Tweet
6.2. İşletme Planının Yapılması
Oniki odalı işletmemizin planını yaparken, işletmede bulunacak ünitelerin hangi kısımlardan meydana geleceğini tespit etmek, bunların özelliklerini ortaya koymak, aynı zamanda fizibilite raporunda belirlenen günlük üretim miktarı üzerinden, işletmenin üretim kapasitesini ortaya çıkarmak ve bu miktara göre ünitelerin büyüklüğünü hesaplamaktır. Şekil 6.1'de işletmemizin kaba planı verilmiştir. Bu plan esas olmak üzere, şimdi gerekli incelemeleri yapmağa başlayalım.
a. İlk işlemimiz üretim kapasitesinin hesaplanmasıdır. Bunun için yukarıdaki üretim planımıza göre, işletmemizde işler 50 günde bir devir yaptığından ve işletmemizin günlük üretimini fizibilite raporlarına göre 500 kg/gün olduğundan ( bu değer varsayım olarak verilmiştir), bir odadaki üretim süremiz (Il.misel gelişme+Hasat) 50 gün ile günlük üretim miktarımızı çarparak 50x500 = 25.000 kg lık bir üretim miktarı buluruz. Ancak bu net üretimdir. Buna her ihtimale karşı % 20-30 civarında ıskarta ürün ilave etmemizde yarar vardır. 25.000 kg 'in % 30 'u 8.333 kg olup, toplam ürün miktarı 33.333 kg 'dır. İşte işletmemiz ürün kapasitesi bu rakamdır. (Yıllık üretimimiz 200ton'dur.)
b. İkinci işlemimiz, 33.333 kg 'lik toplam üründen bir üretim odamıza isabet edecek ürün miktarını bulup, buradan bir üretim odamızın büyüklüğünü ortaya çıkarmaktır.
İşletmemizde üretim süresi 50 gün'dür. Yani birinci odanın doldurulup, üretim yapılıp, tekrar dolması için geçen bu 50 günlük süre içinde 12 üretim odasının da dolmuş olması gerekir. Bu işlevin gerçekleştirilmesi, odaların doldurulmasının 50/12=4 günlük aralıklarla yapılması ile mümkündür. İşletmede, oniki odanın hepsi aynı anda üretimde bulunamaz. Bir oda yeni doldurulmuş, bir oda misel gelişme safhasında ve bir oda da boşaltılma durumundadır. Demek ki 12 odadan üretimde olan oda sayısı 9 'dur. Şimdi 50 günlük bir dönem üretim miktarı olan 33.333 kg ürün, 9 odaya bölünürse, oda başına 3.704 kg ürün isabet eder. Bu ürün miktarını verecek oda büyüklüğünü hesaplamak istersek, sırasıyla aşağıdaki işlemleri yaparız.
ba. İşletmelerin metre kareye koydukları kompost miktarı aşağı yukarı sabit olup, 100-125 kg 'dır. Buradan elde olunan ürün miktarı işletmelerin teknoloji düzeyine ve çalışma prensiplerine bağlı kalarak çok değişkendir.
Türkiye'de küçük işletmelerde......................... 5-10 kg/m2
Orta işletmelerde ...........................................10-20 kg/m2
Büyük işletmelerde...................................... .15-25 kg/m2
Türkiye ortalaması.......................................1 5 kg/m2
Avrupa ortalaması.......................................2 5 kg/m2
Dünya ortalaması.......................................2 0 kg/m2
bb. Bizdeki ortalama değer 15 kg/m2 baz alınırsa, 3.704 kg ürün 3.704/15=246 m2 den alınabilir.
bc. Torba üretimi yapan. 2 ranzalı ve 10 raflı bir üretim odasında bir rafın üretim alanı 246/10 = 24,6 m2 'dir. Rafın genişliği, çapı 60 cm olan iki torba yan yana konduğunda 120 cm. buradan rafın uzunluğu 25,00/1,20 = 20,8 = 21 m 'dir. Üretim odamızın raf uzunluğu 21 m ise, odadaki bakım sırasında kulanılacak 1 m genişlikteki yol da uzunluğa ilave edildiğinde, odanın uzunluğu 22 m olacaktır. Odanın genişliği (yol + ranza+yol + ranza + yol şeklinde 80 + 120 + 100 + 120 + 80 = 500 cm) 5 m'dir. Üretim odamızın boyutları 5x22 m olacaktır.
bd. Üretim odalarının yüksekliği, 5 adet rafı olan ranza sistemi
esas alındığında, en alt raf yerden 30 cm yükseklikte yapılıp, diğer
raflar arasında 70 cm aralık ve en son rafla tavan arasında 100 cm
mesafe bırakıldığında (30 + 5 x 70 + 100 = 480) yaklaşık 5 m 'dir.
be. Üretim odasının boyutu 5x22x5 m 'dır.
c. Üçüncü işlem, kuluçka odalarının sayısını ve büyüklüğünü bulunmasıdır.
ca. Üretim odaları 4 günde bir doldurulacaktır. Kuluçka odasında kompost 11-20 gün arasında kalmaktadır. Bunu ortalama 16 gün kabul edelim. Kuluçka odası sayısı 16/4=4 adet olmalıdır. Durumun doğruluğu Cetvel 6.5 incelendiğinde, odaların doldurulması (D) ve boşaltılması (B) arasındaki 16 günlük süreye göre 4 odadaki çalışma şekli rahatça izlenebilir.
