5.1). Derinlik ve büyüklükleri oldukça farklılık gösterir. Yine bir yıl içersindeki sıcaklık ve nem oranları da çok değişkendir. Bununla beraber yaz aylarında 10-20°C sıcaklığa ve % 50-70 neme, kış aylarında 0-10°C sıcaklığa ve % 60-80 neme sahiptirler. En önemli sorun, havalandırmada kaşımıza çıkar. Toprak yüzeyinden olan derinlik ve hacimsel büyüklük arttıkça havalandırma sorunu daha da artar. Bu üretim yerlerine kirli havanın atılacağı ve temiz havanın alınacağı bir sistem konulmalıdır. Havalandırmanın devreye girmesiyle, dış havanın içeri taşınması ve kompostun ortamda yaratacağı sıcaklık farklılığı, mağara ve tünellerdeki doğal iklim dengesini bozar. Herhangi bir önlem alınmaz ise, burada ancak mevsimlik, üretim yapılır. Yıl boyu üretim için mutlaka klima sistemi konulması gerekir. Mantar üretiminin başlangıç yıllarında üretim kompostun yere serilmesi veya kümbet şekline getirilmesiyle yapılmıştır. İlerleyen yıllarda, daha ekonomik üretim için, mağara ve tünellerin yüksekliğine bağlı kalarak bir kaç sıralı ranza üzerinde torba veya kasada üretime
Şekil 5.1. Mağaralarda Mantar Yetiştiriciliği (Hunte 1973
geçilmiştir. Yerde yapılan ve klima düzenlemesi yapılmamış işletmelerde verim 6-8 kg/m2 civarındadır. Buna karşılık klima düzenlemesi yapılmış ve ranza sistemine geçilmiş işletmelerde verim 15-20 kg/m2 arasında oynar.
5.2.2.2. Bira ve Şaraphane Mahzenleri
İyi bir fermantasyon mahzeninde sıcaklık mağara ve tünellerden daha düzenli olup, yaz ve kış sıcaklık 15-17°C ve nem % 60-70 arasındadır. Sıcaklık farkı 5-6°C yi, nem % 10-20 yi geçmez (AKMAN ve YAZICIOĞLU 1960). Kısmi bir havalandırma sistemi vardır. Ancak bu havalandırma mantar üretimi için yeterli değildir. Klimada hiç bir değişiklik yapılmaz ise, mevsimlik üretim,
havalandırmanın düzeltilmesi ve klima sistemin yerleştirilmesi durumunda yıllık üretim gerçekleştirilir. Bira ve şaraphanelerdeki mantar üretimi, aynen mağara ve tünellerde olduğu gibi başlangıç yıllarında kompostu yere serme veya kümbet şeklinde yapılmış, daha sonra ranza üzerinde torba veya kasa sistemine geçilmiştir. Verim, işletmenin modernliğine bağlı kalarak 6-25 kg/m2 arasında oynar.
