Tweet
8.2.4. Tohumluğun Ekilmesi (Aşılamanın Yapılması)
Kompost hastalık ve Zaralılardan arındırıldıktan ve misel aşılamak üzere olgunlaştırıldıktan, aşılama için istenen 25-30°C sıcaklığa getirildikten sonra, pastörizasyon odasından alınır ve aşılama yapılacak yere gotürülür. Aşılamada kullanılacak miseller dışardan satın alınmış veya işletme misel laboratuvarında üretilmiş olabilir. Aşılama öncesi miseller gerekli şekilde koruma altına alınır. Soğuk muhafazadan bir gün önce çıkartılır. Şişeler boşaltılır ve iyice karıştırılır. Şişelerden daneler çıkartılırken miseller parçalanır ve zedelenir ve ne de olsa güçleri zayıflar. Zedelenmenin onarılması ve misellerin dane üzerini tekrar sarması, kuvvetlenmesi ve aktivitesini kazanması için bir gün oda sıcaklığında bekletilir. Aşılama işlemi yapılırken etrafın (duvarlar, kapılar, pencereler, havalandırma sistemi, havalandırmanın filtresi) daha önceden kültür mantarına zarar verecek mantar ve bakterilere, sinek, böcek, kene, kırmızı örümcek, nematod gibi hayvansal zararlılara karşı ilaçlaması yapılmalı, ayrıca aşılamada kullanılacak araç ve gereçler iyice ilaçlı sularla temizlenmelidir. Aynı temizliği aşılamada çalışacak işçiler de göstermeli, elbise, ayakkabıları temiz, eller yıkanmış olmalıdır. Aşılama sırasında oda içine fazla giriş çıkış yapmaktan kaçınılmalıdır. Kapılar açılıp kapanır özelliği sahip olmalı, uzun süre açık kalmamalıdır. Aşılama sırasında yapılacak en ufak bir hata, temiz materyalin hemen hastalık ve zararlıları kaparak, onların aktivitelerinin kültür mantarına karşın daha hızlı olması nedeniyle, onların daha önce ortamı sarması ve ilerde kültür mantarının büyüme ve gelişmesine mani olarak, verimi düşürmesine neden olacaktır. Ülkemizde en çok sorulan bir soru " Neden biz, dış ülkelerde alınan verimi alamıyoruz? Teknik ve klimatik yönden her şeyi onlar gibi yapıyoruz, ama verimi bir türlü onların seviyesine yükseltemiyoruz? " dur. İşte bu sorunun cevabı büyük ölçüde temizlikle ilgili konularda yatmaktadır. Mantarda çalışan işçinin bilgi derecesi düşük olduğundan, mikroorganizma denen küçük canlıların neler yapabileceğini tam kavranamamakta ve yine at gübresi, tavuk gübresi gibi pis bir ortamla çalışıldığından, niye bu kadar temizlik üzerinde durulduğu anlaşılmamakta, işletmeye girerken ve çalışmaya başlamadan önce üstün, başın temizlemesi, ellerin yıkanması, ayakların dezenfektan bir maddeye basılması alışkanlık haline getirilmemekte, bu yüzden de, ne kadar söylenirse söylensin, temizliğe istenen özen gösterilmemektedir. Tuvalete giden bir işçinin elini yıkamadan aşılamaya girmesi, kompostta çalışan bir işçinin hiç bir önlem almadan, merakla misel aşılama yerini, kuluçka ve üretim odalarını dolaşması, istenmeden zararlıların etrafa yayılmasına ve enfeksiyon yapmasına neden olmaktadır. Bu bakımdan işletme sahiplerinin, öncelikle kendileri konuya sahip çıkıp, temizlik olayını denetlemeleri ve yapılan hatalı davranışları zamanında ikaz ederek, onları ara sıra toplayarak, bazı konularda bilgi edinmelerini sağlamalı ve hatalarını düzeltmeye yardımcı olmalıdır. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Aşılama şekli ve yöntemi, işletmelerin çalışma şekline, uyguladıkları sisteme göre farklılık gösterir. Büyük kasa sistemi ile çalışan, mekanizasyona sahip işletmelerde, aynı zamanda kasa sistemi ile pastörizasyon ve olgunlaştırılma yapılmış ise, kasalar pastörize odasından alınıp çalışma holüne getirilir. Çalışma hattının kompost tankına, kasalar boşaltılır. Şayet kompostun pastörizasyonu ve olgunlaştırılması yığın halinde yapılmış ise, bu kez pastörize odasından kompost taşıyıcılar tarafından alınır ve hattın tankına doldurulur. Tank içindeki kompost, bir noktadan şerit halinde geçirilir. Bu sırada misel aşılaması yapılır. Bu işletmelerde, aşılama sırasında, en çok dane ortama sardırılmış miseller kullanılır ve tohumluk her tarafa eşit olarak saçılır. Bunun yanında yine son yıllarda besi ortamında geliştirilmiş, sonra süspanse hale getirilmiş sıvı miseller de, püskürtme şeklinde ortama bulaştırılmaktadır.
