Tweet
ORTA ve DOĞU KARADENİZ BÖLGESİNDE MANTAR YETİŞTİRİCİLİĞİ KONUSUNDA YAPILAN ÇALIŞMALAR
Atila GÜNAY* Aysun PEKŞEN**
♦Emekli Öğretim Üyesi **O.M.Ü., Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü, SAMSUN
Özet
Karadeniz Bölgesinde mantarcılığa olan ilgi ve teşvik çalışmaları 1990'h yıllardan sonra yoğunluk kazanmıştır. Bölgede 1992 yılından bu yana Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi ve Karadeniz Teknik Üniversitesi Orman Fakültesi tarafından mantar yetiştiriciliği konusunda tamamlanmış bilimsel çalışma ve yayın sayısı 33 adettir. Bu çalışmaların %55'i Agaricus bisporus (beyaz şapkalı mantar), %33'ü Pleurotus türleri (kayın veya kavak mantarları) ve % 12'si de her iki mantar türü ile ilgilidir. Ayrıca Ondokuz Mayıs Üniversitesinde Lentinus edodes türü (shiitake veya meşe mantarı) ile ilgili çalışmalar da yürütülmektedir. Yayınlanmış çalışma konularının %24'ü mantarcılığın bölgedeki durumunun belirlenmesi, yaygınlaştırılması ve tanıtılması, %58'i kompost üretimi, %6'sı hastalık ve zararlılarla ilgili sorunların çözümlenmesi, %12'sinin ise misel, örtü toprağı gibi diğer konularda yapılmıştır. Bölgede bilimsel çalışmalar dışında, Tarım Bakanlığınca teşvik çalışmaları yürütülmüştür. Ancak bu çalışmalar mantar yetiştiriciliğinin istenilen düzeye gelmesi ve gelişmesi için yeterli olmamıştır. Bu makalede bölgede mantar yetiştiriciliğinin yaygınlaştırılmasına yönelik olarak yapılmış çalışmalar, ortaya çıkan sorunlar ve çözüm yollan tartışılmıştır.
Giriş
Karadeniz Bölgesinin iklim özellikleri incelendiğinde, mantar yetiştiriciliğinde en büyük sorun olan soğutma ve ısıtma masraflarının diğer bölgelere göre düşük maliyetle yapılması mümkün olmaktadır. Ekolojik koşulların mantar yetiştiriciliğine bu kadar uygun olmasına ve 1990 yıllarından itibaren başlayan mantarcılık çalışmalarına rağmen bölgede mantar üretimi ve dolayısıyla tüketim miktarı henüz istenilen seviye ulaşamamış ve ne yazık ki istikrarsız bir tablo çizmiştir.
Bölgedeki ilk mantar işletmesi 1974 yılında Merzifon'da kurulmuştur. 1990-91 yılları arasında yapılan bir çalışmada Samsun ilinde kültür mantarının o dönemde yeterince tanınmadığı ve tüketici talebin olmadığı belirlenmiş ve bunun sebebinin kültür mantarı üretiminin yeterli düzeyde yapılamaması ve uygun fiyatla pazara sunulamaması olduğu saptanmıştır (Uzun, 1991). Yine yapılan diğer bir çalışmada, 1991 yılına kadar Ordu ilinde kültür mantarcılığı ile uğraşan hiçbir çiftçi olmadığı belirlenmiştir (Erkel, 1992). Çiftçi ailelerinin gelir düzeylerinin artırılması amacıyla, bölgede halen üretimi yapılan fındık ve çay gibi tarımsal faaliyetlere ek üretim kaynaklarının bulunmasına ait çalışmalar içinde kültür mantarcılığına da yer verilmiş ve zaten Karadeniz Bölgesinde mantar yetiştiriciliğine olan ilgi 1990'h yıllardan sonra bu çalışmalar sayesinde artmıştır. Demir ve Uzun (1998), 1994 yılı sonunda Ordu ilinde 62, Samsun 'da 11, Giresun'da 7, Trabzon'da 2, Tokat'ta 3 ve Amasya'da 2 işletme olduğu saptamıştır. Bu işletmelerin büyük bir kısmı, üretim koşullarının yetersiz, kapasitelerinin küçük ve belirli dönemlerde üretim yapan aile işletmeleri şeklinde olduğu belirlenmiştir. Bölgede mantar üretimini yaygınlaştırmaya yönelik yapılan çalışmaları il bazında inceleyecek olursak;
A. Kültürel Çalışmalar
1. Samsun İlinde Yapılan Çalışmalar
Samsun ilindeki mantarcılık faaliyetleri Ondokuz Mayıs Üniversitesinin 1992 yılından itibaren yaptığı faaliyetlerle başlanmıştır. Karadeniz Bölgesinde mantarcılığın yaygınlaştırılması ve bölgedeki mantar yetiştiriciliğinin sorunlarının çözümüne yönelik araştırmaların yapılabilmesi amacıyla kompost hazırlama ünitesi, pastörizasyon odası ve üretim odası bölümlerinden oluşan küçük bir tesis kurulmuştur. Ancak bu tesisin faaliyeti 2001 yılında durdurulmuş ve 2002 yılında Fakülte binasının bodrum katında bir oda düzenlenerek, bu oda koşullarında üretim ve araştırmalara devam edilmiştir. Bu düzenleme fakültedeki Mantarcılık derslerinin kısmen de olsa uygulamalı olarak yapılmasına olanak sağlamıştır.
