Tweet
8.1.5. Kompostun Hastalık ve Zararlılardan Arındırılması, Olgunlaştırılması (FERMANTASYONUN II. SAFHASI)
I. fermantasyon dış koşullarda yapıldığından, ne kadar özen gösterilirse gösterilsin yığının her tarafında istenen homojen fermantasyon meydana gelmez. Bu yüzden fermantasyonun II. safhasında bir yandan kompostun içinde bulunan ve kültür mantarına rekabet edecek nematot, sinek, böcek gibi Zaralıların, kurt ve larvaların, yumurtaların, arzu edilmeyen küf mantar ve bakterilerin ve bunların sporlarının öldürülmesiyle ortam temiz hale getirilmeye çalışılır. Yapılan bu işleme de "Pastörizasyon" adı verilir. Diğer yandan hayvansal ve bitkisel azotça zengin madelerin mikroorganizmalar tarafından fermantasyona uğratılmasına, hümüsleştirilmesine ve bu parçalanmalar ve birleşmeler sırasında açığa çıkan amonyağın mezofil ve termofil mantarlar ve bakteriler tarafından kullanılarak, vucüdlarınm gereksimi olan protein haline dönüştürülmesine ve bu yolla depo edilmesine, kısacası kompostun yapısal özelliklerinin iyleştirilmesine yardımcı olunur. Kompostun özelliklerinin iyleştirilmesi olan bu olaya "Kondüsyonelleştirme" adı verilir. Kondüsyonelleştirmenin yapılabilmesi ancak pastörizasyon odalarında gerçekleştirilir. Bir çok işletmede buhar sistemi bulunmadığından kondüsyonelleştirme yapılamaz. Bu işletmelerde I. fermantasyon daha uzun sürede meydana getirilerek (5-7 defa aktarma yaparak) kompostun iyice olgunlaşması sağlanır. Daha sonra kompostun hastalık ve zararlılarından arındırılması için deksonal, bakır sülfat ve metil bromit gibi maddeleri kullanarak kimyasal yolla dezenfeksiyonuna gidilir. Yani bir nevi buharla yapılan pastörizasyonun karşılığı sağlanır. Fakat kompost tam anlamı ile mantarın yetiştirileceği dört dörtlük bir ortam haline getirilemez. Şimdi öncelikle kompostun kimyasal yolla dezenfeksiyon işlemini açıklayalım. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Kompostu kimyasal yoldan, her zaman tam anlamı ile temizlemek mümkün değildir. Kullanılacak ilacın etkili olacağı mikroorganizmalara ve zararlılara bağlı kalır. Ayrıca uygulama sırasındaki çevre sıcaklığı ve kompostun nem durumuna göre dezenfeksiyon iyi veya kötü ceryan edebilir. Ancak küçük işletmelerde çok ucuz bir yöntem olduğundan daha çok tercih görür. Kimyasal yolla kompostu temizlemede önemli nokta nemin %60-63 olmasıdır.
a. Bakır Sülfat Veya Deksonal Uygulaması
I.Fermantasyonun son aktarmasında kompost içerisine bir tona 500 gr deksonal veya bakır sülfat ince toz haline getirilip- serpilir. Yığının aktarması bitince üzerine naylon örtü serilir. Olayın etkili olabilmesi yığının sıcaklığı ile yakından ilgilidir. Yığının sıcaklığı 25-30°C 'nin altına düşmemelidir. 2-3 gün örtü altında bırakılan kompostun, daha sonra üstü açılıp hemen aktarılır. İlaç daha iyi etki yapsın düşüncesiyle, kompostu daha uzun süre örtü altında kapalı bekletmek yanlış bir uygulamadır. Kompostun havasız kalmasına, kızışmasına, tekrar amonyak oluşmasına ve bütün bu durumlar ise, kompostun özelliklerinin bozulmasına sebep olabilir. Kompostu aktarmakla, kompost içinde kalan ilacın uzaklaşması sağlanır. İlacın varlığı kokusundan anlaşılır. Koku devam ediyorsa, 1-2 gün ara ile yığın tekrar aktarılır, bu işleme yığında koku kalmayıncaya kadar devam edilir.