Cetvel 6.5. Kuluçka Odalarının Kullanılma Süresi
cb. Kuluçka odalarına konacak torba sayısı ile üretim odalarına konacak torba sayısı aynıdır. Bu bakımdan kuluçka odalarının büyüklüğü, üretim odalarının büyüklüğüyle aynı olup 5x22x5 m 'dir.
d. Dördüncü işlem örtü toprağı hazırlama platformunun ve örtü toprağı pastörize odasının büyüklüklerini hesaplamaktır. Bu hesaplamada yine çeşitli kademeler vardır.
da. Öncelikle bir üretim odasında bulunan torba sayısı hesaplanır. Üretim odasında iki ranza vardır ve her ranzada 10 adet raf bulunmaktadır. Bir raf 1,20X21 m boyutlarındadır. Torba çapımız 0,60 m olduğundan, bir rafa 2 adet yanlamasına ve 35 adet de boylamasına torba konarak, toplam 70 adet torba yerleştirilir. 10 adet raftaki torba sayısı 700 'dür. >
db. Bir torbanın alanı (S=nxr2 den) S = 3,14x0,30x0,30 = 0,28 = 0,3 m2 ve 700 adet torbanınki 700x0,3= 210 m2 'dır. Her torbaya ortalama 3-5 cm kalınlığında örtü toprağı serilir. Ortalama 4 cm kalınlıkta serildiğinde, 210x0,04= 8,4 yaklaşık 9 m3 toprak kullanılır. (Kasa sisteminde kasa yüzeyi, ranza sisteminde ranza yüzeyi hesaplanmalıdır.)
de. Örtü toprağı pastörize edildikten sonra bir müddet dinlenmeye bırakılmalıdır. Bu yüzden örtü toprağı hazırlarken 2-3 seferlik kısmını bir arada hazırlamakta yarar vardır. Hazırlanacak miktar 9x3= 27 m3 'tür. (1 m3 örtü toprağı yaklaşık 600-800 kg 'dır.)
dd. 27 m3 lük örtü toprağını hazırlamak için kullanılacak sundurmanın büyüklüğünü hesaplamak istersek, yapılacak yığının yüksekliği 0,5-1,00 m 'dır. Toprağın hacmini, yığın yüksekliğine böldüğümüzde 27/0,5 = 54 m2 alana gereksinim olduğu ortaya çıkar. Örtü toprağını aktarma ve hazırlanmasında işçilerin çalışma alan payını da eklediğimizde yaklaşık 100 m2 yer yeterlidir. Bir bu kadar da yedek örtü toprağı depolama alanı düşünülmelidir. Bu durumda sundurma alanı 200 m2 olur ve boyutları 10x20 = 200 m2 yapılabilir.
de. Hazırlanan örtü toprağı kasalar veya torbalar içinde pastörize odasına konur. Ağırlıkları bir işçinin rahatça taşıyacağı kiloda olmalıdır. Bu da 30-50 kg arasında değişir.
Kasaların boyutu 40x60x15 cm 'dir. Dört kenarında 5 cm yüksekliğinde ayaklar bulunur. Kasalar bu şekilde üst üste konduğunda sıcaklık rahatça kasaların her tarafına ulaşır ve 10 adetinin yüksekliği 2 m olur. Bu durumda pastörize odasının yüksekliği, kasa ile tavan arasında en az 0,50 m mesafe bıraktığımızda 2,5 m yapılır. (Ancak diğer üniteler ile bağlantı dikkate alındığında yükseklik 5 m alınabilir.)
Pastörize odası alanını ve buradan da boyutlarını bulmak istersek, 27 m3 'lük örtü toprağını 15 cm kalınlığında 10 adet kasaya koyduğumuzdan 10x15 = 150 cm örtü toprağı yüksekliği ve pastörize odasının 27/1,50=18 m2 taban alanı hesaplanır. Kasalar arası ve duvar kenarı boşlukları ile beraber odanın alanı 20 m2 ve boyutu 4x5x5 m yapılabilir.