Küçük ve orta büyüklükte, fazla mekanizasyona yönelmemiş, insan gücü çalıştıran, plastik torba veya küçük kasa içinde üretim yapan işletmelerde, kompost daha çok yığın halinde pastörize edilir ve olgunlaştırılır. Kısmen mekanize olmuş işletmelerde kompost pastörize odasından bantla veya yükleyiciler tarafından alınarak misel aşılama holüne getirilir. Küçük çapta torbaya ve kasaya kompost dolduran makinelerin tankına boşaltılır. Aşılamada daha çok dane misel kullanılır ve değişik ekim şekilleri uygulanır. Birinci şekil, yukarda açıkladığımız gibi, kompoştun her tarafına, eşit olarak dane tohumluğun dağıtılmasıdır. İkinci şekil, tohumluğun 5-10 cm kalınlıktaki katlar arasına yayılmasıdır. Üçüncü yol, kompost plastik çuvala veya kasaya doldurulduktan sonra, belli bir miktar tohumluğun kütle olarak, yer yer noktalar veya ocaklar halinde kompost içine sokulmasıdır. Dördüncü şekil, yine yukarda açıkladığımız gibi, sıvı miselin püskürtülerek kompostta karıştırılmasıdır. Beşinci şekil, son yıllarda kullanılmaya başlayan, bir oda içinde kütle halinde kompoştun aşılanması ve kütle halinde birinci misel dönemini geçirmesidir. Bu sistem özellikle yığın halinde pastörize edilen kompostta ve tünel şeklinde kompost yapan işletmelerde uygulanmaktadır. Bu ekim şekillerinden hangisinin daha iyi olduğuna karar vermek zordur. Her işletme kendi çalışma şekline uygun olan şekli kendisi seçer. Ancak tohumluk kompost içinde ne kadar fazla yüzeyle temas edebiliyorsa, miseller o kadar çabuk kompostu sarabilir. Ancak hijyenik kurallara fazla uyamayan işletmelerde, kompost yeteri kadar hastalık ve zararlılardan arındırılamadığı için, tohumluğun kütle halinde konulması, çevredeki hastalık ve zararlıların gelişmesine paralel olarak, kültür mantarı misellerinin bir direnç sağlamasını mümkün kılar. Makine ile doldurma yapıldığında, tohumluğun her tarafa eşit olarak dağıtılması yaygın olarak kullanılan bir şekildir.
Mekanizasyonu olmayan, insan gücüne dayalı çalışma yapan işletmelerde kompost, 50-60 cm çapında plastik bir torbaya, dirgenin kompostu alış miktarına bağlı kalarak, 3-5 seferde, 20-30 kg doldurulabilir. Her dirgenden sonra bir miktar misel atılarak, tabaka şeklinde ekim yapılır. Kasalar 40-60 kg arasında kompost alır. Burada da 2-3 tabaka arasına misel atılır. Tabaka ekim dışında diğer ekim şekilleri de uygulanabilir.
Ranza içinde yetiştiricilikte, tek odalı sistem kullanılıyorsa, kompostun pastörizasyonu ve olgunlaştırılması ve diğer üretimle ilgili konular aynı oda içinde yapılır. Bu yüzden kompostun pastörizasyonu ve olgunlaşması bitirilip, aşılama sıcaklığına kadar soğutulduktan sonra, ranza içindeki komposta yer yer nokta veya ocak şeklinde aşılama yapmak en kolay ekim yöntemidir. Biraz zor olmakla birlikte, tabaka şeklinde ekimin biraz değiştirilmiş şekli, üstten aşılama da uygulanabilir. 5-10 cm kalınlığında kompost bir tarafa çekilir, misel atılır ve üstü hemen örtülür. Sonra aşılama yapılmamış kısımlar açılır ve ekimleri yapılır.
İki odalı sistemde, kompost pastörizasyon odasından alınır. Üretim odasına götürülür, tabaka tabaka ranzaya doldurulurken, aşılama da yapılır. İstenirse burada bütün ekim şekillerini uygulamak mümkündür.