b. Metil Bromid Uygulaması Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Metil bromid bir metre küp komposta 80-100 g olarak uygulanır. Metil bromid zehirleyici, el ve yüze bulaştığı an zarar vericidir. Bu bakımdan kullanırken dikkatli davranmak ve eldiven, maske takmak gerekir. Dış ülkelerde ilacı uygulamak için özel aletler yapılmıştır (Şekil 8.3). Son aktarmada, birer metre aralıkla, 100 cm boyunda pimaş (sert plastik) boru, bir ucu yığının orta kısmına, diğer ucu yığının dışında 5-10 cm 'lik kısmı çıkacak şekilde yere konur. İç kısımdaki boru ucuna iki tuğla yana ve bir tuğla üste konarak küçük bir evcik yapılır. Borunun üzerine 60-80 cm yüksekliğinde kompost yığılır. Yığındaki bu uygulama tamamlandığında, yığının üzeri naylon örtü ile örtülüp, kenarları dış hava ile irtibatı kesecek şekilde kum torbalar, kalaslar ile sıkıştırılır. Örtü altında kalan, fakat yığının dışında bulunan borunun ağızı açılıp, bir adet 100 g'lik metil bromid tüpü, dip kısmı boru dışında kalacak şekilde, boru içine yerleştirilir. Naylon örtü tekrar örtülür. Dışardan naylon örtü ile beraber kutu bir elin alt üç parmağı ile tutulur. İşaret ve baş parmak arasındaki 5 'lik bir çivi naylonun üzerinden kutunun dip kısmına dayanır. Diğer elde bulunan çekiçle çivi üzerine sert bir darbe vurup, bir seferde kutuda delik açılır. Sonra kutu hemen bıkarılır. Kutu içinden kuvvetle çıkan gaz, kutuyu füze gibi ileri iterek, boru içinde kaydırır ve yığının orta kısmında tuğladan yapılmış odacığa götürür. Burada kutudan gaz çıkışı devam eder. Böylece en tehkikesiz şekilde, gazın yığının ortasından verilmesi imkanı yaratılmış olur. Gaz, yukarı ve yanlara doğru eşit bir şekilde yığın içinde yayılır. Kompostun her tarafının aynı oranda ilaçlanması sağlanır. Uygulama yığının altına konan diğer borularda da yapılır. Bazı işletmelerde başka bir sistem uygulanmaktadır. Bu sistemde yığının üzeri örtülüp, örtü ile yığın arasına konan metil bromid tüpü, çivi ile delinip yığının üst kısmına bırakılmaktadır. Ancak üstte toplanan gazın yığının alt kısımlara ulaşması zor olmakta, yığın içinde ilacın tam etki yapamadığı alanlar kalmaktadır.
Metil bromid uygulamasından sonra, yığın 2-3 gün örtülü şekilde bekletilir. Sonra üstü açılıp ilaç kokusu bitinceye kadar, 1.-2 gün aralıklarla bir kaç kez aktarılır. Metil bromidin etkili olmasında, yine dış hava sıcaklığının etkisi vardır. Hava sıcaklığı 15-20"C 'den düşükse istenen sonuç tam alınamaz, ilacın etki süresi uzar ve yığını uzun süre kapalı tutmak gerekir. Bu ise yukarda bakır sülfat uygulamasında da belirttiğimiz gibi istenmeyen, sakıncaları olan bir olaydır.
Yığının ilaçlaması bittiğinde, kompost misel aşılama kısmına götürülür ve aşılama işlemi yapılır.
c. Kompostun Buharla Pastörizasyonu
Kompostun temizlenmesinde en etkin yoldur. Temizlerin yanında, yığında kondüsyonelleşmenin de meydana gelmesi kompostun kullanımı açısından çok değerlidir. Her türlü organizmayı öldürmek mümkündür. Ancak yapılması, pastörize odası gibi, bazı özel tesisleri gerektirir. Bu tesislerin kurulması ve iç donatımını yapılması oldukça pahalıdır. Daha çok buhar kullanılan orta ve büyük işletmelerde uygulanır.
Kompostun pastörizasyonu kasa ve ranzalar içinde veya dökme yığın olarak iki şekilde yapılır. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
ca. Kompostun kasa ve ranza içinde pastörizasyonu
Kasalarda uygulama eski bir model olup, büyük kasalarc üretim yapan işletmelerde kullanılır. Ranza sistemi tek odalı sisten uygulayan işletmelerde kullanılır. Kasa ve ranzalarc Il.fermantasyonun uygulanışı bakımından bir fark yoktur. Burada kasa sistemi anlatılacaktır. Önceki konularda belirtildiği gibi kasa ile pastörizasyonda, pastörize odasının tabanı düz betondur. Alttan gelen borularla odanın kenar kısımdan içeri hava basılır, üst kısımdan hava emilir. Buhar memeleri, hava basılan deliklerin önlerine oturtulur Böylece hava akımı ile sıcak hava ve buhar alttan yukarı doğru odanın her tarafına yayılır.(Ranza sisteminde kasa yerine üretim odalarındaki ranzalar aynı işi görür. Kompost ranzalara doldurulur.)