Eğer örtü toprağını her hazırlayışta 2-3 seferini bir arada yapmak istemiyorsak, örtü toprağı pastörize odasını 4x2,5x5 m boyutunda iki oda şeklinde yapmakta yarar vardır.
e. Beşinci işlemimiz pastörizasyon odasının büyüklüğünü hesaplamaktır. Pastörizasyon odasına konacak kompost miktarı, bir üretim odasına konacak miktarın % 20-30 fazlasıdır. Çünkü kompost pastörize odasına konduktan sonra fermantasyon devam eder. Bu sırada mikro organizmaların çalışması ile, onların yaşamları için kullandığı besin maddeleri ve yine başlangıçta % 70-73 olan kompost nemi % 60-63 'lere düşürülerek su kaybı meydana gelir. Böylece pastörizasyon odasına konan ilk kompost ağırlığı ile son çıkartılan arasında % 20-30 bir azalma ortaya çıkar.
ea. Üretim odasına 700 adet torba konulmaktadır. Bir torbanın
çapı 0,60 cm ve alanı 0,28 m2 'dir. Dört torba yaklaşık 0,28x4=1,1 m2
gelmektedir. Yine 1 m2 konan kompost miktarı 100-125 kg 'dır.
Buradan bir üretim odasına konan kompost 700/4 = 175 ve 175x125 =
21.875 kg yaklaşık 22.000 kg'dır. Bunun % 20-30 fazlası alındığında
22.000x0,30= 6.600 kg ve pastörize odasına konacak kompost miktarı
22.000 + 6.600= 28.600 kg, yaklaşık 29.000 kg 'dır.
eb. Kompost pastörizasyon odasına ya kasa içinde veya son
yıllarda en fazla kullanılan şekliyle yığın halinde konur. Yığın şeklinde
yapılan pastörizasyonda, yığının yüksekliği 1-2 m 'dir. 1 m3 lük.
I.fermantasyonu tamamlamış kompost yaklaşık 500-600 kg
gelmektedir. Pastörize odasına konan 29.000 kg kompost 29.000/500 =
58 m3 alan kaplar. Bunu 1-2 m kompost yığma yüksekliğine bölersek
58/1= 58 = 60 m2 pastörizasyon odasının taban alanı çıkar.
Pastörizasyon odasının taban alanı 5x12 veya 6x10 m ve yüksekliği 3-4
m olmalıdır. (Binada diğer ünitelerin çatı yüksekliği ile estetik
bakımdan uyum sağlamak açısından, pastörizasyon odasının
yüksekliği 5 m alınabilir.)
Pastörizasyon odasının boyutu 6x10x5 m 'dir.
ec. Kuluçka odalarına kompost her dört günde bir doldurulacaktır. Pastörizasyon odasında kompost 5-6 gün tutulacaktır. Bu işlevi kaşılamak üzere 6/4= 1.5 yani 2 adet pastörizasyon odası yapılmalıdır.(Kompost pastörizasyon odasında 10 gün tutulduğunda 10/4 = 2,5 yani 3 oda yapılmalıdır.)
f. Altıncı işlemimiz kompost yaptığımız sundurmanın büyüklüğünü hesaplamaktır.
fa. Kompost her 6 günde bir pastörize odasına alınmaktadır. Bir
üretim odası için yapılan kompost yığının sundurmada kalış süresi 17-
30 gündür. Biz bunu 20 gün kabul ettiğimizde 20/6= 3,3 yani 4 adet
kompost yığını yan yana sundurmada bulunmalıdır ki, pastörize
odasına 6 günde bir kompost doldurulabilsin.
fb. Bir yığınımızda 29.000 kg kompost bulunacaktır. Yeni
yapılmış bir kompost yığının 300-500 kg 'ı, 1 m3 gelmektedir. Bu
durumda yığınımız 29.000/300= 96,6 m3 tür. Kompost sundurmaya
1,60-1,80 m yükseklikte yığılır. Kompost hacmini, yüksekliğe
böldüğümüzde, bir yığın için 96,6/1,60= 60.3 m2 'lik bir alana ihtiyaç
çıkar. Ancak yığının yapılması ve aktarılması sırasında çalışma
genişliğine gereksinim vardır.
fc. İnsan gücü ile çalışmada, bu alan yaklaşık yığın alanının 2/3'ne eş değeri olan 40 m' fazla bir alan eklenebilir. Bu yüzden bir yığın için 100 m2 alan hesaplanacaktır. Sundurmada da 4 yığın bulunduğundan toplam sundurma alanı 4x100= 400 m2 olacaktır. Sundurmanın genişliği, bir yığının genişliği 1,60-1,80 m ve çalışma payı ile ortalama 3-4 m olduğundan, 4 yığınımız için 4x4= 16 m 'dır. 400 m2 alanı genişliğe böldüğümüzde 400/16= 25 m uzunluk hesaplanacaktır. Bu normal yığın uzunluğudur. Ancak yapılacak aktarmalarda, yığının bir kalıbının aktarılacağı kadar bir uzunluğun buna ilave edilmesi, işin rahat ve sağlıklı yürütülmesi bakımından gereklidir. Bu durumda sundurmanın uzunluğu 30 m yapılmalıdır. Sundurmanın yüksekliğinin 3-4 m olması yeterlidir.(Ancak işletmede genel yükseklik 5 m 'ye doğru kaydığından, çatıda bütünlük sağlamak üzere 5 m yapılabilir.)