Misel ekimi yaparken atılacak tohumluk miktarı önem kazanmaktadır. Az miktarda tohum ekimi, kompostun misel sarma süresini uzatmakta, ürüne gelme zamanını geciktirmektedir. Tohumluk miktarının artması, çabuk sarma yanında erkenciliği teşvik eder. Çeşitli ülkelerde ve değişik işletmelerde birim alana ve birim kompost miktarına atılan tohumluk miktarları farklılık gösterir. İsviçre'de Hauser firmasında 120x75x17,5 cm Tik kasalara 130-160 kg kompost doldurulup, her kasaya 1,8 kg tohumluk atılır. Kasanın alanı 0,9 m2 'dir. Yaklaşık 1 m2 kabul edildiğinde, metre kareye 1,8 kg tohumluk düşmektedir. İsviçre'deki Kuhn firmasında aynı büyüklükteki kasaya 160 kg kompost konmakta, ancak atılan tohum miktarı 0,4-0,5 kg arasında kalmaktadır. Fransa'da Centre'de Compostage Blanc ve Agri-Turffe firmalarında 1 ton komposta 7 kg dane tohumluk misel hesabıyla, metre karedeki 90-120 kg komposta 0,6-0,9 kg tohumluk isabet etmektedir. Buna karşın Centre Technique Experimental de St. Paterne firmasında, plastik 40 kg kompost alan torbaya 0,3 kg tohum atılarak, metre karedeki 160 kg komposta 0,9 kg tohum karıştırılmaktadır. Somycel firmasında aynı torbaya 0,125 kg darı miseli atılarak, metre kareye 0,375 kg tohumluk düşmektedir. Ancak darı danesi, buğday ve çavdara nazaran ufak olduğundan aşılama alanına isabet eden dane miktarı daha fazladır. Bu yüzden metre kareye 0,9 kg tohumluk miktarı 0,375 kg 'a düşürülmüştür. İngiltere'de Darlington and Sons Limited firmasında 40-50 kg kompost alan 60 cm çapındaki plastik torbalara 0,150- 0,160 kg tohumluk serpilerek, metre kareye 0,5 kg tohumluk hesaplanmaktadır Hollanda'da geniş çapta kompost satan Proefstation'da 1 ton kompostc 3 kg tohumluk ekilmektedir. Metre kareye 100-150 kg arasında kompost isabet edeceğinden, atılan tohumluk miktarı 0,300-0,450 kg 'dır. Verilen örnekleri toplu halde değerlendirirsek, 1 m2 'ye 100-150 kj arasında kompost konulduğunda 0,375 kg ile 1,8 kg arasında tohum verilmekte, ancak genel ortalama 0,4 kg ile 0,6 kg arasında oynamaktadır. Pratikte 100 m2 üretim alanına 50-60 İt arasında tohum kullanılmaktadır. Tohum miktarını arttırmak, aşılamadan 6-7 gün sonra kompost içinde yüksek sıcaklık artışları meydana getirebilir Kompost içindeki sıcaklığı kontrol etmeyen ve yine odada sıcaklık düşürmek için, yeteri kadar soğutma ve havalandırma sistemi olmaya işletmelerde, bu sıcaklık artışı kompostu tekrar aktif hale getirerek kızışmaya yol açar ve sıcaklığın 30°C 'nin üzerine çııkması durumunda miseller tamamen ölür. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Üretim sırasında 1 m2 'ye konulan kompost miktarının büyük önemi vardır. Yapılan denemelerde 1 m2 'ye 75-150 kg arasında kompost konulmuş ve sonuçta 100-110 kg kompost en uygun ölçü olarak bulunmuştur. Genelde kompost miktarını belirlemede birim alanda kuru madde miktarı önem kazanır. Çünkü 1 kg kuru maddeden en fazla 1 kg mantar elde edilebilecektir ve bu en çok ulaşılmak istenen rakam olup, pratikte henüz elde edilmemiştir. Modern üretim yapan işletmelerde halen 1 kg kuru maddeden 0,6-0,8 kg arasında mantar alınmaktadır. Ortalama olarak 0,7 kg kabul edilir. Metre kareye konan kompost miktarı dikkate alınarak bir hesaplama yapıldığında, öncelikle kompostun nem oranına göre bir farklılık ortaya çıkacaktır. 1 m2 'ye 100 kg kompost konulduğunda, nem oranı % 70-72-75 olsa :
a. 100 kg kompost % 70 nemde kuru madde oranı 30 kg ve 30X0,7=
16,8 kg,
b. 100 kg kompost % 72 nemde kuru madde oranı 28 kg ve 28X0,7 =
15,7 kg
c. 100 kg kompost % 75 nemde kuru madde oranı 25 kg ve 25X0,7=
14,0 kg
mantar hasat edilir. Görüldüğü gibi kompostaki nem oranı belli bir ölçüde azalacak olursa alınacak ürün miktarında belli bir artış söz konusudur. Ancak buna bağlı olarak kompost neminin % 70 ve daha aşağı indirilmesi, diğer gelişim faktörleri için sakıncalıdır. Bu yüzden kompost nemi % 72-73 olarak alınır.
1 m2 'deki kompost miktarı arttırılırsa, mantar tarafından kullanılacak kuru madde miktarı artar ve buna bağlı olarak verim de yükselir. Nitekim % 72 oranında nem içeren kompostlarda, aşılama anına kadar kaybolan kuru madde oranı % 20 olup, bu miktar esas kuru madde miktarından düşülüp, 1 kg kuru maddeden alınan 0,7 kg mantar miktarı ile çarpılırsa Cetvel 8.11 'daki değerler elde edilir.
Cetvel incelendiğinde 1 m2 'ye konan kompost miktarı arttıkça verim de artmaktadır. Ancak burada da belli bir alana konan kompost miktarını istediğimiz kadar fazlalaştıramayız. Özellikle sıcak zamanlarda çok kalın yığılan kompost çabuk kızışmakta, ve misel gelişmesini olumsuz etkilemektedir. Ancak soğuk zamanlarda kompost miktarı 125-150 kg/m2 'ye kadar çıkartılabilir. Bunun dışında uygulanan genel kural 100-110 kg/m2 şeklindedir.