2. Ordu İlinde Yapılan Çalışmalar
1990'h yıllarda Ordu ili arazi varlığının az olması, çiftçilerin gelir seviyesinin düşük olması ve ilin coğrafık yapısı nedeniyle tek ürün olan fındığa karşı bağımlılığın azaltılması ve tarımsal faaliyetlerin çeşitlendirilmesi için kültür mantarı üretimine büyük önem verilmiştir. Ordu İl Müdürlüğü konu uzmanları gözetiminde, 1993 yılında Yalova Atatürk Kültürleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünden temin edilen misel aşılanmış kompostla, önder çiftçi bazında deneme çalışmalarına başlamıştır. Yapılan bu çalışmalar sonunda, Ordu ili ekonomisine büyük katkı sağlayacağı gözlenen kültür mantarcılığının yörede yaygınlaştırılmasına karar verilmiştir Bu amaç il ve ilçelerdeki üreticilerin hammadde ihtiyaçlarının temin için kompost hazırlama platformu, pastörizasyon odası, misel ekim odası, misel ön gelişme odası, toprak sterilize odası üniteleri ve aktif kompost hazırlama kepçes aletiyle bir üretim tesisi, Özel İdare bütçesinden sağlanan kaynak ile İl Müdürlüğü bünyesinde kurulmuştur. Bu tesiste üretilen 5000 torba veya 50 ton civarında mantar kompostu, müracaat eden üreticilere Ul hibrit mantar miseliyle beraberce verilmiştir. Üretim, Ordu İl Müdürlüğü, Fatsa ve Ünye ilçe müdürlüklerindeki mevcut mantar seralarında ve üreticilerin kendi yetiştirilme odalarında yapılmıştır (Anonymous, 1994). Bu yolla 1994 yılında il merkezi başta olmak üzere ilçelerde toplam 100'ü aşkın küçük ve orta kapasiteli üreticinin faaliyet gösterdiği belirlenmiştir. Bölgedeki artan kompost talebini karşılamak amacıyla il merkezine bağlı bir köyde de özel kompost ve mantar üretim, işleme ve pazarlama tesisi kurulmuş ve aynı yılın Haziran ayında Özel sektör tarafından 5.000 torba kompost hazırlanarak çiftçilere dağıtımı yapılmıştır. İl Müdürlüğünce yapılan
çalışmalar, özel sektörce de benimsenerek üretici kitlesinin arttırılması sağlanmıştır. Bu çalışmalar, üç yıllık dönem içerisinde yıllık kompost üretiminin 3.000 ton/yıla çıkartılması hedefine ulaşmıştır. Ordu İlindeki yetiştiricilik daha sonra tamamen özel sektöre devredilmiştir. Fakat başlangıçtaki bu olumlu tablo zamanla bozulmuş ve Ordu ilinde 2000 yılında yapılan bir çalışmada, dışardan hazır kompost alarak üretim yapan 1 üreticinin kaldığı tespit edilmiştir.
3. Trabzon İlinde Yapılan Çalışmalar
Trabzon'daki kültür mantarcılığının geliştirilmesine yönelik ilk çalışmalar ise 1985 yılında K.T.Ü. Orman fakültesinde başlamıştır. Bu tarihte Yalova Atatürk Bahçe Bitkileri Araştırma ve Uygulama Merkezi ile işbirliği yapılarak, öncelikle Pleurotus türlerinin üretilmesi ele alınmıştır. Daha sonra bu çalışmalar Ağustos 1992'de TÜBİTAK Tarım ve Ormancılık Araştırma Grubunca TOAK-985 koduyla desteklenen "Doğu Karadeniz Bölgesinde Ticari Ölçekte Kültür Mantarı Üreten Tekniklerin Geliştirilmesi ve Yaygınlaştırılması" adlı projeye dönüştürülmüştür (Yalınkılıç ve ark., 1995). Bu projenin amaçları;
1. Kültür mantarlarının değişik hammaddelerden oluşturulan kompost
bileşimlerinde ve farklı ekolojik şartlarda yetiştirilme imkanlarını
belirlemek,
2. Doğu Karadeniz Bölgesinde kültür mantarcılığının başlatılmasına
bilimsel ve teknik yönden öncülük etmek,
3. Bölgedeki zirai ve endüstriyel bitki artıklarının yakılma veya
boşalmasının önüne geçilerek bu artıklardan yeni bir ürünün elde
edilmesini sağlamak,
4. Bölgedeki iklim koşullarından yararlanarak iklimlendirme de daha
az enerji tüketimi ile kültür mantarı üretmek,
5. Yöre halkına kültür mantarı üretim ve tüketim alışkanlığı
kazandırmak,
6. Bölgedeki mevsimlik çay ve fındık tarımından geriye kalan
zamanlarda atıl iş gücünün yerinde istihdamına kültür mantarcılığı
yoluyla katkıda bulunmak olarak belirlenmiştir.
Yukarıdaki amaçların gerçekleştirilmesi ve yöre halkına teknik bilgi aktarılması, istekli yetiştiricilere danışmanlık yapılması, yetiştiricilere tohumluk misel, kompost gibi ana üretim bilimlerinin temini için K.T.Ü. Orman Fakültesi Orman Endüstri Mühendisliği Bölümü binasında atıl koridor, laboratuvar gibi kısımların değişimine uğratılmasıyla yan modern anlamda bir kültür mantarcılığı merkezi kurulmuştur. Kurulan bu tesiste kompost hazırlama bölümü pastörizasyon veya buharlama ünitesi, misel aşılama odası,misel geliştirme odası, odun artıklarına dayalı kültür mantarı yetiştirme odası, yıllık bitki artıklarına dayalı kültür mantarı yetiştirme odası, yönetim, planlama ve verilerin değerlendirilme odası, misel üretim laboratuvan, inkübasyon ve termik şok dolapları, mikolojik analiz laboratuvarı, materyal ve örtü toprağı deposu bulunmaktadır. TÜBİTAK-Tarım ve Ormancılık Araştırma Grubu ve K.T.Ü. Orman Fakültesi imkanlarıyla yaptırılan ve yukarıda açıklanan birimler 2000'li yıllardan sonra faaliyeti her nedense durdurulmuş olup bugün kullanılmamaktadır.