İnsan gücü ile çalışma yapacak işletmede sundurmanın boyutu 16x30x5 m 'dir.
fd. Mekanizasyon yolu ile kompost yapılacak ise, yığınların baş ve son taraflarında makinenin büyüklüğüne bağlı olarak dönebileceği 4-6 m 'lik bir yer bırakılmalıdır. Yığının yükleyiciler ile yapılması halinde, genişliğin ve yüksekliğin de arttırılmasına ihtiyaç vardır. Bir yığının toplam alanı 60 m2 'dir. Bunu yığının genişliğine böldüğümüzde 60/1,80= 33,3 m yığın uzunluğu bulunur. Yığının iki başına makine dönüş payı olan 6+6= 12 m uzunluğu ilave ettiğimizde, sundurma uzunluğu 46 m yaklaşık 50 m 'dir. Bir yığının genişliği olan 1,80 m 'ye makine çalışma payını eklediğimizde genişlik için ayrılan pay 4 m olacaktır. Dört yığınımız için bu 16 m 'dir. Sundurma 6-7 m yükseklikte yapılmalıdır.
Mekanizasyonu olan işletmede sundurmanın boyutu 16x50x7 m 'dir.
g. Yedinci işlemimiz kompost yapımında kullanılacak ana materyali depolayacağımız sundurmanın büyüklüğünü bulmadır.
ga. At gübresi kullanıldığında, 1 m3 at gübresi 400-600 kg 'dır. Her seferinde 29.000 kg kompost yapılacağından ve 4 gün aralıkla yığınlar oluşturulacağından, en az 2-4 yığın yapacak miktarda at gübresini depolayacak bir alan düşünülmelidir. Bu durumda 29.000x4= 116.000 kg at gübresi, 116.000/400= 290 m3 gelir. Yığının yüksekliği 1-2 m yapıldığında 290/1= 290 yaklaşık 300 m2 yer lazımdır.
At gübresi ile çalışan işletmelerde, gübre toplama yerinin boyutu 10x30x5 m dir.
gb. Sap düşünüldüğünde, 50 günde bir, bir odaya sıra geldiğinden, bir odada 365/50 = 7 kez üretim yapılacaktır. İşletmede 12x7= 84 kez ve her seferinde 29.000 kg kompost kullanıldığında, yıllık kompost ihtiyacı 84x29.000= 2.436.000 kg yaklaşık 2.500 ton 'dur. Sapın en ucuz olduğu devre Haziran-Ağustos ayları arasıdır. Eğer bu dönem işletmenin bütün sap gereksinmesi alınacak olursa, ilerde doğacak % 100 'e varan fiyat artışlarından işletmemiz etkilenmez ve ham maddeden kaynaklanan maliyet artışı meydana gelmez. Ancak sapa birden ödenen nakit para ve bunun faiz durumu dikkate alınarak, işletmenin bir yıllık sapını birden almak mı, yoksa yıl içindeki fiyat artışları göz önüne alınarak parti parti almak mı, daha ekonomiktir? Bu hesaplamaya göre hareket edilmesi daha doğrudur. Biz bir yıllık sap gereksimine göre burada hesaplama yapacağız. Kompost yapımında kullanılan reçeteye göre, komposta katılacak katkı maddeleri miktarı %20-50 arasındadır. Yıllık kompost miktarı olan 2 500 ton'dan % 30 katkı maddeleri miktarı olan 750 ton'u düştüğümüzde, yıllık sap miktarı 1.750 ton 'dur. Ancak bu net kullanılacak sap miktarıdır. Buna % 10-20 fazlalık ilave etmekte yarar vardır. İlave % 10 miktarı ile bu 1.925 = 2.000 ton olacaktır. Bir balya sap 20-30 kg olup, 25 kg hesabıyla, 2.000/0,025=80.000 adet balya yapar. Bir balyayı yaklaşık (0,40x0,5x1,25) 0,25 m3 aldığımızda, 80.000x0,25= 20.000 m3 hacim yapar. Balyaları 5 m yükseklikte yığdığımızda 20.000/5= 4.000 m2 yere ihtiyaç duyulur.
Sap konulacak yerin boyutları 50x80x5 m 'dir.
Şimdi buraya kadar yapılan işlemlerin toplu sonucunu Cetvel 6.6'da verelim.
Bu boyutlar dikkate alınarak Şekil 6.4 'de, 12 üretim odalı işletmemizin genel planı ve boyutları verilmiştir. İşletmemizin toplam sahası 11.200 m2 'dir. Ancak yukarıda belirttiğimiz, modern mantar üretim tesisinde bulunması gereken diğer ünitelerden hangilerine işletmemizde ayrıca yer verilecekse, bu ünitelerin de kapasite hesapları yapılıp boyutları saptanmalı ve sonra toplam işletme alanına bu rakamlar eklenmelidir. İlerde işletmenin büyütülmesi söz konusu olacaksa, bu durumu önceden dikkate alıp, arazi büyüklüğünü bu miktara göre tespit etmelidir. İşletme kurulduktan sonra, büyütülecek arazinin çevreden satın alınması, işletmemizin çevremizde yaptığı arazi değer artışı sebebiyle maliyeti oldukça yükseltebilir.