I.Fermantasyon sonrası kompost, insan gücü ile çalışan işletmelerde, I. fermantasyonun yapıldığı alanda kasalara doldurulur Tek tek pastörize odasına götürülüp istiflenir.
Mekanizasyon olan işletmelerde, kompost fermantasyon alanından taşıyıcılarla alınır ve çalışma holünde bulunan kasa doldurma bandına kadar götürülür ve bandın tankına doldurulur. Burada band üzerinde hareket eden boş kasalar tankın altına getirilir. Kasa içine metre kareye ortalama 125 kg kompost gelecek şekilde doldurulur. Üstü düzeltilip, hafifçe bastırılır. Dolan kasa bant üzerinden istifleme bölümüne alınırken, diğer bir boş kasa doldurucu altına sürülür. Böylece dolan kasalar istifleme kısmında 4-6 'sı üst üste yerleştirilir. İstiflenen kasalar fork-lift ile pastörize odasına taşınır.
İlk kasa gurubu, pastörizasyon odasının en dip köşesinden duvarlarla 10-20 cm mesafe kalacak şekilde zemine yerleştirilir. İkinci gurup kasa, birinci gurup kasanın enine bitiştirilerek konur. Böylece dip köşeden, ön köşeye kadar kasa gurupları yan yana birleştirilerek, birinci sıra teşkil edilir. İkinci sıra, birinci sıradan 10-20 cm aralık bırakılarak yerleştirilir. İşleme devam edilerek, odanın tamamı doldurulur. (Dikkat, kasalar ayaklı olmalı ve üst üste konduklarında aralarında 20-25 cm boşluk kalmalıdır.)
Pastörizasyon odası dolunca kapıları sıkıca kapanır. II. fermantasyonun birinci kısmı olan "pastörizasyon safhası" böylece başlamış olur. İçeriye buhar verilir. Oda içinde sıcaklığın her tarafta aynı derecede olmasını temin etmek üzere, hemen iç hava sirkülasyon yapılır, taze hava kısmı kullanılmaz. Hava sıcaklığı 2-3 saat gibi oldukça kısa bir süre içinde 62-63°C 'ye çıkartılması gerekir. Bu sırada kompost sıcaklığı 53-55°C civarındadır. Bu durum 4 saat gibi kısa bir süre içinde yapılmalıdır. Sıcaklık devamlı kontrol edilerek, kompost sıcaklığı 60°C 'ye ve en fazla 62°C'ye çıkmasına müsade edilir. Kompost sıcaklığı 62°C 'ye ulaştıktan 1-2 saat sonra (her ihtimale karşı yığının her tarafında aynı sıcaklığın oluşması için beklenir), buhar kesilerek ve taze hava verilerek, oda hava sıcaklığı, kompost sıcaklığının 10-15°C 'e altına seri şekilde indirilir. Bu işlemle, 60-62°C sıcaklıktaki kompost içinde bulunan zararlıların 45-50°C 'deki daha serin olan kompost dışına çıkması sağlanır. 1-2 saat bu şekilde muhafaza edilip, sonra hava sıcaklığıda hızlı bir şekilde kompost sıcaklığına getirilir. Böylece bütün zararlıların en iyi şekilde öldürülmesi sağlanmış olur. Kompost içindeki zararlı küf mantarlarının ve bakterilerinin ölme sıcaklığı 55-60°C 'de 2 ile 16 saat arasında meydana gelmektedir (Cetvel 8.6). Kompost içinde sıcaklığın her tarafta aynı anda 60°C 'ye ulaşması imkansız olduğundan, pastörizasyonun emniyeti açısından, kompost sıcaklığı 60°C 'de 18-20 saat süreyle tutulur. Bu sırada sadece iç hava sirkülasyonu yapılır. Dışardan taze hava verilmez. Ancak kompost içinde sıcaklığın 60°C 'nin üstüne çıkma ihtimali varsa, hemen buhar kesilip, zorunlu olarak, taze soğuk hava pastörizasyon odasına verilerek sıcaklığın yükselmesi önlenmeye çalışılır. Kompost içindeki oksijen pastörizasyonun devam ettiği 18-20 saatlik süre zarfında yavaş yavaş azalır, fakat anaerobik (havasız) koşul yaratmaz. Süre sonunda odaya taze hava verilerek kompost sıcaklığı devamlı 50-55°C arasında tutulur. Bu durumda hava sıcaklığı kompost sıcaklığının 5-10°C 'nin altında seyreder. Böylece II.Fermantasypnun birinci safhası olan pastörizasyon bitmiş ve kompost içindeki mantari, bakteriyel hastalıklardan, çeşitli Zaralılardan arındırılmış olur. Kompostun odaya doldurulmasından itibaren, II. fermantasyonun birinci kısmı yaklaşık 20-24 saatlik bir süre içinde bitirilmelidir. Süre daha fazla uzatılmamalıdır. Aksi halde kompost havasız kalarak, istenmeyen anaerobik koşullarda fermantasyonun devamına yol açar.