Verimin arttırılmasına etki eden bir çok faktör bulunmaktadır Örneğin, kompostun bileşimine giren maddeler, kompost içinde bulunan vitaminler (bilhassa B vitamini), fermentler, çevre koşullar gibi daha bir çok faktörler etkili olup, bunlardan bir kısmının da henüz neler olduğu tam ortaya çıkarılmış değildir. Ama biz temel iki nokta dikkate alarak 1 m2 'ye 100-110 kg kompost konulmasını tavsiye etmekteyiz.
Misel ekiminden sonra kompost hafifçe bastırılır.
Mekanizasyonu olan işletmelerde bastırma hidrolik olarak kasaların
doldurulmasından ve üstünün düzeltilmesinden hemen sonra
otomatik olarak yapılır. Plastik torbalar, doldurulması sonrası,
kaldırılıp hafifçe yere bir iki defa vurarak, küçük kasalar elle veya
tahta bir kalıpla, ranzalar el ile, tahta tokaçlarla ve özel elektrikle
çalışan vibrasyonlu plakalarla bastırılır. Bastırma işlemi, tohumluğun
kpmpostla temas etmesini ve komposta daha çabuk atlamasını,
kompost içindeki sıcaklığın daha muntazam oluşmasını sağlar. Ayrıca
kompost yüzeyinin düz olmasını temin eder. Bu da örtü toprağı serme
işini kolaylaştırır. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Bazı işletmelerde, kompostun üst yüzey kısmına, bu bastırma işlemini takiben bir miktar tohumluk atılır. Bu işlemden beklenen fayda, kompostun üst kısımda da sarmayı çabuklaştırmak, dışardan gelecek enfeksiyonlara karşı kompostu korumaktır. Ancak hatalı uygulamalarda, özellikle buğday üzerine sardırılmış tohumluk kullanıldığında, hemen buğday danesinin üzeri havadan enfeksiyon kaparak, yeşil renkte penicilliumlar oluşmakta ve üst tarafa atılan tohumluk, fayda yerine zarar vermektedir. Esasında bastırmadan sonra ilk yapılacak işlem kompostun üst kısmını sinek ve böceklere karşı % 0,2 'lik diazinon'la veya endo sülfan'la ilaçlamak, sonra üstünü hemen bir şeyle kapatmaktır. Plastik torbaların fazla kısmı kıvrılarak kapatılır. Eğer torbada fazla kısmı yoksa, torba, kasa, ranza üzerine temiz kağıt sermek veya plastik örtü örtmek yeterlidir. Örtüleme. işlemi biter bitmez % 0.5 'lik formalinle havadan gelecek hastalıklara karşı örtünün üzeri ilaçlanmalıdır. Örtüleme işlemi, ileride kompostun hava ile olan temasını keserek bir yandan kompostun nem kaybederek kurumasını önler, diğer yandan dışardan gelecek hastalık ve zararlılara karşı kompostu korur. Kağıt ve plastik örtüler kasa ve ranzaların kenarlarından aşağı doğru biraz sarkmalı, birleşme yerleri üst üste binmelidir. Gerekli işlemleri biten kasa ve torbalar taşıyıcılarla kuluçka odasına götürülür.
Bazı işletmelerde tohumluğun ekiminden sonra hemen örtü toprağı serilir. Bu yöntem işçilik bakımından bir kazanç meydana getirmektedir. Ancak birinci misel gelişme dönemini dışardan takip etmek güçleşmekte, hastalık ve zararlı kontrolü yapmak zorlaşmaktadır. Örtü toprağı serilmediği zaman, olayları takip edip, gerekli hallerde zararlanma görmüş kısımlara müdahele edip, o kısımları çıkarıp atmak, ilaçlama yapmak ve zararlı etkiyi ortadan kaldırmak mümkündür. Ayrıca örtü toprağının çok uzun süre kompost üzerinde serili kalması, odadaki yüksek hava nemine karşın, kompost nem miktarının düşmesine neden olur. Nem oranını yeniden ayarlanmak için de zaman zaman sulama yapılması gerekir. Suyun iyi verilmediği durumlarda (kompostun kuru veya fazla ıslak olması halinde), misellerin örtü toprağı içindeki gelişmeleri düzgün olmaz, ve verimde büyük gecikmeler ve düşmeler meydana gelir. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Son yıllarda Almanya'da, Hamburg'da geliştirilen bir metot, süper tohumla (aktiv tohumlama) metodudur. Bu metotta, bir metre karelik kasalara kompost dane tohumlukla aşılanıp doldurulur. Misellerin kompostu tamamen sarması beklenir. Sonra kasa içindeki misel sarmış komposta, hacminin % 30 'u kadar pamuk tohumu veya soya fasulyesi unu eklenerek güzelce karıştırılır. Bu yolla elde edilen yeni tohumluk, 10 katı kompost aşılamada kullanılır. Süper tohumluk metotu, verimde % 30-40 artış meydana getirmektedir. Ancak bilinçsizce yapılması ve temizlik kurallarına yeterince uyulmaması durumunda, katılan pamuk tohumu ve soya fasulyesi unu, mantari ve bakteriyel, özellikle virüs hastalıklarının enfeksiyonunu artırmaktadır. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Ayrıca kompostta yeniden kızışma meydana getirip, sıcaklığı yükseltip, misellerin ölmesine neden olmaktadır.