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY
Oniki odalı işletmemizin planını yaparken, işletmede bulunacak ünitelerin hangi kısımlardan meydana geleceğini tespit etmek, bunların özelliklerini ortaya koymak, aynı zamanda fizibilite raporunda belirlenen günlük üretim miktarı üzerinden, işletmenin üretim kapasitesini ortaya çıkarmak ve bu miktara göre ünitelerin büyüklüğünü hesaplamaktır. Şekil 6.1'de işletmemizin kaba planı verilmiştir. Bu plan esas olmak üzere, şimdi gerekli incelemeleri yapmağa başlayalım.
a. İlk işlemimiz üretim kapasitesinin hesaplanmasıdır. Bunun için yukarıdaki üretim planımıza göre, işletmemizde işler 50 günde bir devir yaptığından ve işletmemizin günlük üretimini fizibilite raporlarına göre 500 kg/gün olduğundan ( bu değer varsayım olarak verilmiştir), bir odadaki üretim süremiz (Il.misel gelişme+Hasat) 50 gün ile günlük üretim miktarımızı çarparak 50x500 = 25.000 kg lık bir üretim miktarı buluruz. Ancak bu net üretimdir. Buna her ihtimale karşı % 20-30 civarında ıskarta ürün ilave etmemizde yarar vardır. 25.000 kg 'in % 30 'u 8.333 kg olup, toplam ürün miktarı 33.333 kg 'dır. İşte işletmemiz ürün kapasitesi bu rakamdır. (Yıllık üretimimiz 200ton'dur.)
b. İkinci işlemimiz, 33.333 kg 'lik toplam üründen bir üretim odamıza isabet edecek ürün miktarını bulup, buradan bir üretim odamızın büyüklüğünü ortaya çıkarmaktır.
İşletmemizde üretim süresi 50 gün'dür. Yani birinci odanın doldurulup, üretim yapılıp, tekrar dolması için geçen bu 50 günlük süre içinde 12 üretim odasının da dolmuş olması gerekir. Bu işlevin gerçekleştirilmesi, odaların doldurulmasının 50/12=4 günlük aralıklarla yapılması ile mümkündür. İşletmede, oniki odanın hepsi aynı anda üretimde bulunamaz. Bir oda yeni doldurulmuş, bir oda misel gelişme safhasında ve bir oda da boşaltılma durumundadır. Demek ki 12 odadan üretimde olan oda sayısı 9 'dur. Şimdi 50 günlük bir dönem üretim miktarı olan 33.333 kg ürün, 9 odaya bölünürse, oda başına 3.704 kg ürün isabet eder. Bu ürün miktarını verecek oda büyüklüğünü hesaplamak istersek, sırasıyla aşağıdaki işlemleri yaparız.
ba. İşletmelerin metre kareye koydukları kompost miktarı aşağı yukarı sabit olup, 100-125 kg 'dır. Buradan elde olunan ürün miktarı işletmelerin teknoloji düzeyine ve çalışma prensiplerine bağlı kalarak çok değişkendir.
Türkiye'de küçük işletmelerde......................... 5-10 kg/m2
Orta işletmelerde ...........................................10-20 kg/m2
Büyük işletmelerde...................................... .15-25 kg/m2
Türkiye ortalaması.......................................1 5 kg/m2
Avrupa ortalaması.......................................2 5 kg/m2
Dünya ortalaması.......................................2 0 kg/m2
bb. Bizdeki ortalama değer 15 kg/m2 baz alınırsa, 3.704 kg ürün 3.704/15=246 m2 den alınabilir.
bc. Torba üretimi yapan. 2 ranzalı ve 10 raflı bir üretim odasında bir rafın üretim alanı 246/10 = 24,6 m2 'dir. Rafın genişliği, çapı 60 cm olan iki torba yan yana konduğunda 120 cm. buradan rafın uzunluğu 25,00/1,20 = 20,8 = 21 m 'dir. Üretim odamızın raf uzunluğu 21 m ise, odadaki bakım sırasında kulanılacak 1 m genişlikteki yol da uzunluğa ilave edildiğinde, odanın uzunluğu 22 m olacaktır. Odanın genişliği (yol + ranza+yol + ranza + yol şeklinde 80 + 120 + 100 + 120 + 80 = 500 cm) 5 m'dir. Üretim odamızın boyutları 5x22 m olacaktır.
bd. Üretim odalarının yüksekliği, 5 adet rafı olan ranza sistemi
esas alındığında, en alt raf yerden 30 cm yükseklikte yapılıp, diğer
raflar arasında 70 cm aralık ve en son rafla tavan arasında 100 cm
mesafe bırakıldığında (30 + 5 x 70 + 100 = 480) yaklaşık 5 m 'dir.
be. Üretim odasının boyutu 5x22x5 m 'dır.
c. Üçüncü işlem, kuluçka odalarının sayısını ve büyüklüğünü bulunmasıdır.
ca. Üretim odaları 4 günde bir doldurulacaktır. Kuluçka odasında kompost 11-20 gün arasında kalmaktadır. Bunu ortalama 16 gün kabul edelim. Kuluçka odası sayısı 16/4=4 adet olmalıdır. Durumun doğruluğu Cetvel 6.5 incelendiğinde, odaların doldurulması (D) ve boşaltılması (B) arasındaki 16 günlük süreye göre 4 odadaki çalışma şekli rahatça izlenebilir.