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Pastörizasyon sonrası, pastörize odasına düzenli buhar ve taze hava verilerek, kompost sıcaklığının 45-55°C 'de kalması sağlanır. Sıcaklığın hiç bir zaman 62C 'nin üzerine çıkmasına ve bu sırada kompostun taze havasız kalmasına müsade edilmez. Eğer kompost sıcaklığı 62°C'nin üzerine çıkarsa, ortamda sıcaklığı yükseldiğinden, kompostta tekrar termofil bakterilerin çalışması devreye girer. Karbonhidratların ve proteinlerin parçalanması meydana gelerek amonyak oluşumu başlar. Bu bir yandan mantarın besin maddelerinin yok olması, diğer yandan kompost pH 'sı 8'lere doğru çıkması demektir. Havasız, sıcak ve pH 'sı 8 olan bir ortamda kalan kompost, mantar üretimi sırasında çabucak yeşil zeytin küflerinin oluşmasına izin verecek bir yapı kazanır. Bilindiği gibi yeşil zeytin küfü, kültür mantarının en kötü zararlılarından birisidir. Bu bakımdan kompost sıcaklığı devamlı kontrol edilip 45-55°C 'de tutulur. Bu derecelerde çalışan mantar ve bakteriler amonyağı tamamen kullanarak kompostu
olgunlaştırır. Kompost taze ekmek gibi kokmağa başlar. Pastörizasyon odasının ekzozundan çıkan hava kontrol edilerek, amonyak oluşumunun bitmesi beklenir. Amonyağın kontrolü için ıslatılmış turnusol kağıdı ekzoz çıkışına tutulur. Renk değişmez, kırmızı kalırsa kompost içinde amonyak kalmamıştır. Renk koyu mavi ise oldukça fazla, renk açık mavi ise az amonyak var demektir.
Yukarıda anlatılan olay, II. fermantasyonun ikinci kısmı yani "Kondüsyonelleştirme" dir. Bu işlemle kompost, pastörizasyon sonrası 50-55°C ler arasında 2-4 gün, daha sonra sıcaklık düşürülerek 45-50°C 'lerde tekrar 2-4 gün süre ile tutularak, mikroorganizmaların yoğun biçimde kompost içinde çoğalması sağlanır. Kompostun en iyi şekilde mikroorganizmalar tarafından fermantasyona uğratılması ve kompost içindeki amonyağın tamamının protein haline dönüştürülmesi, dolayısıyla, organik maddelerin en iyi biçimde hümüsleşmesi ve kompostun kültür mantarı için "selektif" hale getirilmesi gerçekleştirilir. Pastörizasyon odasında baştan itibaren 4-7 günlük bir süre geçmiştir. Odanın ekzoz çıkışından haya kontrolü yapılarak, kompost içinde amonyak bulunup bulunmadığı tespit edilir. Şayet bitmişse, iç sirkülasyon tarafı kapatılarak, odaya sadece taze hava verilerek, kompostun sıcaklığı 25-30°C 'ye indirilir. Eğer amonyak çıkışı devam ediyorsa, pastörizasyona 1-3 gün daha eklenir. Amonyak çıkışı durunca, kompostun II. fermantasyonu sona ermiş demektir. Soğutulmuş olan kompost, pastörizasyon odasından dışarı çıkartılır ve misel aşılama holüne götürülür. Kasa ve ranzalarda II.fermantasyonun cereyan tarzı Şekil 8.4 'de verilmiştir.