Kompost hastalık ve Zaralılardan arındırıldıktan ve misel aşılamak üzere olgunlaştırıldıktan, aşılama için istenen 25-30°C sıcaklığa getirildikten sonra, pastörizasyon odasından alınır ve aşılama yapılacak yere gotürülür. Aşılamada kullanılacak miseller dışardan satın alınmış veya işletme misel laboratuvarında üretilmiş olabilir. Aşılama öncesi miseller gerekli şekilde koruma altına alınır. Soğuk muhafazadan bir gün önce çıkartılır. Şişeler boşaltılır ve iyice karıştırılır. Şişelerden daneler çıkartılırken miseller parçalanır ve zedelenir ve ne de olsa güçleri zayıflar. Zedelenmenin onarılması ve misellerin dane üzerini tekrar sarması, kuvvetlenmesi ve aktivitesini kazanması için bir gün oda sıcaklığında bekletilir. Aşılama işlemi yapılırken etrafın (duvarlar, kapılar, pencereler, havalandırma sistemi, havalandırmanın filtresi) daha önceden kültür mantarına zarar verecek mantar ve bakterilere, sinek, böcek, kene, kırmızı örümcek, nematod gibi hayvansal zararlılara karşı ilaçlaması yapılmalı, ayrıca aşılamada kullanılacak araç ve gereçler iyice ilaçlı sularla temizlenmelidir. Aynı temizliği aşılamada çalışacak işçiler de göstermeli, elbise, ayakkabıları temiz, eller yıkanmış olmalıdır. Aşılama sırasında oda içine fazla giriş çıkış yapmaktan kaçınılmalıdır. Kapılar açılıp kapanır özelliği sahip olmalı, uzun süre açık kalmamalıdır. Aşılama sırasında yapılacak en ufak bir hata, temiz materyalin hemen hastalık ve zararlıları kaparak, onların aktivitelerinin kültür mantarına karşın daha hızlı olması nedeniyle, onların daha önce ortamı sarması ve ilerde kültür mantarının büyüme ve gelişmesine mani olarak, verimi düşürmesine neden olacaktır. Ülkemizde en çok sorulan bir soru " Neden biz, dış ülkelerde alınan verimi alamıyoruz? Teknik ve klimatik yönden her şeyi onlar gibi yapıyoruz, ama verimi bir türlü onların seviyesine yükseltemiyoruz? " dur. İşte bu sorunun cevabı büyük ölçüde temizlikle ilgili konularda yatmaktadır. Mantarda çalışan işçinin bilgi derecesi düşük olduğundan, mikroorganizma denen küçük canlıların neler yapabileceğini tam kavranamamakta ve yine at gübresi, tavuk gübresi gibi pis bir ortamla çalışıldığından, niye bu kadar temizlik üzerinde durulduğu anlaşılmamakta, işletmeye girerken ve çalışmaya başlamadan önce üstün, başın temizlemesi, ellerin yıkanması, ayakların dezenfektan bir maddeye basılması alışkanlık haline getirilmemekte, bu yüzden de, ne kadar söylenirse söylensin, temizliğe istenen özen gösterilmemektedir. Tuvalete giden bir işçinin elini yıkamadan aşılamaya girmesi, kompostta çalışan bir işçinin hiç bir önlem almadan, merakla misel aşılama yerini, kuluçka ve üretim odalarını dolaşması, istenmeden zararlıların etrafa yayılmasına ve enfeksiyon yapmasına neden olmaktadır. Bu bakımdan işletme sahiplerinin, öncelikle kendileri konuya sahip çıkıp, temizlik olayını denetlemeleri ve yapılan hatalı davranışları zamanında ikaz ederek, onları ara sıra toplayarak, bazı konularda bilgi edinmelerini sağlamalı ve hatalarını düzeltmeye yardımcı olmalıdır. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Aşılama şekli ve yöntemi, işletmelerin çalışma şekline, uyguladıkları sisteme göre farklılık gösterir. Büyük kasa sistemi ile çalışan, mekanizasyona sahip işletmelerde, aynı zamanda kasa sistemi ile pastörizasyon ve olgunlaştırılma yapılmış ise, kasalar pastörize odasından alınıp çalışma holüne getirilir. Çalışma hattının kompost tankına, kasalar boşaltılır. Şayet kompostun pastörizasyonu ve olgunlaştırılması yığın halinde yapılmış ise, bu kez pastörize odasından kompost taşıyıcılar tarafından alınır ve hattın tankına doldurulur. Tank içindeki kompost, bir noktadan şerit halinde geçirilir. Bu sırada misel aşılaması yapılır. Bu işletmelerde, aşılama sırasında, en çok dane ortama sardırılmış miseller kullanılır ve tohumluk her tarafa eşit olarak saçılır. Bunun yanında yine son yıllarda besi ortamında geliştirilmiş, sonra süspanse hale getirilmiş sıvı miseller de, püskürtme şeklinde ortama bulaştırılmaktadır.