4. Tokat İlinde Yapılan Çalışmalar
Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesinde mantarcılık konusunda herhangi bir çalışma yapılmamakla birlikte, Fakültenin zaman zaman öğrencilere göstermek üzere üretim amacıyla kontrolsüz koşullarda yaptığı üretim çalışmaları mevcuttur.
2000 yılında yapılan sürveylerde Amasya, Samsun ve Ordu illerindeki toplam işletme sayısının 1994'te gibi olmayıp, 9'a indiği tespit edilmiştir. 2004 yılı itibariyle ise Amasya ve Çorum illerinde mevcut 2 kompost üreticisi bulunmaktadır. Bölgedeki küçük işletmelerin kompostu bu üretici firmalar tarafından temin etmektedir. Ancak 2004 yaz döneminde Amasya'daki kompost üreten firma kapanmıştır. Çorum'daki kompost üreticisi firma ise, 2 aylık yaz dönemi dışında tüm yıl kompost üretmekte ve aylık 400 ton kapasite ile çalışmaktadır. Üretilen kompost sadece Orta ve
Doğu Karadeniz değil, Türkiye'nin diğer bölgelerine de yollanmaktadır. Bununla birlikte sürekli aynı kalitede kompost isteyen bazı işletmelerin nakliye problemi olmasına rağmen îzmit veya Kocaeli'nden kompost temin ettiği görülmektedir. Kendi kompostunu yapan işletme sayısı ise oldukça azdır. Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesindeki mevcut mantar işletmelerinin sayısı 25-30 arasında değişmektedir (Çizelge 1). Rakamların kesin olmamasının en önemli nedeni üreticilerin istikrarsız üretim yapması ve işletmelerin kısa sürede açılıp kapanmasıdır. Bölgede açılan işletmelerin kısa sürede kapanmasının en önemli sebepleri ham materyal, kompost ve örtü toprağı teminindeki sorunlar, kompost hazırlanması ve hastalık ile zararlılar nedeniyle meydana gelen verimdeki büyük kayıplardır.
B. Bilimsel Çalışmalar
Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi ve Karadeniz Teknik Üniversitesi Orman Fakültesi tarafından mantar yetiştiriciliği konusunda tamamlanmış bilimsel çalışma ve yayın sayısı 33 adettir. Bu çalışmaların %55'i Agaricus bisporus (beyaz şapkalı mantar), %33'ü Pleurotus türleri (kayın veya kavak mantarları) ve %12'si her iki mantar türü ile ilgili olup (Şekil 1), ayrıca Ondokuz Mayıs Üniversitesinde Lentinus edodes türüne (shütake veya meşe mantarı) iait çalışmalar da yürütülmektedir.
Şekil 1. Çalışmaların mantar türlerine göre dağılımı Yayınlanmış çalışma konularının %24'ünün mantarcılığın bölgedeki durumunun belirlenmesine, yaygınlaştırılmasına ve tanıtılmasına, %58'inin kompost üretimine, %6'sının hastalık ve zararlılara, %6'sının misel, %6'sının ise örtü toprağı gibi konulara ait sorunların çözülmesine yönelik yapılmıştır (Şekil 2).
Şekil 2. Yayınların konulara göre dağılımı
Bölgedeki tarımsal artıklardan çay, fındık zurufu, çeltik, mısır ve ayçiçek sapının saman ile bunların karışımlarından hazırlanan değişik kompost reçetelerinin Agaricus bisporus (beyaz şapkalı mantar) yetiştiriciliğinde kullanılabileceği tespit edilmiş ve sonuçta Çay artığı (500 kg), buğday samanı (500 kg), tavuk gübresi (200 kg), üre (15 kg) ve alçı (60 kg) reçetesinden en yüksek verim elde edilmiştir. Fındık zurufiıyla hazırlanan reçetelerden de oldukça olumlu sonuçlar alınmış ve Fındık zurufu (1000 kg), tavuk gübresi (200 kg), üre (18 kg), alçı (60 kg), kireç (5 kg) reçetesi kompost yapımı için uygun bir diğer formül olduğu saptanmıştır (Uzun, 1996).
Bu konuda daha birkaç araştırma bulunmaktadır. Nitekim Bölgede yapılan diğer çalışmada çay artığının A. bisporus yetiştiriciliğinde kullanılabileceği desteklenmektedir (Kalay ve ark., 1993, Baysal, 1999).
Bölgenin makromantar florasında da bulunan Pleurotus mantar türleri halk tarafından yeterince tanınmamaktadır. Pleurotus mantarlarının bölgede bol bulunan, ucuz ve kolay temin edilebilecek tarımsal atıklarda yetiştirilmesi hem tarımsal atıkların değerlendirilmesine hem de kompost maliyetinin azalmasına yardımcı olacaktır. Bu bakımdan da konu büyük önem taşımaktadır. Bölgede yaygın olarak üretimi yapılan çay, fındık, çeltik gibi ürünlere ait tarımsal artıklar üzerinde Pleurotus yetiştiriciliği ile ilgili çalışmalar yapılmıştır. Bu konu ile ilgili olarak İlbay ve Okay (1996a), P. sajor-caju yetiştiriciliğinde fındık kabuklarının kullanım olanaklarını araştırmıştır. Yedi farklı ortamın denendiği çalışmada en yüksek biyolojik verimlilik oranı fındık kabuğu+talaş+kepek (1:2:1) uygulamasından elde edilmiştir. İlbay ve Okay'm (1996b) yaptığı diğer bir çalışmada, fındık zurufu ve talaş değişik miktarlarda karışımından
hazırlanan ortamların yetiştirme ortamı olarak kullanılabilirliği araştırılmıştır. En iyi biyolojik verim değeri kontrol uygulamasından (talaş+kepek (2:1)) elde edilmiş, ancak fındık zurufundan hazırlanan diğer ortamların biyolojik verim değerlerinin de kontrole yakın olduğu ve P. sajor-caju yetiştiriciliğinde kullanılabileceği belirlenmiştir.