cb. Kompostun yığın halinde pastörizasyonu Yığın halinde pastörizasyon yapılan odanın şekli önceki konularda anlatılmıştı (Bak : Mantar binasi inşaatı bölümüne),
I. fermantasyon dış koşullarda yapıldığından, ne kadar özen gösterilirse gösterilsin yığının her tarafında istenen homojen fermantasyon meydana gelmez. Bu yüzden fermantasyonun II. safhasında bir yandan kompostun içinde bulunan ve kültür mantarına rekabet edecek nematot, sinek, böcek gibi Zaralıların, kurt ve larvaların, yumurtaların, arzu edilmeyen küf mantar ve bakterilerin ve bunların sporlarının öldürülmesiyle ortam temiz hale getirilmeye çalışılır. Yapılan bu işleme de "Pastörizasyon" adı verilir. Diğer yandan hayvansal ve bitkisel azotça zengin madelerin mikroorganizmalar tarafından fermantasyona uğratılmasına, hümüsleştirilmesine ve bu parçalanmalar ve birleşmeler sırasında açığa çıkan amonyağın mezofil ve termofil mantarlar ve bakteriler tarafından kullanılarak, vucüdlarınm gereksimi olan protein haline dönüştürülmesine ve bu yolla depo edilmesine, kısacası kompostun yapısal özelliklerinin iyleştirilmesine yardımcı olunur. Kompostun özelliklerinin iyleştirilmesi olan bu olaya "Kondüsyonelleştirme" adı verilir. Kondüsyonelleştirmenin yapılabilmesi ancak pastörizasyon odalarında gerçekleştirilir. Bir çok işletmede buhar sistemi bulunmadığından kondüsyonelleştirme yapılamaz. Bu işletmelerde I. fermantasyon daha uzun sürede meydana getirilerek (5-7 defa aktarma yaparak) kompostun iyice olgunlaşması sağlanır. Daha sonra kompostun hastalık ve zararlılarından arındırılması için deksonal, bakır sülfat ve metil bromit gibi maddeleri kullanarak kimyasal yolla dezenfeksiyonuna gidilir. Yani bir nevi buharla yapılan pastörizasyonun karşılığı sağlanır. Fakat kompost tam anlamı ile mantarın yetiştirileceği dört dörtlük bir ortam haline getirilemez. Şimdi öncelikle kompostun kimyasal yolla dezenfeksiyon işlemini açıklayalım. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Kompostu kimyasal yoldan, her zaman tam anlamı ile temizlemek mümkün değildir. Kullanılacak ilacın etkili olacağı mikroorganizmalara ve zararlılara bağlı kalır. Ayrıca uygulama sırasındaki çevre sıcaklığı ve kompostun nem durumuna göre dezenfeksiyon iyi veya kötü ceryan edebilir. Ancak küçük işletmelerde çok ucuz bir yöntem olduğundan daha çok tercih görür. Kimyasal yolla kompostu temizlemede önemli nokta nemin %60-63 olmasıdır.
a. Bakır Sülfat Veya Deksonal Uygulaması
I.Fermantasyonun son aktarmasında kompost içerisine bir tona 500 gr deksonal veya bakır sülfat ince toz haline getirilip- serpilir. Yığının aktarması bitince üzerine naylon örtü serilir. Olayın etkili olabilmesi yığının sıcaklığı ile yakından ilgilidir. Yığının sıcaklığı 25-30°C 'nin altına düşmemelidir. 2-3 gün örtü altında bırakılan kompostun, daha sonra üstü açılıp hemen aktarılır. İlaç daha iyi etki yapsın düşüncesiyle, kompostu daha uzun süre örtü altında kapalı bekletmek yanlış bir uygulamadır. Kompostun havasız kalmasına, kızışmasına, tekrar amonyak oluşmasına ve bütün bu durumlar ise, kompostun özelliklerinin bozulmasına sebep olabilir. Kompostu aktarmakla, kompost içinde kalan ilacın uzaklaşması sağlanır. İlacın varlığı kokusundan anlaşılır. Koku devam ediyorsa, 1-2 gün ara ile yığın tekrar aktarılır, bu işleme yığında koku kalmayıncaya kadar devam edilir.
