Tweet
8.1.3. Kompost Reçeteleri
Kompost reçetelerini hazırlamak için, öncelikle bazı durumları saptamamız gerekir. Bunlar :
a. Bulunduğumuz bölgede devamlı ve çok miktarda olan materyaller seçilmelidir.
b. Kompost reçetesine girecek materyallerin en ucuzları, fakat mantar verimini en fâzla arttıranları tercih edilmelidir. Paha olmasına karşın, mantar üretiminde düşünülenden fazla verim meydana getiriyorsa, pahalı materyalin kullanılması daha doğrudur.
c. İklim koşullarına göre gerektiğinde kompost içine gire maddelere şekil vermek, örneğin soğuk zamanlarda fermantasyonu teşvik açısından çabuk parçalanan şekerli maddeleri seçmek gerekir, d. Seçilen maddelerin kullandığımız teknolojiye uygunluğu tespit edilmelidir. Seçilen maddelerin özelliklerine göre, kompost yapım zamanı 15 günden daha az bir sürede cereyan ediyorsa buna "kısa kompost" yapma, 15- 20 gün arasında meydana geliyorsa buna "normal kompost" yapma, 20 günden uzun sürüyorsa "uzun kompost" yapma metodu denir. Ayrıca kompost yaparken kısa kompost metodu uygulanmışsa, fermantasyonun ikinci döneminde kompostun olgunlaştırma safhası daha uzun; uzun kompost yapma uygulanmışsa daha kısa olgunlaştırma safhası uygulanır.
e. Kompost karışımına giren maddelerin toplam azot seviyesi yüzde 1,5 ile 2,5 arasında tutulmalıdır [At gübresinde % 1,8-2.0 sentetik materyalde (buğday sapında) % 2,0-2,5]. Bu oran olgunlaşır kompostta çok değişmeden kalır veya çok az bir azalma {% 0,3-0.5 gösterir. Azot seviyesi verilen sınırların üzerine çıkartılırsa, önce I.fermantasyon sırasında amonyak çıkışı uzun süre devam eder. Bu bir yandan zaman kaybı meydana getirir. Diğer yandan bu işe yeni başlayan kişilerin komposttaki amonyak çıkışını iyi tespit edemeyerek kompostu olgunlaştı sanarak, kimyasal pastörizasyon yaparak kullanmaları halinde, kompostta kalan fazla amonyak, mantar üretimi
için zararlı olan mürekkep mantarı oluşmasına sebeb olur. Ayrıca böyle bir ortamda kültür mantarı miselleri az veya hiç gelişmez. Çünkü bu tip kompostlarda çoğu kez yine kültür mantarımız için zararlı olan yeşil zeytin küfü mantarları gelişir. Ancak fermantasyon sırasında ortaya çıkan amonyak, mikroorganizmalar tarafından kullanılır. Bu bakımdan fermantasyon sırasında amonyak oluşumu arzu edilen bir husustur.
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
f. Fermantasyonun istenen şekilde geçmesi, mikroorganizma faliyetine bağlıdır. Fermantasyon sırasında oksijene ihtiyaç vardır. Oksijenin olduğu ortamda aerobik mikroorganizmalar faliyet gösterir. Bunlar havanın oksijenini alarak karbonhidratları parçalar ve bu sırada ortama su, karbondioksit ve enerji verir. Kültür mantarının arzuladığı proteinleri oluşturur. Eğer ortamda oksijen azalacak olursa fermantasyon yine devam eder. Ancak bu kez anaerobik koşullarda çalışan mikroorganizmalar faaliyete geçer. Bunlar küf ve çürükçül organizmalar olup, fermantasyon sırasında su, karbondioksit ve enerji çıkaramaz. Fermantasyon düşük sıcaklık derecelerinde meydana gelir. Bu yüzden anaerobik koşullarda fermantasyon sonucunda kültür mantarının arzu etmediği (Metan, etilen, hidrojen sülfür, aseton gibi) maddeler ortaya çıkar. Bu maddelerden dolayı ileride mantar miselleri bu kompost içinde gelişemez. Kompost sarımsı bir renk alır ve yumurta çürüğü gibi kokar. Yetiştiriciler kompostun bu durumunu, kompost "ekşi-acı tatsız" diye yorumlar. Dikkatli incelenirse bu kısımlarda fazla su olduğu, sıcaklığın düşük bulunduğu ve daha çok yığının havasız kısımlarında (örneğin yığının ilk aktarmasında görülen en alt iç orta kısımları gibi) meydana geldiği görülür.