Küçük ve orta büyüklükte, fazla mekanizasyona yönelmemiş, insan gücü çalıştıran, plastik torba veya küçük kasa içinde üretim yapan işletmelerde, kompost daha çok yığın halinde pastörize edilir ve olgunlaştırılır. Kısmen mekanize olmuş işletmelerde kompost pastörize odasından bantla veya yükleyiciler tarafından alınarak misel aşılama holüne getirilir. Küçük çapta torbaya ve kasaya kompost dolduran makinelerin tankına boşaltılır. Aşılamada daha çok dane misel kullanılır ve değişik ekim şekilleri uygulanır. Birinci şekil, yukarda açıkladığımız gibi, kompoştun her tarafına, eşit olarak dane tohumluğun dağıtılmasıdır. İkinci şekil, tohumluğun 5-10 cm kalınlıktaki katlar arasına yayılmasıdır. Üçüncü yol, kompost plastik çuvala veya kasaya doldurulduktan sonra, belli bir miktar tohumluğun kütle olarak, yer yer noktalar veya ocaklar halinde kompost içine sokulmasıdır. Dördüncü şekil, yine yukarda açıkladığımız gibi, sıvı miselin püskürtülerek kompostta karıştırılmasıdır. Beşinci şekil, son yıllarda kullanılmaya başlayan, bir oda içinde kütle halinde kompoştun aşılanması ve kütle halinde birinci misel dönemini geçirmesidir. Bu sistem özellikle yığın halinde pastörize edilen kompostta ve tünel şeklinde kompost yapan işletmelerde uygulanmaktadır. Bu ekim şekillerinden hangisinin daha iyi olduğuna karar vermek zordur. Her işletme kendi çalışma şekline uygun olan şekli kendisi seçer. Ancak tohumluk kompost içinde ne kadar fazla yüzeyle temas edebiliyorsa, miseller o kadar çabuk kompostu sarabilir. Ancak hijyenik kurallara fazla uyamayan işletmelerde, kompost yeteri kadar hastalık ve zararlılardan arındırılamadığı için, tohumluğun kütle halinde konulması, çevredeki hastalık ve zararlıların gelişmesine paralel olarak, kültür mantarı misellerinin bir direnç sağlamasını mümkün kılar. Makine ile doldurma yapıldığında, tohumluğun her tarafa eşit olarak dağıtılması yaygın olarak kullanılan bir şekildir.
Mekanizasyonu olmayan, insan gücüne dayalı çalışma yapan işletmelerde kompost, 50-60 cm çapında plastik bir torbaya, dirgenin kompostu alış miktarına bağlı kalarak, 3-5 seferde, 20-30 kg doldurulabilir. Her dirgenden sonra bir miktar misel atılarak, tabaka şeklinde ekim yapılır. Kasalar 40-60 kg arasında kompost alır. Burada da 2-3 tabaka arasına misel atılır. Tabaka ekim dışında diğer ekim şekilleri de uygulanabilir.
Ranza içinde yetiştiricilikte, tek odalı sistem kullanılıyorsa, kompostun pastörizasyonu ve olgunlaştırılması ve diğer üretimle ilgili konular aynı oda içinde yapılır. Bu yüzden kompostun pastörizasyonu ve olgunlaşması bitirilip, aşılama sıcaklığına kadar soğutulduktan sonra, ranza içindeki komposta yer yer nokta veya ocak şeklinde aşılama yapmak en kolay ekim yöntemidir. Biraz zor olmakla birlikte, tabaka şeklinde ekimin biraz değiştirilmiş şekli, üstten aşılama da uygulanabilir. 5-10 cm kalınlığında kompost bir tarafa çekilir, misel atılır ve üstü hemen örtülür. Sonra aşılama yapılmamış kısımlar açılır ve ekimleri yapılır.
İki odalı sistemde, kompost pastörizasyon odasından alınır. Üretim odasına götürülür, tabaka tabaka ranzaya doldurulurken, aşılama da yapılır. İstenirse burada bütün ekim şekillerini uygulamak mümkündür.