b. Metil Bromid Uygulaması Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Metil bromid bir metre küp komposta 80-100 g olarak uygulanır. Metil bromid zehirleyici, el ve yüze bulaştığı an zarar vericidir. Bu bakımdan kullanırken dikkatli davranmak ve eldiven, maske takmak gerekir. Dış ülkelerde ilacı uygulamak için özel aletler yapılmıştır (Şekil 8.3). Son aktarmada, birer metre aralıkla, 100 cm boyunda pimaş (sert plastik) boru, bir ucu yığının orta kısmına, diğer ucu yığının dışında 5-10 cm 'lik kısmı çıkacak şekilde yere konur. İç kısımdaki boru ucuna iki tuğla yana ve bir tuğla üste konarak küçük bir evcik yapılır. Borunun üzerine 60-80 cm yüksekliğinde kompost yığılır. Yığındaki bu uygulama tamamlandığında, yığının üzeri naylon örtü ile örtülüp, kenarları dış hava ile irtibatı kesecek şekilde kum torbalar, kalaslar ile sıkıştırılır. Örtü altında kalan, fakat yığının dışında bulunan borunun ağızı açılıp, bir adet 100 g'lik metil bromid tüpü, dip kısmı boru dışında kalacak şekilde, boru içine yerleştirilir. Naylon örtü tekrar örtülür. Dışardan naylon örtü ile beraber kutu bir elin alt üç parmağı ile tutulur. İşaret ve baş parmak arasındaki 5 'lik bir çivi naylonun üzerinden kutunun dip kısmına dayanır. Diğer elde bulunan çekiçle çivi üzerine sert bir darbe vurup, bir seferde kutuda delik açılır. Sonra kutu hemen bıkarılır. Kutu içinden kuvvetle çıkan gaz, kutuyu füze gibi ileri iterek, boru içinde kaydırır ve yığının orta kısmında tuğladan yapılmış odacığa götürür. Burada kutudan gaz çıkışı devam eder. Böylece en tehkikesiz şekilde, gazın yığının ortasından verilmesi imkanı yaratılmış olur. Gaz, yukarı ve yanlara doğru eşit bir şekilde yığın içinde yayılır. Kompostun her tarafının aynı oranda ilaçlanması sağlanır. Uygulama yığının altına konan diğer borularda da yapılır. Bazı işletmelerde başka bir sistem uygulanmaktadır. Bu sistemde yığının üzeri örtülüp, örtü ile yığın arasına konan metil bromid tüpü, çivi ile delinip yığının üst kısmına bırakılmaktadır. Ancak üstte toplanan gazın yığının alt kısımlara ulaşması zor olmakta, yığın içinde ilacın tam etki yapamadığı alanlar kalmaktadır.
Metil bromid uygulamasından sonra, yığın 2-3 gün örtülü şekilde bekletilir. Sonra üstü açılıp ilaç kokusu bitinceye kadar, 1.-2 gün aralıklarla bir kaç kez aktarılır. Metil bromidin etkili olmasında, yine dış hava sıcaklığının etkisi vardır. Hava sıcaklığı 15-20"C 'den düşükse istenen sonuç tam alınamaz, ilacın etki süresi uzar ve yığını uzun süre kapalı tutmak gerekir. Bu ise yukarda bakır sülfat uygulamasında da belirttiğimiz gibi istenmeyen, sakıncaları olan bir olaydır.
Yığının ilaçlaması bittiğinde, kompost misel aşılama kısmına götürülür ve aşılama işlemi yapılır.
c. Kompostun Buharla Pastörizasyonu
Kompostun temizlenmesinde en etkin yoldur. Temizlerin yanında, yığında kondüsyonelleşmenin de meydana gelmesi kompostun kullanımı açısından çok değerlidir. Her türlü organizmayı öldürmek mümkündür. Ancak yapılması, pastörize odası gibi, bazı özel tesisleri gerektirir. Bu tesislerin kurulması ve iç donatımını yapılması oldukça pahalıdır. Daha çok buhar kullanılan orta ve büyük işletmelerde uygulanır.
Kompostun pastörizasyonu kasa ve ranzalar içinde veya dökme yığın olarak iki şekilde yapılır. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
ca. Kompostun kasa ve ranza içinde pastörizasyonu
Kasalarda uygulama eski bir model olup, büyük kasalarc üretim yapan işletmelerde kullanılır. Ranza sistemi tek odalı sisten uygulayan işletmelerde kullanılır. Kasa ve ranzalarc Il.fermantasyonun uygulanışı bakımından bir fark yoktur. Burada kasa sistemi anlatılacaktır. Önceki konularda belirtildiği gibi kasa ile pastörizasyonda, pastörize odasının tabanı düz betondur. Alttan gelen borularla odanın kenar kısımdan içeri hava basılır, üst kısımdan hava emilir. Buhar memeleri, hava basılan deliklerin önlerine oturtulur Böylece hava akımı ile sıcak hava ve buhar alttan yukarı doğru odanın her tarafına yayılır.(Ranza sisteminde kasa yerine üretim odalarındaki ranzalar aynı işi görür. Kompost ranzalara doldurulur.)