Cetvel 6.5. Kuluçka Odalarının Kullanılma Süresi
cb. Kuluçka odalarına konacak torba sayısı ile üretim odalarına konacak torba sayısı aynıdır. Bu bakımdan kuluçka odalarının büyüklüğü, üretim odalarının büyüklüğüyle aynı olup 5x22x5 m 'dir.
d. Dördüncü işlem örtü toprağı hazırlama platformunun ve örtü toprağı pastörize odasının büyüklüklerini hesaplamaktır. Bu hesaplamada yine çeşitli kademeler vardır.
da. Öncelikle bir üretim odasında bulunan torba sayısı hesaplanır. Üretim odasında iki ranza vardır ve her ranzada 10 adet raf bulunmaktadır. Bir raf 1,20X21 m boyutlarındadır. Torba çapımız 0,60 m olduğundan, bir rafa 2 adet yanlamasına ve 35 adet de boylamasına torba konarak, toplam 70 adet torba yerleştirilir. 10 adet raftaki torba sayısı 700 'dür. >
db. Bir torbanın alanı (S=nxr2 den) S = 3,14x0,30x0,30 = 0,28 = 0,3 m2 ve 700 adet torbanınki 700x0,3= 210 m2 'dır. Her torbaya ortalama 3-5 cm kalınlığında örtü toprağı serilir. Ortalama 4 cm kalınlıkta serildiğinde, 210x0,04= 8,4 yaklaşık 9 m3 toprak kullanılır. (Kasa sisteminde kasa yüzeyi, ranza sisteminde ranza yüzeyi hesaplanmalıdır.)
de. Örtü toprağı pastörize edildikten sonra bir müddet dinlenmeye bırakılmalıdır. Bu yüzden örtü toprağı hazırlarken 2-3 seferlik kısmını bir arada hazırlamakta yarar vardır. Hazırlanacak miktar 9x3= 27 m3 'tür. (1 m3 örtü toprağı yaklaşık 600-800 kg 'dır.)
dd. 27 m3 lük örtü toprağını hazırlamak için kullanılacak sundurmanın büyüklüğünü hesaplamak istersek, yapılacak yığının yüksekliği 0,5-1,00 m 'dır. Toprağın hacmini, yığın yüksekliğine böldüğümüzde 27/0,5 = 54 m2 alana gereksinim olduğu ortaya çıkar. Örtü toprağını aktarma ve hazırlanmasında işçilerin çalışma alan payını da eklediğimizde yaklaşık 100 m2 yer yeterlidir. Bir bu kadar da yedek örtü toprağı depolama alanı düşünülmelidir. Bu durumda sundurma alanı 200 m2 olur ve boyutları 10x20 = 200 m2 yapılabilir.
de. Hazırlanan örtü toprağı kasalar veya torbalar içinde pastörize odasına konur. Ağırlıkları bir işçinin rahatça taşıyacağı kiloda olmalıdır. Bu da 30-50 kg arasında değişir.
Kasaların boyutu 40x60x15 cm 'dir. Dört kenarında 5 cm yüksekliğinde ayaklar bulunur. Kasalar bu şekilde üst üste konduğunda sıcaklık rahatça kasaların her tarafına ulaşır ve 10 adetinin yüksekliği 2 m olur. Bu durumda pastörize odasının yüksekliği, kasa ile tavan arasında en az 0,50 m mesafe bıraktığımızda 2,5 m yapılır. (Ancak diğer üniteler ile bağlantı dikkate alındığında yükseklik 5 m alınabilir.)
Pastörize odası alanını ve buradan da boyutlarını bulmak istersek, 27 m3 'lük örtü toprağını 15 cm kalınlığında 10 adet kasaya koyduğumuzdan 10x15 = 150 cm örtü toprağı yüksekliği ve pastörize odasının 27/1,50=18 m2 taban alanı hesaplanır. Kasalar arası ve duvar kenarı boşlukları ile beraber odanın alanı 20 m2 ve boyutu 4x5x5 m yapılabilir.
Eğer örtü toprağını her hazırlayışta 2-3 seferini bir arada yapmak istemiyorsak, örtü toprağı pastörize odasını 4x2,5x5 m boyutunda iki oda şeklinde yapmakta yarar vardır.
e. Beşinci işlemimiz pastörizasyon odasının büyüklüğünü hesaplamaktır. Pastörizasyon odasına konacak kompost miktarı, bir üretim odasına konacak miktarın % 20-30 fazlasıdır. Çünkü kompost pastörize odasına konduktan sonra fermantasyon devam eder. Bu sırada mikro organizmaların çalışması ile, onların yaşamları için kullandığı besin maddeleri ve yine başlangıçta % 70-73 olan kompost nemi % 60-63 'lere düşürülerek su kaybı meydana gelir. Böylece pastörizasyon odasına konan ilk kompost ağırlığı ile son çıkartılan arasında % 20-30 bir azalma ortaya çıkar.
ea. Üretim odasına 700 adet torba konulmaktadır. Bir torbanın
çapı 0,60 cm ve alanı 0,28 m2 'dir. Dört torba yaklaşık 0,28x4=1,1 m2
gelmektedir. Yine 1 m2 konan kompost miktarı 100-125 kg 'dır.