Misel ekimi yaparken atılacak tohumluk miktarı önem kazanmaktadır. Az miktarda tohum ekimi, kompostun misel sarma süresini uzatmakta, ürüne gelme zamanını geciktirmektedir. Tohumluk miktarının artması, çabuk sarma yanında erkenciliği teşvik eder. Çeşitli ülkelerde ve değişik işletmelerde birim alana ve birim kompost miktarına atılan tohumluk miktarları farklılık gösterir. İsviçre'de Hauser firmasında 120x75x17,5 cm Tik kasalara 130-160 kg kompost doldurulup, her kasaya 1,8 kg tohumluk atılır. Kasanın alanı 0,9 m2 'dir. Yaklaşık 1 m2 kabul edildiğinde, metre kareye 1,8 kg tohumluk düşmektedir. İsviçre'deki Kuhn firmasında aynı büyüklükteki kasaya 160 kg kompost konmakta, ancak atılan tohum miktarı 0,4-0,5 kg arasında kalmaktadır. Fransa'da Centre'de Compostage Blanc ve Agri-Turffe firmalarında 1 ton komposta 7 kg dane tohumluk misel hesabıyla, metre karedeki 90-120 kg komposta 0,6-0,9 kg tohumluk isabet etmektedir. Buna karşın Centre Technique Experimental de St. Paterne firmasında, plastik 40 kg kompost alan torbaya 0,3 kg tohum atılarak, metre karedeki 160 kg komposta 0,9 kg tohum karıştırılmaktadır. Somycel firmasında aynı torbaya 0,125 kg darı miseli atılarak, metre kareye 0,375 kg tohumluk düşmektedir. Ancak darı danesi, buğday ve çavdara nazaran ufak olduğundan aşılama alanına isabet eden dane miktarı daha fazladır. Bu yüzden metre kareye 0,9 kg tohumluk miktarı 0,375 kg 'a düşürülmüştür. İngiltere'de Darlington and Sons Limited firmasında 40-50 kg kompost alan 60 cm çapındaki plastik torbalara 0,150- 0,160 kg tohumluk serpilerek, metre kareye 0,5 kg tohumluk hesaplanmaktadır Hollanda'da geniş çapta kompost satan Proefstation'da 1 ton kompostc 3 kg tohumluk ekilmektedir. Metre kareye 100-150 kg arasında kompost isabet edeceğinden, atılan tohumluk miktarı 0,300-0,450 kg 'dır. Verilen örnekleri toplu halde değerlendirirsek, 1 m2 'ye 100-150 kj arasında kompost konulduğunda 0,375 kg ile 1,8 kg arasında tohum verilmekte, ancak genel ortalama 0,4 kg ile 0,6 kg arasında oynamaktadır. Pratikte 100 m2 üretim alanına 50-60 İt arasında tohum kullanılmaktadır. Tohum miktarını arttırmak, aşılamadan 6-7 gün sonra kompost içinde yüksek sıcaklık artışları meydana getirebilir Kompost içindeki sıcaklığı kontrol etmeyen ve yine odada sıcaklık düşürmek için, yeteri kadar soğutma ve havalandırma sistemi olmaya işletmelerde, bu sıcaklık artışı kompostu tekrar aktif hale getirerek kızışmaya yol açar ve sıcaklığın 30°C 'nin üzerine çııkması durumunda miseller tamamen ölür. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Üretim sırasında 1 m2 'ye konulan kompost miktarının büyük önemi vardır. Yapılan denemelerde 1 m2 'ye 75-150 kg arasında kompost konulmuş ve sonuçta 100-110 kg kompost en uygun ölçü olarak bulunmuştur. Genelde kompost miktarını belirlemede birim alanda kuru madde miktarı önem kazanır. Çünkü 1 kg kuru maddeden en fazla 1 kg mantar elde edilebilecektir ve bu en çok ulaşılmak istenen rakam olup, pratikte henüz elde edilmemiştir. Modern üretim yapan işletmelerde halen 1 kg kuru maddeden 0,6-0,8 kg arasında mantar alınmaktadır. Ortalama olarak 0,7 kg kabul edilir. Metre kareye konan kompost miktarı dikkate alınarak bir hesaplama yapıldığında, öncelikle kompostun nem oranına göre bir farklılık ortaya çıkacaktır. 1 m2 'ye 100 kg kompost konulduğunda, nem oranı % 70-72-75 olsa :
a. 100 kg kompost % 70 nemde kuru madde oranı 30 kg ve 30X0,7=
16,8 kg,
b. 100 kg kompost % 72 nemde kuru madde oranı 28 kg ve 28X0,7 =
15,7 kg
c. 100 kg kompost % 75 nemde kuru madde oranı 25 kg ve 25X0,7=
14,0 kg
mantar hasat edilir. Görüldüğü gibi kompostaki nem oranı belli bir ölçüde azalacak olursa alınacak ürün miktarında belli bir artış söz konusudur. Ancak buna bağlı olarak kompost neminin % 70 ve daha aşağı indirilmesi, diğer gelişim faktörleri için sakıncalıdır. Bu yüzden kompost nemi % 72-73 olarak alınır.
1 m2 'deki kompost miktarı arttırılırsa, mantar tarafından kullanılacak kuru madde miktarı artar ve buna bağlı olarak verim de yükselir. Nitekim % 72 oranında nem içeren kompostlarda, aşılama anına kadar kaybolan kuru madde oranı % 20 olup, bu miktar esas kuru madde miktarından düşülüp, 1 kg kuru maddeden alınan 0,7 kg mantar miktarı ile çarpılırsa Cetvel 8.11 'daki değerler elde edilir.
Cetvel incelendiğinde 1 m2 'ye konan kompost miktarı arttıkça verim de artmaktadır. Ancak burada da belli bir alana konan kompost miktarını istediğimiz kadar fazlalaştıramayız. Özellikle sıcak zamanlarda çok kalın yığılan kompost çabuk kızışmakta, ve misel gelişmesini olumsuz etkilemektedir. Ancak soğuk zamanlarda kompost miktarı 125-150 kg/m2 'ye kadar çıkartılabilir. Bunun dışında uygulanan genel kural 100-110 kg/m2 şeklindedir.