I.Fermantasyon sonrası kompost, insan gücü ile çalışan işletmelerde, I. fermantasyonun yapıldığı alanda kasalara doldurulur Tek tek pastörize odasına götürülüp istiflenir.
Mekanizasyon olan işletmelerde, kompost fermantasyon alanından taşıyıcılarla alınır ve çalışma holünde bulunan kasa doldurma bandına kadar götürülür ve bandın tankına doldurulur. Burada band üzerinde hareket eden boş kasalar tankın altına getirilir. Kasa içine metre kareye ortalama 125 kg kompost gelecek şekilde doldurulur. Üstü düzeltilip, hafifçe bastırılır. Dolan kasa bant üzerinden istifleme bölümüne alınırken, diğer bir boş kasa doldurucu altına sürülür. Böylece dolan kasalar istifleme kısmında 4-6 'sı üst üste yerleştirilir. İstiflenen kasalar fork-lift ile pastörize odasına taşınır.
İlk kasa gurubu, pastörizasyon odasının en dip köşesinden duvarlarla 10-20 cm mesafe kalacak şekilde zemine yerleştirilir. İkinci gurup kasa, birinci gurup kasanın enine bitiştirilerek konur. Böylece dip köşeden, ön köşeye kadar kasa gurupları yan yana birleştirilerek, birinci sıra teşkil edilir. İkinci sıra, birinci sıradan 10-20 cm aralık bırakılarak yerleştirilir. İşleme devam edilerek, odanın tamamı doldurulur. (Dikkat, kasalar ayaklı olmalı ve üst üste konduklarında aralarında 20-25 cm boşluk kalmalıdır.)
Pastörizasyon odası dolunca kapıları sıkıca kapanır. II. fermantasyonun birinci kısmı olan "pastörizasyon safhası" böylece başlamış olur. İçeriye buhar verilir. Oda içinde sıcaklığın her tarafta aynı derecede olmasını temin etmek üzere, hemen iç hava sirkülasyon yapılır, taze hava kısmı kullanılmaz. Hava sıcaklığı 2-3 saat gibi oldukça kısa bir süre içinde 62-63°C 'ye çıkartılması gerekir. Bu sırada kompost sıcaklığı 53-55°C civarındadır. Bu durum 4 saat gibi kısa bir süre içinde yapılmalıdır. Sıcaklık devamlı kontrol edilerek, kompost sıcaklığı 60°C 'ye ve en fazla 62°C'ye çıkmasına müsade edilir. Kompost sıcaklığı 62°C 'ye ulaştıktan 1-2 saat sonra (her ihtimale karşı yığının her tarafında aynı sıcaklığın oluşması için beklenir), buhar kesilerek ve taze hava verilerek, oda hava sıcaklığı, kompost sıcaklığının 10-15°C 'e altına seri şekilde indirilir. Bu işlemle, 60-62°C sıcaklıktaki kompost içinde bulunan zararlıların 45-50°C 'deki daha serin olan kompost dışına çıkması sağlanır. 1-2 saat bu şekilde muhafaza edilip, sonra hava sıcaklığıda hızlı bir şekilde kompost sıcaklığına getirilir. Böylece bütün zararlıların en iyi şekilde öldürülmesi sağlanmış olur. Kompost içindeki zararlı küf mantarlarının ve bakterilerinin ölme sıcaklığı 55-60°C 'de 2 ile 16 saat arasında meydana gelmektedir (Cetvel 8.6). Kompost içinde sıcaklığın her tarafta aynı anda 60°C 'ye ulaşması imkansız olduğundan, pastörizasyonun emniyeti açısından, kompost sıcaklığı 60°C 'de 18-20 saat süreyle tutulur. Bu sırada sadece iç hava sirkülasyonu yapılır. Dışardan taze hava verilmez. Ancak kompost içinde sıcaklığın 60°C 'nin üstüne çıkma ihtimali varsa, hemen buhar kesilip, zorunlu olarak, taze soğuk hava pastörizasyon odasına verilerek sıcaklığın yükselmesi önlenmeye çalışılır. Kompost içindeki oksijen pastörizasyonun devam ettiği 18-20 saatlik süre zarfında yavaş yavaş azalır, fakat anaerobik (havasız) koşul yaratmaz. Süre sonunda odaya taze hava verilerek kompost sıcaklığı devamlı 50-55°C arasında tutulur. Bu durumda hava sıcaklığı kompost sıcaklığının 5-10°C 'nin altında seyreder. Böylece II.Fermantasypnun birinci safhası olan pastörizasyon bitmiş ve kompost içindeki mantari, bakteriyel hastalıklardan, çeşitli Zaralılardan arındırılmış olur. Kompostun odaya doldurulmasından itibaren, II. fermantasyonun birinci kısmı yaklaşık 20-24 saatlik bir süre içinde bitirilmelidir. Süre daha fazla uzatılmamalıdır. Aksi halde kompost havasız kalarak, istenmeyen anaerobik koşullarda fermantasyonun devamına yol açar.