Buradan bir üretim odasına konan kompost 700/4 = 175 ve 175x125 =
21.875 kg yaklaşık 22.000 kg'dır. Bunun % 20-30 fazlası alındığında
22.000x0,30= 6.600 kg ve pastörize odasına konacak kompost miktarı
22.000 + 6.600= 28.600 kg, yaklaşık 29.000 kg 'dır.
eb. Kompost pastörizasyon odasına ya kasa içinde veya son
yıllarda en fazla kullanılan şekliyle yığın halinde konur. Yığın şeklinde
yapılan pastörizasyonda, yığının yüksekliği 1-2 m 'dir. 1 m3 lük.
I.fermantasyonu tamamlamış kompost yaklaşık 500-600 kg
gelmektedir. Pastörize odasına konan 29.000 kg kompost 29.000/500 =
58 m3 alan kaplar. Bunu 1-2 m kompost yığma yüksekliğine bölersek
58/1= 58 = 60 m2 pastörizasyon odasının taban alanı çıkar.
Pastörizasyon odasının taban alanı 5x12 veya 6x10 m ve yüksekliği 3-4
m olmalıdır. (Binada diğer ünitelerin çatı yüksekliği ile estetik
bakımdan uyum sağlamak açısından, pastörizasyon odasının
yüksekliği 5 m alınabilir.)
Pastörizasyon odasının boyutu 6x10x5 m 'dir.
ec. Kuluçka odalarına kompost her dört günde bir doldurulacaktır. Pastörizasyon odasında kompost 5-6 gün tutulacaktır. Bu işlevi kaşılamak üzere 6/4= 1.5 yani 2 adet pastörizasyon odası yapılmalıdır.(Kompost pastörizasyon odasında 10 gün tutulduğunda 10/4 = 2,5 yani 3 oda yapılmalıdır.)
f. Altıncı işlemimiz kompost yaptığımız sundurmanın büyüklüğünü hesaplamaktır.
fa. Kompost her 6 günde bir pastörize odasına alınmaktadır. Bir
üretim odası için yapılan kompost yığının sundurmada kalış süresi 17-
30 gündür. Biz bunu 20 gün kabul ettiğimizde 20/6= 3,3 yani 4 adet
kompost yığını yan yana sundurmada bulunmalıdır ki, pastörize
odasına 6 günde bir kompost doldurulabilsin.
fb. Bir yığınımızda 29.000 kg kompost bulunacaktır. Yeni
yapılmış bir kompost yığının 300-500 kg 'ı, 1 m3 gelmektedir. Bu
durumda yığınımız 29.000/300= 96,6 m3 tür. Kompost sundurmaya
1,60-1,80 m yükseklikte yığılır. Kompost hacmini, yüksekliğe
böldüğümüzde, bir yığın için 96,6/1,60= 60.3 m2 'lik bir alana ihtiyaç
çıkar. Ancak yığının yapılması ve aktarılması sırasında çalışma
genişliğine gereksinim vardır.
fc. İnsan gücü ile çalışmada, bu alan yaklaşık yığın alanının 2/3'ne eş değeri olan 40 m' fazla bir alan eklenebilir. Bu yüzden bir yığın için 100 m2 alan hesaplanacaktır. Sundurmada da 4 yığın bulunduğundan toplam sundurma alanı 4x100= 400 m2 olacaktır. Sundurmanın genişliği, bir yığının genişliği 1,60-1,80 m ve çalışma payı ile ortalama 3-4 m olduğundan, 4 yığınımız için 4x4= 16 m 'dır. 400 m2 alanı genişliğe böldüğümüzde 400/16= 25 m uzunluk hesaplanacaktır. Bu normal yığın uzunluğudur. Ancak yapılacak aktarmalarda, yığının bir kalıbının aktarılacağı kadar bir uzunluğun buna ilave edilmesi, işin rahat ve sağlıklı yürütülmesi bakımından gereklidir. Bu durumda sundurmanın uzunluğu 30 m yapılmalıdır. Sundurmanın yüksekliğinin 3-4 m olması yeterlidir.(Ancak işletmede genel yükseklik 5 m 'ye doğru kaydığından, çatıda bütünlük sağlamak üzere 5 m yapılabilir.)