Sivrikaya ve Peker (1999) ağaç yapraklan, odun talaşı, fındık zurufu ve yaprakları, mısır sapı, atık çay yaprakları, buğday sapı ve atık kağıtlardan ağırlık olarak 1:1, 1:3 ve 3:1 oranlarında karıştırarak hazırladıkları ortamlarda P. florida'nm yetiştirilebilirliğini denemişlerdir. Yine Pekşen (2001)'de fındık zurufu, saman ve kepek karışımlarından hazırlanan 9 ortamın Pleurotus sajor-caju mantarının verim ve kalitesine etkisini araştırmıştır. Araştırma sonucunda en yüksek verim ve biyolojik etkinlik oranı kış döneminde 1 fındık zurufu:2saman:l kepek, yaz döneminde de 3talaş: 1 kepek ortamlarından elde edilmiştir. Çay fabrika atıklarının Pleurotus sajor-caju yetiştiriciliğinde yetiştirme ortamı olarak kullanım durumları araştırılmış, çay atığının tek başına kullanımı yerine saman veya talaş ile karışımlarının verim ve mantar kalitesi bakımından daha iyi sonuçlar verdiği tespit edilmiştir. Araştırma sonucunda kış döneminde çay atığı:kepek:saman (1:1:2) ortamı, yaz döneminde ise çay atığı:talaş (1:3) ve çay atığı:saman (2:2) ortamları uygun bulunmuştur (Doğan ve Pekşen, 2003).
Karakoç (1995) tarafından yapılan araştırmada, P. ostreatus türünün sonbahar ve kış aylarında, P. florida'nın ise ilkbahar ve yaz aylarında yetiştirilmesinin uygun olacağını belirtmiş ve Doğu Karadeniz bölgesine has fındık yaprağı, odun talaşı, mısır sapının Pleurotus yetiştiriciliğinde kullanılabileceğini tespit etmiştir.
Baysal ve ark. (2000)'da P. florida yetiştiriciliğinde odun talaşı ve fmdık yapraklarının (50+50) karışımlarından hazırlanan ortamların yüksek
verim verdiğini belirlemiştir. Bölgeye uygun Pleurotus türlerinin belirlenmesi ve Kasım-Nisan aylan arasında ısıtmasız yüksek plastik tünelde yetiştiricilik konusunda da çalışmalar yürütülmüştür. Yetiştirme ortamı olarak saman (kontrol), fındık zurufu:saman:kepek karışımlarının (1:2:1 ve 1.5:2:0.5) ele alındığı çalışma sonucunda plastik tünel altında P. sajor-caju ve P. ostreatus türlerinin yetiştirilebileceği sonucuna varılmıştır (Pekşen ve Küçükomuzlu, 2004).
Pekşen ve ark. (1999) yaptıkları çalışmada ele alınan ortamlarda doğa mantarlarının misellerini elde edememişlerdir. Pleurotus sajor-caju (Lev.) Sing.'nun misel gelişimine, değişik ortam ve uygulamaların etkilerinin farklı olduğu belirlenmiştir. En iyi misel gelişimi, malt ağar ortamında ve sporların 35°C'de 3 gün tutulduktan sonra 25°C'de inkubasyonu sonucunda elde edilmiştir. Bölgede doğa mantarlarının kültüre alma çalışmaları devam etmektedir.
Bölgede Pleurotus yetiştiriciliği ile ilgili bu kadar çok araştırma olmasına rağmen ticari olarak yetiştiriciliğin yapılmaması üzücüdür. Bu durum bu mantar türlerinin üretiminin, öneminin ve tanıtımının yeterince yapılmadığını göstermektedir. Özellikle bölgede ilkel diye tanımlanabilecek yerlerde yetiştiricilik yapılması, bu üretim yerlerinin üretim koşullarına yeterli olmaması ve bu yüzden ortaya çıkan hastalık ve zararlıların yol açtığı verim kaybının yüksek olması, mantarcılığın gelişmesini engellemektedir. Zaten Üreticilerin üretimle ilgili sorunları yanında, karşılaştığı en önemli sorunların başında hastalık ve zararlılar gelmektedir. Samsun, Amasya ve Ordu ilindeki mevcut işletmelerde en yoğun bulunan zararlıların sırasıyla sinekler, akarlar ve nematodlar olduğu belirlenmiştir (Mennan ve ark., 2000). En yaygın hastalıklar ise Islak Kabarcık, Örümcek Ağı ve Kahverengi Benek'tir. İşletmelerde düşük oranda Mürekkep Mantarı, Yeşil Küf, Beyaz Alçı, Kahverengi Alçı, Pullanma ve Yüzen Misel hastalıklarına rastlanmıştır (Karaca ve Pekşen, 2001).Her defasında hastalıkların asıl kaynağının iyi ve streil şartlarda hazırlanmayan kompost ve örtü toprağından meydana geldiği ve bunlara yetiştirme koşullarının tam sağlanamaması ve yapılan bakım hatalarının da eklenmesiyle hastalık çıkışını ve yayılmasını teşvik edildiği saptanmaktadır.