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
g. Komposttaki C/N oranı oldukça önemlidir. Kullanıla materyallere baktığımızda samanda C/N oranı 80/1, at gübresinde 30/ ve mikroorganizmalarda 10/1 'dır. Bu rakkamlara bakıldığındı kullanılan maddelerde karbon miktarının yüksek olduğu, buna karşı azot oranın düşük bulunduğu tespit edilir. Yığın yapıldığında C/1 oranının 30 'a yakın bulunması gerekir. Bunun için kompost yapılırken yığına daha çok azotlu maddeler katılarak, fazla karbon oranı azotlu dengelenir. Yığında C/N oranı 30 iken, bu oran II. fermantasyon başlarken 20 'ye ve kompost olgunlaştığı ve misel aşılamaya uygun hale geldiği zaman 16 'ya kadar düşer. Böylece yeterli seviyeyi bulmuş olur.
h. Gerek azot ve gerekse karbon oranının istenen düzeyde tutulması, sadece katılacak azot miktarının ayarlanmasıyla bitmez I.fermantasyon sırasında iyi bir mikrofloral gelişmenin temini ile sağlanır. Bu durumda I.fermantasyon sırasında mikroorganizma faliyetlerini aksatmayacak şekilde, onların istedikleri ortam koşullarını yaratmak [sıcaklık, nem (su), oksijen] üzere, ortama beslenmeleri için yeterince kolay parçalanabilir karbonhidratlı maddeler ilave etmek gerekir (1 ton ana maddeye, kuru madde olarak 200 kg % 2-6 azot ihtiva eden katkı maddesi katılır. 1 kg mantarın oluşması için komposttan 220 gr kuru madde alınır. Bu kuru maddenin % 60'i enerji % 40'ı beslenmede harcanır).
ı. Bir ton pastörize edilmiş komposttan 300 kg mantar elde edilmelidir. Bu 300 kg mantarın 3 kg'nı inorganik maddeler (%1), 66 kg'nı organik maddeler (%22) ve 270 kg'nı su (%87) teşkil eder. Bir başka değişle komposttan bu kadar madde çekilip alınır ve mantar olmuşumu için kullanılır.
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
i. Kompost hazırlarken mikroorganizmalar bazı besin maddelerini kendi yaşamları için kullanır. Aynı zamanda ortamda yavaş yanma olayı meydana gelir ve bu sırada kompost içindeki kuru madde miktarında azalma ortaya çıkar (Cetvel 8.1).
Bu oran fermantasyonun birinci safhasında % 30-40, pastörizasyon ve kondüsyonelleşmenin meydana geldiği ikinci fermantasyon safhasında % 20-30 arasındadır. Ortalama iki safhada kaybolan miktar % 20-40 alınır. Bu kaybolacak madde miktarı önceden düşünülmeli ve ona göre kompostta başlangıçta yeteri kadar katkı maddeleri ilave edilmelidir.
j. Kompostun pH'nı ayarlarken, ortama asidik bakiye bırakan örneğin amonyum sülfat, süper fosfat, potasyum sülfat gibi katkı maddeleri kullanıldığında kireç ve daha sonra mermer tozu, diğer maddeler kullanıldığında alçı ilave edilmelidir.
Cetvel 8.1. Kompostaki Kuru Madde Değişimi
k. Kompost yapımı genellikle yeterli düzeyde bilgi isteyen, fazla maliyet gerektiren bir konudur. Küçük işletmelerde tek tek yapılması zordur. Dış ülkelerde özel kompost yapan işletmeler bulunmaktadır. Kompostun tek merkezden yapılmasının faydalarını şu şekilde sıralayabiliriz.
- Büyük miktarlarda ham madde tek elden daha ucuza alınabilir.
- İşler makineler yardımı ile yapılır. İnsan gücü sayısı azaltılır.
Kompost yapım maliyeti düşürülür.
- Merkezde hep aynı işler yapıldığından, teknik personel işten
anlayan tecrübeli kişilerdir. Yeni gelişmeleri ve teknolojiyi daha iyi
takip ederek uygulayabilir.
- Kompost yapımı mantar üretiminin en fazla yatırım isteyen
bölümüdür. Küçük işletmeler kendi kompostunu kendisi yapmadığı
için, kompost yapan işletmelerden temin eder. Böylece daha az
maliyetle işletme kurma olanağına kavuşur, daha sağlıklı materyal alır ve kâr oranını yükseltir.