İnsan gücü ile çalışma yapacak işletmede sundurmanın boyutu 16x30x5 m 'dir.
fd. Mekanizasyon yolu ile kompost yapılacak ise, yığınların baş ve son taraflarında makinenin büyüklüğüne bağlı olarak dönebileceği 4-6 m 'lik bir yer bırakılmalıdır. Yığının yükleyiciler ile yapılması halinde, genişliğin ve yüksekliğin de arttırılmasına ihtiyaç vardır. Bir yığının toplam alanı 60 m2 'dir. Bunu yığının genişliğine böldüğümüzde 60/1,80= 33,3 m yığın uzunluğu bulunur. Yığının iki başına makine dönüş payı olan 6+6= 12 m uzunluğu ilave ettiğimizde, sundurma uzunluğu 46 m yaklaşık 50 m 'dir. Bir yığının genişliği olan 1,80 m 'ye makine çalışma payını eklediğimizde genişlik için ayrılan pay 4 m olacaktır. Dört yığınımız için bu 16 m 'dir. Sundurma 6-7 m yükseklikte yapılmalıdır.
Mekanizasyonu olan işletmede sundurmanın boyutu 16x50x7 m 'dir.
g. Yedinci işlemimiz kompost yapımında kullanılacak ana materyali depolayacağımız sundurmanın büyüklüğünü bulmadır.
ga. At gübresi kullanıldığında, 1 m3 at gübresi 400-600 kg 'dır. Her seferinde 29.000 kg kompost yapılacağından ve 4 gün aralıkla yığınlar oluşturulacağından, en az 2-4 yığın yapacak miktarda at gübresini depolayacak bir alan düşünülmelidir. Bu durumda 29.000x4= 116.000 kg at gübresi, 116.000/400= 290 m3 gelir. Yığının yüksekliği 1-2 m yapıldığında 290/1= 290 yaklaşık 300 m2 yer lazımdır.
At gübresi ile çalışan işletmelerde, gübre toplama yerinin boyutu 10x30x5 m dir.
gb. Sap düşünüldüğünde, 50 günde bir, bir odaya sıra geldiğinden, bir odada 365/50 = 7 kez üretim yapılacaktır. İşletmede 12x7= 84 kez ve her seferinde 29.000 kg kompost kullanıldığında, yıllık kompost ihtiyacı 84x29.000= 2.436.000 kg yaklaşık 2.500 ton 'dur. Sapın en ucuz olduğu devre Haziran-Ağustos ayları arasıdır. Eğer bu dönem işletmenin bütün sap gereksinmesi alınacak olursa, ilerde doğacak % 100 'e varan fiyat artışlarından işletmemiz etkilenmez ve ham maddeden kaynaklanan maliyet artışı meydana gelmez. Ancak sapa birden ödenen nakit para ve bunun faiz durumu dikkate alınarak, işletmenin bir yıllık sapını birden almak mı, yoksa yıl içindeki fiyat artışları göz önüne alınarak parti parti almak mı, daha ekonomiktir? Bu hesaplamaya göre hareket edilmesi daha doğrudur. Biz bir yıllık sap gereksimine göre burada hesaplama yapacağız. Kompost yapımında kullanılan reçeteye göre, komposta katılacak katkı maddeleri miktarı %20-50 arasındadır. Yıllık kompost miktarı olan 2 500 ton'dan % 30 katkı maddeleri miktarı olan 750 ton'u düştüğümüzde, yıllık sap miktarı 1.750 ton 'dur. Ancak bu net kullanılacak sap miktarıdır. Buna % 10-20 fazlalık ilave etmekte yarar vardır. İlave % 10 miktarı ile bu 1.925 = 2.000 ton olacaktır. Bir balya sap 20-30 kg olup, 25 kg hesabıyla, 2.000/0,025=80.000 adet balya yapar. Bir balyayı yaklaşık (0,40x0,5x1,25) 0,25 m3 aldığımızda, 80.000x0,25= 20.000 m3 hacim yapar. Balyaları 5 m yükseklikte yığdığımızda 20.000/5= 4.000 m2 yere ihtiyaç duyulur.
Sap konulacak yerin boyutları 50x80x5 m 'dir.
Şimdi buraya kadar yapılan işlemlerin toplu sonucunu Cetvel 6.6'da verelim.
Bu boyutlar dikkate alınarak Şekil 6.4 'de, 12 üretim odalı işletmemizin genel planı ve boyutları verilmiştir. İşletmemizin toplam sahası 11.200 m2 'dir. Ancak yukarıda belirttiğimiz, modern mantar üretim tesisinde bulunması gereken diğer ünitelerden hangilerine işletmemizde ayrıca yer verilecekse, bu ünitelerin de kapasite hesapları yapılıp boyutları saptanmalı ve sonra toplam işletme alanına bu rakamlar eklenmelidir. İlerde işletmenin büyütülmesi söz konusu olacaksa, bu durumu önceden dikkate alıp, arazi büyüklüğünü bu miktara göre tespit etmelidir. İşletme kurulduktan sonra, büyütülecek arazinin çevreden satın alınması, işletmemizin çevremizde yaptığı arazi değer artışı sebebiyle maliyeti oldukça yükseltebilir.
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY
Comment