Atila GÜNAY* Aysun PEKŞEN**
♦Emekli Öğretim Üyesi **O.M.Ü., Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü, SAMSUN
Özet
Karadeniz Bölgesinde mantarcılığa olan ilgi ve teşvik çalışmaları 1990'h yıllardan sonra yoğunluk kazanmıştır. Bölgede 1992 yılından bu yana Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi ve Karadeniz Teknik Üniversitesi Orman Fakültesi tarafından mantar yetiştiriciliği konusunda tamamlanmış bilimsel çalışma ve yayın sayısı 33 adettir. Bu çalışmaların %55'i Agaricus bisporus (beyaz şapkalı mantar), %33'ü Pleurotus türleri (kayın veya kavak mantarları) ve % 12'si de her iki mantar türü ile ilgilidir. Ayrıca Ondokuz Mayıs Üniversitesinde Lentinus edodes türü (shiitake veya meşe mantarı) ile ilgili çalışmalar da yürütülmektedir. Yayınlanmış çalışma konularının %24'ü mantarcılığın bölgedeki durumunun belirlenmesi, yaygınlaştırılması ve tanıtılması, %58'i kompost üretimi, %6'sı hastalık ve zararlılarla ilgili sorunların çözümlenmesi, %12'sinin ise misel, örtü toprağı gibi diğer konularda yapılmıştır. Bölgede bilimsel çalışmalar dışında, Tarım Bakanlığınca teşvik çalışmaları yürütülmüştür. Ancak bu çalışmalar mantar yetiştiriciliğinin istenilen düzeye gelmesi ve gelişmesi için yeterli olmamıştır. Bu makalede bölgede mantar yetiştiriciliğinin yaygınlaştırılmasına yönelik olarak yapılmış çalışmalar, ortaya çıkan sorunlar ve çözüm yollan tartışılmıştır.
Giriş
Karadeniz Bölgesinin iklim özellikleri incelendiğinde, mantar yetiştiriciliğinde en büyük sorun olan soğutma ve ısıtma masraflarının diğer bölgelere göre düşük maliyetle yapılması mümkün olmaktadır. Ekolojik koşulların mantar yetiştiriciliğine bu kadar uygun olmasına ve 1990 yıllarından itibaren başlayan mantarcılık çalışmalarına rağmen bölgede mantar üretimi ve dolayısıyla tüketim miktarı henüz istenilen seviye ulaşamamış ve ne yazık ki istikrarsız bir tablo çizmiştir.
Bölgedeki ilk mantar işletmesi 1974 yılında Merzifon'da kurulmuştur. 1990-91 yılları arasında yapılan bir çalışmada Samsun ilinde kültür mantarının o dönemde yeterince tanınmadığı ve tüketici talebin olmadığı belirlenmiş ve bunun sebebinin kültür mantarı üretiminin yeterli düzeyde yapılamaması ve uygun fiyatla pazara sunulamaması olduğu saptanmıştır (Uzun, 1991). Yine yapılan diğer bir çalışmada, 1991 yılına kadar Ordu ilinde kültür mantarcılığı ile uğraşan hiçbir çiftçi olmadığı belirlenmiştir (Erkel, 1992). Çiftçi ailelerinin gelir düzeylerinin artırılması amacıyla, bölgede halen üretimi yapılan fındık ve çay gibi tarımsal faaliyetlere ek üretim kaynaklarının bulunmasına ait çalışmalar içinde kültür mantarcılığına da yer verilmiş ve zaten Karadeniz Bölgesinde mantar yetiştiriciliğine olan ilgi 1990'h yıllardan sonra bu çalışmalar sayesinde artmıştır. Demir ve Uzun (1998), 1994 yılı sonunda Ordu ilinde 62, Samsun 'da 11, Giresun'da 7, Trabzon'da 2, Tokat'ta 3 ve Amasya'da 2 işletme olduğu saptamıştır. Bu işletmelerin büyük bir kısmı, üretim koşullarının yetersiz, kapasitelerinin küçük ve belirli dönemlerde üretim yapan aile işletmeleri şeklinde olduğu belirlenmiştir. Bölgede mantar üretimini yaygınlaştırmaya yönelik yapılan çalışmaları il bazında inceleyecek olursak;
A. Kültürel Çalışmalar
1. Samsun İlinde Yapılan Çalışmalar
Samsun ilindeki mantarcılık faaliyetleri Ondokuz Mayıs Üniversitesinin 1992 yılından itibaren yaptığı faaliyetlerle başlanmıştır. Karadeniz Bölgesinde mantarcılığın yaygınlaştırılması ve bölgedeki mantar yetiştiriciliğinin sorunlarının çözümüne yönelik araştırmaların yapılabilmesi amacıyla kompost hazırlama ünitesi, pastörizasyon odası ve üretim odası bölümlerinden oluşan küçük bir tesis kurulmuştur. Ancak bu tesisin faaliyeti 2001 yılında durdurulmuş ve 2002 yılında Fakülte binasının bodrum katında bir oda düzenlenerek, bu oda koşullarında üretim ve araştırmalara devam edilmiştir. Bu düzenleme fakültedeki Mantarcılık derslerinin kısmen de olsa uygulamalı olarak yapılmasına olanak sağlamıştır.