5.2.2.3. Bodrum ve Kilerler
Ülkemizde özellikle son yıllarda, büyük şehirlerde oturan halkın bütçesine ek gelir getirmek amacı ile, önce banyo veya mutfağın bir kenarında birkaç torba ile başlayan hobi şeklindeki mantar yetiştiriciliği, daha sonra binaların alt katlarındaki depo, kiler ve bodrumların üretime uygun hale getirilmesiyle küçük aile işletmeciliğine dönüştürülmüştür. Şu anda ise bir çok küçük ve orta büyüklükteki işletmenin şehir çevresindeki bodrum ve kilerlerde mantar ürettiklerini görüyoruz. Bu tip üretim yerlerinde, belediye kanunlarına göre, iskan alanlarında kompostu hazırlamak insan sağlığı açısından yasak olduğundan, kompost dışardan satın alınır. Bu yüzder hazır komposta olan gereksinim gün geçtikçe fazlalaşmaktadır. Bu istek, sırf kompost üretimi yapan büyük şirketlerin doğmasına yol açmıştır. Şu anda resmi ve özel kompost satışı yapan 10-15 kurulu; mevcuttur. Bu kuruluşlar, kompostu 15-25 kg lik naylon torbala; içinde aşılanmış, aşılama sonrası miselleri sarmış, hatta üzerine örti toprağı serilmiş ve primordium safhasına ulaşmış, değişik kademelerdi satmaktadır. Materyali satın alan işletmeler, kompost hazırlama sırasında kullanacakları buharlı ısıtma sistemlerinden ve izolasyon yapma zorunluluğundan kurtulmakta ve üretim için daha basit yatırımlara girmektedir. Onlar için, basit bir havalandırma ile, misel gelişme anında 24-26°C, üretim sırasında 14-16°C sıcaklık temin edilmesi, bir klima sisteminin üretim odalarına takılması ile yeterli olmaktadır. Kira ile tutulan 6X10 = 60 m2 lik bir kapalı bodruma, enine yerleştirilen 5m boyundaki 5 adet ranzaya, 5 adet 1X5 m boyutunda raf yaptıklarında, 25 raf ve her raf üzerine 0,5m çapında 20 adet torba koyduklarında, odaya 500 torba sığdırabilmektedirler. Torba başına verim 2-5 kg kabul edilirse, 2-3 aylık bir dönem için toplam verim 1.000-2.500 kg dır. Bu gün mantarın toptan satış fiyatı pazarda 80 bin TL olup, işletmenin ana geliri 80-200 milyon TL arasındadır. Bir torbanın işletmeye maliyeti 30-40 bin TL ve bir torbaya yapılan bakım masrafı 6-10bin TL olduğunda, torba başına gider 36-50 bin TL ve toplam gider 18-25 milyon TL dır. İşletmenin net kârı 55-180 milyon TL arasında oynar (Yıllara göre rakamlardaki farklılık mantar satış ve maliyetinde meydana geleceği bilinerek, bu hesaplama günün koşullarına uydurulabilir). Hesaplamadaki çekici kârlılık, her sene yüzlerce kişiyi mantar üretmeye başlatmaktadır. Ancak unutulmaması gereken bir nokta daha vardır. Her fazla kâr getiren işin, aynı şekilde rizikosu da fazladır. Nitekim mantar üretiminde de riziko büyüktür. Riziko ilk yıllarda kendini pek göstermez. Ancak üretimin ilerleyen yıllarında ortaya çıkar. İşletmede bilgi ve görgünün yetersiz olması, ayrıca üretim için yeterli olanakların bulunmaması, hastalık ve zararlıların giderek artmasını ve ortamı üretim yapılmaz hale getirmesini sağlar. Başta gelen kârlılık giderek yerini zarara bırakır ve işletme açılmasından 2-4 yıl sonra kapanır. Fakat zarar eden ve işletmelerini kapatan bir çok yetiştiricinin aklı mantar üretiminde kalır. Bir defa mantar üreten bir kişi kendini bu işi yapmaktan zor alıkoyar. Mantar üretimi onda adeta bir alışkanlık halini almıştır. Geçmişteki güzel üretim hiç bir şekilde unutulmaz ve etrafa hep bu iyi durum anlatılır. Bu yüzden her yıl batan ve işi kapatan yüzlerce kişi yerini, işe yeni başlayan yüzlerce kişiye bırakır.
5.2.2.4. Modern Mantar Üretim Yerleri ayrı başlıkta yayınlandı
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY
Mantar işletmeleri, ticari veya hobi olmak üzere ikiye ayrılır. Hobi işletmelerde, kârdan çok insanların meraklarını tatmin ön plana çıkar. İşletme küçük boyutta kurulmuş olmasına karşın, yapılan yatırım çok yüksek tutulabilir. Burada üretim, kişinin aile gereksinimini veya eşe dosta dağıtma ihtiyacını kaşılamak amacı ile yapılır. Belli bir alandan ne kadar ürün alındığı ve bunun maliyetinin kârlı olup olmadığı önemli değildir. Çok ender durumlarda üretilen ürün yakın çevredeki marketlerde satışa sunulur.