?imdi değişik temel maddeleri ele alarak, bir kaç kompost reçetesi verelim.
a. At gübresi temel madde kullanıldığında
e. Diğer bazı maddeler temel madde kullanıldığında
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY
Kompost reçetelerini hazırlamak için, öncelikle bazı durumları saptamamız gerekir. Bunlar :
a. Bulunduğumuz bölgede devamlı ve çok miktarda olan materyaller seçilmelidir.
b. Kompost reçetesine girecek materyallerin en ucuzları, fakat mantar verimini en fâzla arttıranları tercih edilmelidir. Paha olmasına karşın, mantar üretiminde düşünülenden fazla verim meydana getiriyorsa, pahalı materyalin kullanılması daha doğrudur.
c. İklim koşullarına göre gerektiğinde kompost içine gire maddelere şekil vermek, örneğin soğuk zamanlarda fermantasyonu teşvik açısından çabuk parçalanan şekerli maddeleri seçmek gerekir, d. Seçilen maddelerin kullandığımız teknolojiye uygunluğu tespit edilmelidir. Seçilen maddelerin özelliklerine göre, kompost yapım zamanı 15 günden daha az bir sürede cereyan ediyorsa buna "kısa kompost" yapma, 15- 20 gün arasında meydana geliyorsa buna "normal kompost" yapma, 20 günden uzun sürüyorsa "uzun kompost" yapma metodu denir. Ayrıca kompost yaparken kısa kompost metodu uygulanmışsa, fermantasyonun ikinci döneminde kompostun olgunlaştırma safhası daha uzun; uzun kompost yapma uygulanmışsa daha kısa olgunlaştırma safhası uygulanır.
e. Kompost karışımına giren maddelerin toplam azot seviyesi yüzde 1,5 ile 2,5 arasında tutulmalıdır [At gübresinde % 1,8-2.0 sentetik materyalde (buğday sapında) % 2,0-2,5]. Bu oran olgunlaşır kompostta çok değişmeden kalır veya çok az bir azalma {% 0,3-0.5 gösterir. Azot seviyesi verilen sınırların üzerine çıkartılırsa, önce I.fermantasyon sırasında amonyak çıkışı uzun süre devam eder. Bu bir yandan zaman kaybı meydana getirir. Diğer yandan bu işe yeni başlayan kişilerin komposttaki amonyak çıkışını iyi tespit edemeyerek kompostu olgunlaştı sanarak, kimyasal pastörizasyon yaparak kullanmaları halinde, kompostta kalan fazla amonyak, mantar üretimi
için zararlı olan mürekkep mantarı oluşmasına sebeb olur. Ayrıca böyle bir ortamda kültür mantarı miselleri az veya hiç gelişmez. Çünkü bu tip kompostlarda çoğu kez yine kültür mantarımız için zararlı olan yeşil zeytin küfü mantarları gelişir. Ancak fermantasyon sırasında ortaya çıkan amonyak, mikroorganizmalar tarafından kullanılır. Bu bakımdan fermantasyon sırasında amonyak oluşumu arzu edilen bir husustur.
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
f. Fermantasyonun istenen şekilde geçmesi, mikroorganizma faliyetine bağlıdır. Fermantasyon sırasında oksijene ihtiyaç vardır. Oksijenin olduğu ortamda aerobik mikroorganizmalar faliyet gösterir. Bunlar havanın oksijenini alarak karbonhidratları parçalar ve bu sırada ortama su, karbondioksit ve enerji verir. Kültür mantarının arzuladığı proteinleri oluşturur. Eğer ortamda oksijen azalacak olursa fermantasyon yine devam eder. Ancak bu kez anaerobik koşullarda çalışan mikroorganizmalar faaliyete geçer. Bunlar küf ve çürükçül organizmalar olup, fermantasyon sırasında su, karbondioksit ve enerji çıkaramaz. Fermantasyon düşük sıcaklık derecelerinde meydana gelir. Bu yüzden anaerobik koşullarda fermantasyon sonucunda kültür mantarının arzu etmediği (Metan, etilen, hidrojen sülfür, aseton gibi) maddeler ortaya çıkar. Bu maddelerden dolayı ileride mantar miselleri bu kompost içinde gelişemez. Kompost sarımsı bir renk alır ve yumurta çürüğü gibi kokar. Yetiştiriciler kompostun bu durumunu, kompost "ekşi-acı tatsız" diye yorumlar. Dikkatli incelenirse bu kısımlarda fazla su olduğu, sıcaklığın düşük bulunduğu ve daha çok yığının havasız kısımlarında (örneğin yığının ilk aktarmasında görülen en alt iç orta kısımları gibi) meydana geldiği görülür.