2. Ordu İlinde Yapılan Çalışmalar
1990'h yıllarda Ordu ili arazi varlığının az olması, çiftçilerin gelir seviyesinin düşük olması ve ilin coğrafık yapısı nedeniyle tek ürün olan fındığa karşı bağımlılığın azaltılması ve tarımsal faaliyetlerin çeşitlendirilmesi için kültür mantarı üretimine büyük önem verilmiştir. Ordu İl Müdürlüğü konu uzmanları gözetiminde, 1993 yılında Yalova Atatürk Kültürleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünden temin edilen misel aşılanmış kompostla, önder çiftçi bazında deneme çalışmalarına başlamıştır. Yapılan bu çalışmalar sonunda, Ordu ili ekonomisine büyük katkı sağlayacağı gözlenen kültür mantarcılığının yörede yaygınlaştırılmasına karar verilmiştir Bu amaç il ve ilçelerdeki üreticilerin hammadde ihtiyaçlarının temin için kompost hazırlama platformu, pastörizasyon odası, misel ekim odası, misel ön gelişme odası, toprak sterilize odası üniteleri ve aktif kompost hazırlama kepçes aletiyle bir üretim tesisi, Özel İdare bütçesinden sağlanan kaynak ile İl Müdürlüğü bünyesinde kurulmuştur. Bu tesiste üretilen 5000 torba veya 50 ton civarında mantar kompostu, müracaat eden üreticilere Ul hibrit mantar miseliyle beraberce verilmiştir. Üretim, Ordu İl Müdürlüğü, Fatsa ve Ünye ilçe müdürlüklerindeki mevcut mantar seralarında ve üreticilerin kendi yetiştirilme odalarında yapılmıştır (Anonymous, 1994). Bu yolla 1994 yılında il merkezi başta olmak üzere ilçelerde toplam 100'ü aşkın küçük ve orta kapasiteli üreticinin faaliyet gösterdiği belirlenmiştir. Bölgedeki artan kompost talebini karşılamak amacıyla il merkezine bağlı bir köyde de özel kompost ve mantar üretim, işleme ve pazarlama tesisi kurulmuş ve aynı yılın Haziran ayında Özel sektör tarafından 5.000 torba kompost hazırlanarak çiftçilere dağıtımı yapılmıştır. İl Müdürlüğünce yapılan
çalışmalar, özel sektörce de benimsenerek üretici kitlesinin arttırılması sağlanmıştır. Bu çalışmalar, üç yıllık dönem içerisinde yıllık kompost üretiminin 3.000 ton/yıla çıkartılması hedefine ulaşmıştır. Ordu İlindeki yetiştiricilik daha sonra tamamen özel sektöre devredilmiştir. Fakat başlangıçtaki bu olumlu tablo zamanla bozulmuş ve Ordu ilinde 2000 yılında yapılan bir çalışmada, dışardan hazır kompost alarak üretim yapan 1 üreticinin kaldığı tespit edilmiştir.
3. Trabzon İlinde Yapılan Çalışmalar
Trabzon'daki kültür mantarcılığının geliştirilmesine yönelik ilk çalışmalar ise 1985 yılında K.T.Ü. Orman fakültesinde başlamıştır. Bu tarihte Yalova Atatürk Bahçe Bitkileri Araştırma ve Uygulama Merkezi ile işbirliği yapılarak, öncelikle Pleurotus türlerinin üretilmesi ele alınmıştır. Daha sonra bu çalışmalar Ağustos 1992'de TÜBİTAK Tarım ve Ormancılık Araştırma Grubunca TOAK-985 koduyla desteklenen "Doğu Karadeniz Bölgesinde Ticari Ölçekte Kültür Mantarı Üreten Tekniklerin Geliştirilmesi ve Yaygınlaştırılması" adlı projeye dönüştürülmüştür (Yalınkılıç ve ark., 1995). Bu projenin amaçları;
1. Kültür mantarlarının değişik hammaddelerden oluşturulan kompost
bileşimlerinde ve farklı ekolojik şartlarda yetiştirilme imkanlarını
belirlemek,
2. Doğu Karadeniz Bölgesinde kültür mantarcılığının başlatılmasına
bilimsel ve teknik yönden öncülük etmek,
3. Bölgedeki zirai ve endüstriyel bitki artıklarının yakılma veya
boşalmasının önüne geçilerek bu artıklardan yeni bir ürünün elde
edilmesini sağlamak,
4. Bölgedeki iklim koşullarından yararlanarak iklimlendirme de daha
az enerji tüketimi ile kültür mantarı üretmek,
5. Yöre halkına kültür mantarı üretim ve tüketim alışkanlığı
kazandırmak,
6. Bölgedeki mevsimlik çay ve fındık tarımından geriye kalan
zamanlarda atıl iş gücünün yerinde istihdamına kültür mantarcılığı
yoluyla katkıda bulunmak olarak belirlenmiştir.
Yukarıdaki amaçların gerçekleştirilmesi ve yöre halkına teknik bilgi aktarılması, istekli yetiştiricilere danışmanlık yapılması, yetiştiricilere tohumluk misel, kompost gibi ana üretim bilimlerinin temini için K.T.Ü. Orman Fakültesi Orman Endüstri Mühendisliği Bölümü binasında atıl koridor, laboratuvar gibi kısımların değişimine uğratılmasıyla yan modern anlamda bir kültür mantarcılığı merkezi kurulmuştur. Kurulan bu tesiste kompost hazırlama bölümü pastörizasyon veya buharlama ünitesi, misel aşılama odası,misel geliştirme odası, odun artıklarına dayalı kültür mantarı yetiştirme odası, yıllık bitki artıklarına dayalı kültür mantarı yetiştirme odası, yönetim, planlama ve verilerin değerlendirilme odası, misel üretim laboratuvan, inkübasyon ve termik şok dolapları, mikolojik analiz laboratuvarı, materyal ve örtü toprağı deposu bulunmaktadır. TÜBİTAK-Tarım ve Ormancılık Araştırma Grubu ve K.T.Ü. Orman Fakültesi imkanlarıyla yaptırılan ve yukarıda açıklanan birimler 2000'li yıllardan sonra faaliyeti her nedense durdurulmuş olup bugün kullanılmamaktadır.