Ticari mantar işletmelerinin amacı, doğrudan doğruya kârdır. Bu bakımdan kurulan işletmenin ekonomik çalışması, yapılan yatırımın dışında belli bir oranda kâr getirmesi, yani rantabl olması esastır. Ticari işletmelerin büyüklüğü, bir yıl içinde ton olarak ürettikleri ürün miktarına veya m" olarak üretim alanlarına göre küçük, orta ve büyük işletmeler olarak üç kısıma ayrılır. Amerika, Almanya, Hollanda gibi mantar üretim teknolojisinin geliştiği ve mantar üretiminin çok eski yılara dayandığı ülkelerde üretim miktarı ele alınarak işletmeler. 1.000 tonun üstünde üretim yapıyorsa büyük; 1.000-100 ton arasında üretim yapıyorsa orta ve 100 tonun altında üretim yapıyorsa küçük işletme, ekim alanları dikkate alınarak işletmeler 25.000 m2 nin üstünde ekim yerleri varsa büyük, 25.000-2.500 m2 're arasında ekim yerleri varsa orta ve 2.500 m2 'nin altında ekim yerleri varsa küçük işletme kabul edilir. Ülkemizde ve Japonya, Taylan, Güney köre, Çin gibi ülkelerde, işletme büyüklüğünün boyutları daha küçük tutulmuştur. Bunun sebebi bu ülkelerde, özellikle aile işletme şekli benimsenmiştir. Nitekim, bu ülkelerde küçük işletmelerin diğer işletmelere oranı genelde % 70'in üzerindedir. Ülkemizde yapılan bir araştırmada, İl Tarım Müdürlüklerinden alınan verilere göre hazırlanan değerler .Cetvel 5.1 'de verilmiştir (ERKEL 1992). Cetvel incelendiğinde yıllık ekim alanı 0-500 m" olan küçük işletmeler % 80-85, ekim alanı 500-2.000 m2 arasında olan orta işletmeler % 10-15 ve ekim alanı 2.000 m2 'den fazla olan büyük işletmeler % 5-10 arasında bir paya sahiptir.
Cetvel 5.1. Türkiye'de İşletme Büyüklüğü ve liretimin Dağılışı
5.2.1. Açık (Doğada) Üretim Yerleri
Mantarın doğal yetişme yeri doğadır. Doğada ormanlık yerlerde, direkt güneş ışığı almayan loş, karanlık ve kapalı kuytu, ağaç ve çalılıklar altında veya
bunların üzerinde, açık alanlarda, çayırlar ve otlar arasında, organik artıkların taze veya çürümeğe başlamış kısımları üzerinde, hava sıcaklığı 15-25°C arasında olduğu mevsim ve zamanlarda, yağışlardan sonra havada ve toprakta yeteri kadar nem bulunduğunda kendilerini gösterir. Daha çok bu özellikleri taşıyan ilkbahar ve sonbahar aylarında yetişir. İklimin uygun olduğu yıllarda bol miktarda görülmelerine karşın, yağışsız ve kurak, sıcak geçen yıllarda bir tane bile mantar toprak üstünde görülemeyebilir. Bu bakımdan doğada mantarı devamlı üretmek, ancak mantarın yetişme isteklerini suni yoldan yerine getirmekle mümkündür. Etrafı açık bir ortamda özel nem ve sıcaklık isteğini her zaman ayarlamak, işletmecilik açısından oldukça zor ve ekonomik değildir. Bu yüzden doğada devamlı pazara ürün yollayacak şekilde ve ekonomik anlamda üretim yapılamaz.
5.2.2. Kapalı Üretim Yerleri
Mantarın ticari üretim yerleri, etrafı kapatılmış, iklim koşullan kısmen veya tamamen ayarlanabilen özel üretim yerleri veya mantarın ekolojik koşullarını yaratacak, herhangi bir önlem almadan, kendiliğinden meydana geldiği kapalı alanlardır. Bu yerlerin başında mağara ve tüneller, bira ve şaraphane mahzenleri, bodrum ve kilerler gelir. Nitekim bu doğal kapalı alanlar, mantar üretiminin ilk yıllarında geniş çapta kullanılmıştır. Ancak günümüzde üretim maliyetlerinin çok artması bu yerlerde mantar verimin istenen düzeye
79
çıkartılamaması yüzünden, yerini mantar üretimini en iyi şekilde, kârlı yapılabilecek, günümüzün teknolojik yeniliklerinden yararlanan özel inşa edilmiş mantar üretim tesislerine bırakmıştır. Bununla beraber yeni teknoloji daha çok büyük işletmelerde görülür. Çünkü yatırım maliyeti oldukça yüksektir. Orta, küçük ve özellikle aile işletmelerinde daha basit ve maliyeti düşük ve aşağıda özelliklerini vereceğimiz yetiştirme yerleri kullanılmaktadır.