Verimin arttırılmasına etki eden bir çok faktör bulunmaktadır Örneğin, kompostun bileşimine giren maddeler, kompost içinde bulunan vitaminler (bilhassa B vitamini), fermentler, çevre koşullar gibi daha bir çok faktörler etkili olup, bunlardan bir kısmının da henüz neler olduğu tam ortaya çıkarılmış değildir. Ama biz temel iki nokta dikkate alarak 1 m2 'ye 100-110 kg kompost konulmasını tavsiye etmekteyiz.
Misel ekiminden sonra kompost hafifçe bastırılır.
Mekanizasyonu olan işletmelerde bastırma hidrolik olarak kasaların
doldurulmasından ve üstünün düzeltilmesinden hemen sonra
otomatik olarak yapılır. Plastik torbalar, doldurulması sonrası,
kaldırılıp hafifçe yere bir iki defa vurarak, küçük kasalar elle veya
tahta bir kalıpla, ranzalar el ile, tahta tokaçlarla ve özel elektrikle
çalışan vibrasyonlu plakalarla bastırılır. Bastırma işlemi, tohumluğun
kpmpostla temas etmesini ve komposta daha çabuk atlamasını,
kompost içindeki sıcaklığın daha muntazam oluşmasını sağlar. Ayrıca
kompost yüzeyinin düz olmasını temin eder. Bu da örtü toprağı serme
işini kolaylaştırır. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Bazı işletmelerde, kompostun üst yüzey kısmına, bu bastırma işlemini takiben bir miktar tohumluk atılır. Bu işlemden beklenen fayda, kompostun üst kısımda da sarmayı çabuklaştırmak, dışardan gelecek enfeksiyonlara karşı kompostu korumaktır. Ancak hatalı uygulamalarda, özellikle buğday üzerine sardırılmış tohumluk kullanıldığında, hemen buğday danesinin üzeri havadan enfeksiyon kaparak, yeşil renkte penicilliumlar oluşmakta ve üst tarafa atılan tohumluk, fayda yerine zarar vermektedir. Esasında bastırmadan sonra ilk yapılacak işlem kompostun üst kısmını sinek ve böceklere karşı % 0,2 'lik diazinon'la veya endo sülfan'la ilaçlamak, sonra üstünü hemen bir şeyle kapatmaktır. Plastik torbaların fazla kısmı kıvrılarak kapatılır. Eğer torbada fazla kısmı yoksa, torba, kasa, ranza üzerine temiz kağıt sermek veya plastik örtü örtmek yeterlidir. Örtüleme. işlemi biter bitmez % 0.5 'lik formalinle havadan gelecek hastalıklara karşı örtünün üzeri ilaçlanmalıdır. Örtüleme işlemi, ileride kompostun hava ile olan temasını keserek bir yandan kompostun nem kaybederek kurumasını önler, diğer yandan dışardan gelecek hastalık ve zararlılara karşı kompostu korur. Kağıt ve plastik örtüler kasa ve ranzaların kenarlarından aşağı doğru biraz sarkmalı, birleşme yerleri üst üste binmelidir. Gerekli işlemleri biten kasa ve torbalar taşıyıcılarla kuluçka odasına götürülür.
Bazı işletmelerde tohumluğun ekiminden sonra hemen örtü toprağı serilir. Bu yöntem işçilik bakımından bir kazanç meydana getirmektedir. Ancak birinci misel gelişme dönemini dışardan takip etmek güçleşmekte, hastalık ve zararlı kontrolü yapmak zorlaşmaktadır. Örtü toprağı serilmediği zaman, olayları takip edip, gerekli hallerde zararlanma görmüş kısımlara müdahele edip, o kısımları çıkarıp atmak, ilaçlama yapmak ve zararlı etkiyi ortadan kaldırmak mümkündür. Ayrıca örtü toprağının çok uzun süre kompost üzerinde serili kalması, odadaki yüksek hava nemine karşın, kompost nem miktarının düşmesine neden olur. Nem oranını yeniden ayarlanmak için de zaman zaman sulama yapılması gerekir. Suyun iyi verilmediği durumlarda (kompostun kuru veya fazla ıslak olması halinde), misellerin örtü toprağı içindeki gelişmeleri düzgün olmaz, ve verimde büyük gecikmeler ve düşmeler meydana gelir. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Son yıllarda Almanya'da, Hamburg'da geliştirilen bir metot, süper tohumla (aktiv tohumlama) metodudur. Bu metotta, bir metre karelik kasalara kompost dane tohumlukla aşılanıp doldurulur. Misellerin kompostu tamamen sarması beklenir. Sonra kasa içindeki misel sarmış komposta, hacminin % 30 'u kadar pamuk tohumu veya soya fasulyesi unu eklenerek güzelce karıştırılır. Bu yolla elde edilen yeni tohumluk, 10 katı kompost aşılamada kullanılır. Süper tohumluk metotu, verimde % 30-40 artış meydana getirmektedir. Ancak bilinçsizce yapılması ve temizlik kurallarına yeterince uyulmaması durumunda, katılan pamuk tohumu ve soya fasulyesi unu, mantari ve bakteriyel, özellikle virüs hastalıklarının enfeksiyonunu artırmaktadır. Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY - BAHCESELFORUMSEL
Ayrıca kompostta yeniden kızışma meydana getirip, sıcaklığı yükseltip, misellerin ölmesine neden olmaktadır.