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
g. Komposttaki C/N oranı oldukça önemlidir. Kullanıla materyallere baktığımızda samanda C/N oranı 80/1, at gübresinde 30/ ve mikroorganizmalarda 10/1 'dır. Bu rakkamlara bakıldığındı kullanılan maddelerde karbon miktarının yüksek olduğu, buna karşı azot oranın düşük bulunduğu tespit edilir. Yığın yapıldığında C/1 oranının 30 'a yakın bulunması gerekir. Bunun için kompost yapılırken yığına daha çok azotlu maddeler katılarak, fazla karbon oranı azotlu dengelenir. Yığında C/N oranı 30 iken, bu oran II. fermantasyon başlarken 20 'ye ve kompost olgunlaştığı ve misel aşılamaya uygun hale geldiği zaman 16 'ya kadar düşer. Böylece yeterli seviyeyi bulmuş olur.
h. Gerek azot ve gerekse karbon oranının istenen düzeyde tutulması, sadece katılacak azot miktarının ayarlanmasıyla bitmez I.fermantasyon sırasında iyi bir mikrofloral gelişmenin temini ile sağlanır. Bu durumda I.fermantasyon sırasında mikroorganizma faliyetlerini aksatmayacak şekilde, onların istedikleri ortam koşullarını yaratmak [sıcaklık, nem (su), oksijen] üzere, ortama beslenmeleri için yeterince kolay parçalanabilir karbonhidratlı maddeler ilave etmek gerekir (1 ton ana maddeye, kuru madde olarak 200 kg % 2-6 azot ihtiva eden katkı maddesi katılır. 1 kg mantarın oluşması için komposttan 220 gr kuru madde alınır. Bu kuru maddenin % 60'i enerji % 40'ı beslenmede harcanır).
ı. Bir ton pastörize edilmiş komposttan 300 kg mantar elde edilmelidir. Bu 300 kg mantarın 3 kg'nı inorganik maddeler (%1), 66 kg'nı organik maddeler (%22) ve 270 kg'nı su (%87) teşkil eder. Bir başka değişle komposttan bu kadar madde çekilip alınır ve mantar olmuşumu için kullanılır.
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
i. Kompost hazırlarken mikroorganizmalar bazı besin maddelerini kendi yaşamları için kullanır. Aynı zamanda ortamda yavaş yanma olayı meydana gelir ve bu sırada kompost içindeki kuru madde miktarında azalma ortaya çıkar (Cetvel 8.1).
Bu oran fermantasyonun birinci safhasında % 30-40, pastörizasyon ve kondüsyonelleşmenin meydana geldiği ikinci fermantasyon safhasında % 20-30 arasındadır. Ortalama iki safhada kaybolan miktar % 20-40 alınır. Bu kaybolacak madde miktarı önceden düşünülmeli ve ona göre kompostta başlangıçta yeteri kadar katkı maddeleri ilave edilmelidir.
j. Kompostun pH'nı ayarlarken, ortama asidik bakiye bırakan örneğin amonyum sülfat, süper fosfat, potasyum sülfat gibi katkı maddeleri kullanıldığında kireç ve daha sonra mermer tozu, diğer maddeler kullanıldığında alçı ilave edilmelidir.
Cetvel 8.1. Kompostaki Kuru Madde Değişimi
k. Kompost yapımı genellikle yeterli düzeyde bilgi isteyen, fazla maliyet gerektiren bir konudur. Küçük işletmelerde tek tek yapılması zordur. Dış ülkelerde özel kompost yapan işletmeler bulunmaktadır. Kompostun tek merkezden yapılmasının faydalarını şu şekilde sıralayabiliriz.
- Büyük miktarlarda ham madde tek elden daha ucuza alınabilir.
- İşler makineler yardımı ile yapılır. İnsan gücü sayısı azaltılır.
Kompost yapım maliyeti düşürülür.
- Merkezde hep aynı işler yapıldığından, teknik personel işten
anlayan tecrübeli kişilerdir. Yeni gelişmeleri ve teknolojiyi daha iyi
takip ederek uygulayabilir.
- Kompost yapımı mantar üretiminin en fazla yatırım isteyen
bölümüdür. Küçük işletmeler kendi kompostunu kendisi yapmadığı
için, kompost yapan işletmelerden temin eder. Böylece daha az
maliyetle işletme kurma olanağına kavuşur, daha sağlıklı materyal alır ve kâr oranını yükseltir.
?imdi değişik temel maddeleri ele alarak, bir kaç kompost reçetesi verelim.
a. At gübresi temel madde kullanıldığında
e. Diğer bazı maddeler temel madde kullanıldığında
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY
Comment