4. Tokat İlinde Yapılan Çalışmalar
Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesinde mantarcılık konusunda herhangi bir çalışma yapılmamakla birlikte, Fakültenin zaman zaman öğrencilere göstermek üzere üretim amacıyla kontrolsüz koşullarda yaptığı üretim çalışmaları mevcuttur.
2000 yılında yapılan sürveylerde Amasya, Samsun ve Ordu illerindeki toplam işletme sayısının 1994'te gibi olmayıp, 9'a indiği tespit edilmiştir. 2004 yılı itibariyle ise Amasya ve Çorum illerinde mevcut 2 kompost üreticisi bulunmaktadır. Bölgedeki küçük işletmelerin kompostu bu üretici firmalar tarafından temin etmektedir. Ancak 2004 yaz döneminde Amasya'daki kompost üreten firma kapanmıştır. Çorum'daki kompost üreticisi firma ise, 2 aylık yaz dönemi dışında tüm yıl kompost üretmekte ve aylık 400 ton kapasite ile çalışmaktadır. Üretilen kompost sadece Orta ve
Doğu Karadeniz değil, Türkiye'nin diğer bölgelerine de yollanmaktadır. Bununla birlikte sürekli aynı kalitede kompost isteyen bazı işletmelerin nakliye problemi olmasına rağmen îzmit veya Kocaeli'nden kompost temin ettiği görülmektedir. Kendi kompostunu yapan işletme sayısı ise oldukça azdır. Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesindeki mevcut mantar işletmelerinin sayısı 25-30 arasında değişmektedir (Çizelge 1). Rakamların kesin olmamasının en önemli nedeni üreticilerin istikrarsız üretim yapması ve işletmelerin kısa sürede açılıp kapanmasıdır. Bölgede açılan işletmelerin kısa sürede kapanmasının en önemli sebepleri ham materyal, kompost ve örtü toprağı teminindeki sorunlar, kompost hazırlanması ve hastalık ile zararlılar nedeniyle meydana gelen verimdeki büyük kayıplardır.
B. Bilimsel Çalışmalar
Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi ve Karadeniz Teknik Üniversitesi Orman Fakültesi tarafından mantar yetiştiriciliği konusunda tamamlanmış bilimsel çalışma ve yayın sayısı 33 adettir. Bu çalışmaların %55'i Agaricus bisporus (beyaz şapkalı mantar), %33'ü Pleurotus türleri (kayın veya kavak mantarları) ve %12'si her iki mantar türü ile ilgili olup (Şekil 1), ayrıca Ondokuz Mayıs Üniversitesinde Lentinus edodes türüne (shütake veya meşe mantarı) iait çalışmalar da yürütülmektedir.
Şekil 1. Çalışmaların mantar türlerine göre dağılımı Yayınlanmış çalışma konularının %24'ünün mantarcılığın bölgedeki durumunun belirlenmesine, yaygınlaştırılmasına ve tanıtılmasına, %58'inin kompost üretimine, %6'sının hastalık ve zararlılara, %6'sının misel, %6'sının ise örtü toprağı gibi konulara ait sorunların çözülmesine yönelik yapılmıştır (Şekil 2).
Şekil 2. Yayınların konulara göre dağılımı
Bölgedeki tarımsal artıklardan çay, fındık zurufu, çeltik, mısır ve ayçiçek sapının saman ile bunların karışımlarından hazırlanan değişik kompost reçetelerinin Agaricus bisporus (beyaz şapkalı mantar) yetiştiriciliğinde kullanılabileceği tespit edilmiş ve sonuçta Çay artığı (500 kg), buğday samanı (500 kg), tavuk gübresi (200 kg), üre (15 kg) ve alçı (60 kg) reçetesinden en yüksek verim elde edilmiştir. Fındık zurufiıyla hazırlanan reçetelerden de oldukça olumlu sonuçlar alınmış ve Fındık zurufu (1000 kg), tavuk gübresi (200 kg), üre (18 kg), alçı (60 kg), kireç (5 kg) reçetesi kompost yapımı için uygun bir diğer formül olduğu saptanmıştır (Uzun, 1996).
Bu konuda daha birkaç araştırma bulunmaktadır. Nitekim Bölgede yapılan diğer çalışmada çay artığının A. bisporus yetiştiriciliğinde kullanılabileceği desteklenmektedir (Kalay ve ark., 1993, Baysal, 1999).
Bölgenin makromantar florasında da bulunan Pleurotus mantar türleri halk tarafından yeterince tanınmamaktadır. Pleurotus mantarlarının bölgede bol bulunan, ucuz ve kolay temin edilebilecek tarımsal atıklarda yetiştirilmesi hem tarımsal atıkların değerlendirilmesine hem de kompost maliyetinin azalmasına yardımcı olacaktır. Bu bakımdan da konu büyük önem taşımaktadır. Bölgede yaygın olarak üretimi yapılan çay, fındık, çeltik gibi ürünlere ait tarımsal artıklar üzerinde Pleurotus yetiştiriciliği ile ilgili çalışmalar yapılmıştır. Bu konu ile ilgili olarak İlbay ve Okay (1996a), P. sajor-caju yetiştiriciliğinde fındık kabuklarının kullanım olanaklarını araştırmıştır. Yedi farklı ortamın denendiği çalışmada en yüksek biyolojik verimlilik oranı fındık kabuğu+talaş+kepek (1:2:1) uygulamasından elde edilmiştir. İlbay ve Okay'm (1996b) yaptığı diğer bir çalışmada, fındık zurufu ve talaş değişik miktarlarda karışımından
hazırlanan ortamların yetiştirme ortamı olarak kullanılabilirliği araştırılmıştır. En iyi biyolojik verim değeri kontrol uygulamasından (talaş+kepek (2:1)) elde edilmiş, ancak fındık zurufundan hazırlanan diğer ortamların biyolojik verim değerlerinin de kontrole yakın olduğu ve P. sajor-caju yetiştiriciliğinde kullanılabileceği belirlenmiştir.