Pastörizasyon sonrası, pastörize odasına düzenli buhar ve taze hava verilerek, kompost sıcaklığının 45-55°C 'de kalması sağlanır. Sıcaklığın hiç bir zaman 62C 'nin üzerine çıkmasına ve bu sırada kompostun taze havasız kalmasına müsade edilmez. Eğer kompost sıcaklığı 62°C'nin üzerine çıkarsa, ortamda sıcaklığı yükseldiğinden, kompostta tekrar termofil bakterilerin çalışması devreye girer. Karbonhidratların ve proteinlerin parçalanması meydana gelerek amonyak oluşumu başlar. Bu bir yandan mantarın besin maddelerinin yok olması, diğer yandan kompost pH 'sı 8'lere doğru çıkması demektir. Havasız, sıcak ve pH 'sı 8 olan bir ortamda kalan kompost, mantar üretimi sırasında çabucak yeşil zeytin küflerinin oluşmasına izin verecek bir yapı kazanır. Bilindiği gibi yeşil zeytin küfü, kültür mantarının en kötü zararlılarından birisidir. Bu bakımdan kompost sıcaklığı devamlı kontrol edilip 45-55°C 'de tutulur. Bu derecelerde çalışan mantar ve bakteriler amonyağı tamamen kullanarak kompostu
olgunlaştırır. Kompost taze ekmek gibi kokmağa başlar. Pastörizasyon odasının ekzozundan çıkan hava kontrol edilerek, amonyak oluşumunun bitmesi beklenir. Amonyağın kontrolü için ıslatılmış turnusol kağıdı ekzoz çıkışına tutulur. Renk değişmez, kırmızı kalırsa kompost içinde amonyak kalmamıştır. Renk koyu mavi ise oldukça fazla, renk açık mavi ise az amonyak var demektir.
Yukarıda anlatılan olay, II. fermantasyonun ikinci kısmı yani "Kondüsyonelleştirme" dir. Bu işlemle kompost, pastörizasyon sonrası 50-55°C ler arasında 2-4 gün, daha sonra sıcaklık düşürülerek 45-50°C 'lerde tekrar 2-4 gün süre ile tutularak, mikroorganizmaların yoğun biçimde kompost içinde çoğalması sağlanır. Kompostun en iyi şekilde mikroorganizmalar tarafından fermantasyona uğratılması ve kompost içindeki amonyağın tamamının protein haline dönüştürülmesi, dolayısıyla, organik maddelerin en iyi biçimde hümüsleşmesi ve kompostun kültür mantarı için "selektif" hale getirilmesi gerçekleştirilir. Pastörizasyon odasında baştan itibaren 4-7 günlük bir süre geçmiştir. Odanın ekzoz çıkışından haya kontrolü yapılarak, kompost içinde amonyak bulunup bulunmadığı tespit edilir. Şayet bitmişse, iç sirkülasyon tarafı kapatılarak, odaya sadece taze hava verilerek, kompostun sıcaklığı 25-30°C 'ye indirilir. Eğer amonyak çıkışı devam ediyorsa, pastörizasyona 1-3 gün daha eklenir. Amonyak çıkışı durunca, kompostun II. fermantasyonu sona ermiş demektir. Soğutulmuş olan kompost, pastörizasyon odasından dışarı çıkartılır ve misel aşılama holüne götürülür. Kasa ve ranzalarda II.fermantasyonun cereyan tarzı Şekil 8.4 'de verilmiştir.
cb. Kompostun yığın halinde pastörizasyonu Yığın halinde pastörizasyon yapılan odanın şekli önceki konularda anlatılmıştı (Bak : Mantar binasi inşaatı bölümüne),
Comment