5.2.2.1 Mağara, Tünel ve Galeriler
Mağara, tünel ve galeriler doğada kendiliğinden meydana gelmiş olabileceği gibi, insanlar tarafından da açılabilir (Şekil 5.1). Derinlik ve büyüklükleri oldukça farklılık gösterir. Yine bir yıl içersindeki sıcaklık ve nem oranları da çok değişkendir. Bununla beraber yaz aylarında 10-20°C sıcaklığa ve % 50-70 neme, kış aylarında 0-10°C sıcaklığa ve % 60-80 neme sahiptirler. En önemli sorun, havalandırmada kaşımıza çıkar. Toprak yüzeyinden olan derinlik ve hacimsel büyüklük arttıkça havalandırma sorunu daha da artar. Bu üretim yerlerine kirli havanın atılacağı ve temiz havanın alınacağı bir sistem konulmalıdır. Havalandırmanın devreye girmesiyle, dış havanın içeri taşınması ve kompostun ortamda yaratacağı sıcaklık farklılığı, mağara ve tünellerdeki doğal iklim dengesini bozar. Herhangi bir önlem alınmaz ise, burada ancak mevsimlik, üretim yapılır. Yıl boyu üretim için mutlaka klima sistemi konulması gerekir. Mantar üretiminin başlangıç yıllarında üretim kompostun yere serilmesi veya kümbet şekline getirilmesiyle yapılmıştır. İlerleyen yıllarda, daha ekonomik üretim için, mağara ve tünellerin yüksekliğine bağlı kalarak bir kaç sıralı ranza üzerinde torba veya kasada üretime
Şekil 5.1. Mağaralarda Mantar Yetiştiriciliği (Hunte 1973
geçilmiştir. Yerde yapılan ve klima düzenlemesi yapılmamış işletmelerde verim 6-8 kg/m2 civarındadır. Buna karşılık klima düzenlemesi yapılmış ve ranza sistemine geçilmiş işletmelerde verim 15-20 kg/m2 arasında oynar.
5.2.2.2. Bira ve Şaraphane Mahzenleri
İyi bir fermantasyon mahzeninde sıcaklık mağara ve tünellerden daha düzenli olup, yaz ve kış sıcaklık 15-17°C ve nem % 60-70 arasındadır. Sıcaklık farkı 5-6°C yi, nem % 10-20 yi geçmez (AKMAN ve YAZICIOĞLU 1960). Kısmi bir havalandırma sistemi vardır. Ancak bu havalandırma mantar üretimi için yeterli değildir. Klimada hiç bir değişiklik yapılmaz ise, mevsimlik üretim,
havalandırmanın düzeltilmesi ve klima sistemin yerleştirilmesi durumunda yıllık üretim gerçekleştirilir. Bira ve şaraphanelerdeki mantar üretimi, aynen mağara ve tünellerde olduğu gibi başlangıç yıllarında kompostu yere serme veya kümbet şeklinde yapılmış, daha sonra ranza üzerinde torba veya kasa sistemine geçilmiştir. Verim, işletmenin modernliğine bağlı kalarak 6-25 kg/m2 arasında oynar.