Sivrikaya ve Peker (1999) ağaç yapraklan, odun talaşı, fındık zurufu ve yaprakları, mısır sapı, atık çay yaprakları, buğday sapı ve atık kağıtlardan ağırlık olarak 1:1, 1:3 ve 3:1 oranlarında karıştırarak hazırladıkları ortamlarda P. florida'nm yetiştirilebilirliğini denemişlerdir. Yine Pekşen (2001)'de fındık zurufu, saman ve kepek karışımlarından hazırlanan 9 ortamın Pleurotus sajor-caju mantarının verim ve kalitesine etkisini araştırmıştır. Araştırma sonucunda en yüksek verim ve biyolojik etkinlik oranı kış döneminde 1 fındık zurufu:2saman:l kepek, yaz döneminde de 3talaş: 1 kepek ortamlarından elde edilmiştir. Çay fabrika atıklarının Pleurotus sajor-caju yetiştiriciliğinde yetiştirme ortamı olarak kullanım durumları araştırılmış, çay atığının tek başına kullanımı yerine saman veya talaş ile karışımlarının verim ve mantar kalitesi bakımından daha iyi sonuçlar verdiği tespit edilmiştir. Araştırma sonucunda kış döneminde çay atığı:kepek:saman (1:1:2) ortamı, yaz döneminde ise çay atığı:talaş (1:3) ve çay atığı:saman (2:2) ortamları uygun bulunmuştur (Doğan ve Pekşen, 2003).
Karakoç (1995) tarafından yapılan araştırmada, P. ostreatus türünün sonbahar ve kış aylarında, P. florida'nın ise ilkbahar ve yaz aylarında yetiştirilmesinin uygun olacağını belirtmiş ve Doğu Karadeniz bölgesine has fındık yaprağı, odun talaşı, mısır sapının Pleurotus yetiştiriciliğinde kullanılabileceğini tespit etmiştir.
Baysal ve ark. (2000)'da P. florida yetiştiriciliğinde odun talaşı ve fmdık yapraklarının (50+50) karışımlarından hazırlanan ortamların yüksek
verim verdiğini belirlemiştir. Bölgeye uygun Pleurotus türlerinin belirlenmesi ve Kasım-Nisan aylan arasında ısıtmasız yüksek plastik tünelde yetiştiricilik konusunda da çalışmalar yürütülmüştür. Yetiştirme ortamı olarak saman (kontrol), fındık zurufu:saman:kepek karışımlarının (1:2:1 ve 1.5:2:0.5) ele alındığı çalışma sonucunda plastik tünel altında P. sajor-caju ve P. ostreatus türlerinin yetiştirilebileceği sonucuna varılmıştır (Pekşen ve Küçükomuzlu, 2004).
Pekşen ve ark. (1999) yaptıkları çalışmada ele alınan ortamlarda doğa mantarlarının misellerini elde edememişlerdir. Pleurotus sajor-caju (Lev.) Sing.'nun misel gelişimine, değişik ortam ve uygulamaların etkilerinin farklı olduğu belirlenmiştir. En iyi misel gelişimi, malt ağar ortamında ve sporların 35°C'de 3 gün tutulduktan sonra 25°C'de inkubasyonu sonucunda elde edilmiştir. Bölgede doğa mantarlarının kültüre alma çalışmaları devam etmektedir.
Bölgede Pleurotus yetiştiriciliği ile ilgili bu kadar çok araştırma olmasına rağmen ticari olarak yetiştiriciliğin yapılmaması üzücüdür. Bu durum bu mantar türlerinin üretiminin, öneminin ve tanıtımının yeterince yapılmadığını göstermektedir. Özellikle bölgede ilkel diye tanımlanabilecek yerlerde yetiştiricilik yapılması, bu üretim yerlerinin üretim koşullarına yeterli olmaması ve bu yüzden ortaya çıkan hastalık ve zararlıların yol açtığı verim kaybının yüksek olması, mantarcılığın gelişmesini engellemektedir. Zaten Üreticilerin üretimle ilgili sorunları yanında, karşılaştığı en önemli sorunların başında hastalık ve zararlılar gelmektedir. Samsun, Amasya ve Ordu ilindeki mevcut işletmelerde en yoğun bulunan zararlıların sırasıyla sinekler, akarlar ve nematodlar olduğu belirlenmiştir (Mennan ve ark., 2000). En yaygın hastalıklar ise Islak Kabarcık, Örümcek Ağı ve Kahverengi Benek'tir. İşletmelerde düşük oranda Mürekkep Mantarı, Yeşil Küf, Beyaz Alçı, Kahverengi Alçı, Pullanma ve Yüzen Misel hastalıklarına rastlanmıştır (Karaca ve Pekşen, 2001).Her defasında hastalıkların asıl kaynağının iyi ve streil şartlarda hazırlanmayan kompost ve örtü toprağından meydana geldiği ve bunlara yetiştirme koşullarının tam sağlanamaması ve yapılan bakım hatalarının da eklenmesiyle hastalık çıkışını ve yayılmasını teşvik edildiği saptanmaktadır.
Comment