5.2.2.3. Bodrum ve Kilerler
Ülkemizde özellikle son yıllarda, büyük şehirlerde oturan halkın bütçesine ek gelir getirmek amacı ile, önce banyo veya mutfağın bir kenarında birkaç torba ile başlayan hobi şeklindeki mantar yetiştiriciliği, daha sonra binaların alt katlarındaki depo, kiler ve bodrumların üretime uygun hale getirilmesiyle küçük aile işletmeciliğine dönüştürülmüştür. Şu anda ise bir çok küçük ve orta büyüklükteki işletmenin şehir çevresindeki bodrum ve kilerlerde mantar ürettiklerini görüyoruz. Bu tip üretim yerlerinde, belediye kanunlarına göre, iskan alanlarında kompostu hazırlamak insan sağlığı açısından yasak olduğundan, kompost dışardan satın alınır. Bu yüzder hazır komposta olan gereksinim gün geçtikçe fazlalaşmaktadır. Bu istek, sırf kompost üretimi yapan büyük şirketlerin doğmasına yol açmıştır. Şu anda resmi ve özel kompost satışı yapan 10-15 kurulu; mevcuttur. Bu kuruluşlar, kompostu 15-25 kg lik naylon torbala; içinde aşılanmış, aşılama sonrası miselleri sarmış, hatta üzerine örti toprağı serilmiş ve primordium safhasına ulaşmış, değişik kademelerdi satmaktadır. Materyali satın alan işletmeler, kompost hazırlama sırasında kullanacakları buharlı ısıtma sistemlerinden ve izolasyon yapma zorunluluğundan kurtulmakta ve üretim için daha basit yatırımlara girmektedir. Onlar için, basit bir havalandırma ile, misel gelişme anında 24-26°C, üretim sırasında 14-16°C sıcaklık temin edilmesi, bir klima sisteminin üretim odalarına takılması ile yeterli olmaktadır. Kira ile tutulan 6X10 = 60 m2 lik bir kapalı bodruma, enine yerleştirilen 5m boyundaki 5 adet ranzaya, 5 adet 1X5 m boyutunda raf yaptıklarında, 25 raf ve her raf üzerine 0,5m çapında 20 adet torba koyduklarında, odaya 500 torba sığdırabilmektedirler. Torba başına verim 2-5 kg kabul edilirse, 2-3 aylık bir dönem için toplam verim 1.000-2.500 kg dır. Bu gün mantarın toptan satış fiyatı pazarda 80 bin TL olup, işletmenin ana geliri 80-200 milyon TL arasındadır. Bir torbanın işletmeye maliyeti 30-40 bin TL ve bir torbaya yapılan bakım masrafı 6-10bin TL olduğunda, torba başına gider 36-50 bin TL ve toplam gider 18-25 milyon TL dır. İşletmenin net kârı 55-180 milyon TL arasında oynar (Yıllara göre rakamlardaki farklılık mantar satış ve maliyetinde meydana geleceği bilinerek, bu hesaplama günün koşullarına uydurulabilir). Hesaplamadaki çekici kârlılık, her sene yüzlerce kişiyi mantar üretmeye başlatmaktadır. Ancak unutulmaması gereken bir nokta daha vardır. Her fazla kâr getiren işin, aynı şekilde rizikosu da fazladır. Nitekim mantar üretiminde de riziko büyüktür. Riziko ilk yıllarda kendini pek göstermez. Ancak üretimin ilerleyen yıllarında ortaya çıkar. İşletmede bilgi ve görgünün yetersiz olması, ayrıca üretim için yeterli olanakların bulunmaması, hastalık ve zararlıların giderek artmasını ve ortamı üretim yapılmaz hale getirmesini sağlar. Başta gelen kârlılık giderek yerini zarara bırakır ve işletme açılmasından 2-4 yıl sonra kapanır. Fakat zarar eden ve işletmelerini kapatan bir çok yetiştiricinin aklı mantar üretiminde kalır. Bir defa mantar üreten bir kişi kendini bu işi yapmaktan zor alıkoyar. Mantar üretimi onda adeta bir alışkanlık halini almıştır. Geçmişteki güzel üretim hiç bir şekilde unutulmaz ve etrafa hep bu iyi durum anlatılır. Bu yüzden her yıl batan ve işi kapatan yüzlerce kişi yerini, işe yeni başlayan yüzlerce kişiye bırakır.
5.2.2.4. Modern Mantar Üretim Yerleri ayrı başlıkta yayınlandı
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY
Comment