Tweet
4.Morchella spp. KÜLTÜRÜ YAPILAN YENİLEBİLİR MANTARLAR M.Ertuğrul İLBAY
Ülkemizde kuzu göbeği olarak tanınan Morchella mantarları dünyanın hemen hemen bütün bölgelerinde yabani olarak bulunmakta, çok değişik ekolojik koşullarda ortaya çıkabilmektedir.
Ascomycetes sınıfının Pezizales takımının Morchellaceae familyasına dahil olan Morchella cinsi mantarların M.conica, M.esculenta, M.deliciosa, M.el ata, M.crassipes, M.rotunda gibi birçok türleri bulunmakta ancak, dünya piyasasında en fazla M. conica ile M. esculenta tutulmaktadır (23).
Özellikle Fransa, Almanya, Hollanda, İtalya gibi Avrupa ülkelerine ihraç potansiyeli ve 1 kg kurusunun bugün yaklaşık 50-60 milyon TL'den işlem görmesi yurdumuzun birçok yöresinde bahar aylarında mantar toplama uğraşına neden olmaktadır. Avrupa ülkerindeki yüksek talep kuşkusuz mantarların lezzeti ve hoş kokusunun yanında yüksek besin değerinden ileri gelmektedir (Çizelge 3). Diğer taraftan uzun yıllar suni kültürün başarılamaması da fiyatın sürekli cezbedici rakamlarda olmasına yol açmıştır.
Morfolojisi ve ekolojik istekleri
Şapka genellikle 5-15 cm uzunluğunda, konik, alveollü, alveollerin duvar kenarları ıkıntılı. genç dönemde kahverengi ancak mantar yaşlandıkça koyu mat sarı-kahverengi rasındadır (Resim8.a.b.,Resim 9).
Sap 3-5 cm uzunluğunda, içi boş, soluk sarı dip kısmlannın üzeri pürüzlüdür. As adet askospor içerir ve 33 x 20 mikron boyutunda, sporlar ise elipsoid, krem renginde 16-1 11 mikron arasındadır (25,26).
Morchella türleri ekolojik istekleri bakımından türlere göre çeşitlilik göst beraber, çoğunlukla ilkbahar aylarında ormanlık ve çayır gibi alanlarda, devrilir kütüklerinin altında diğer taraftan yanmış orman alanlarında ortaya çıkabilmektedir. Yapı malarda a) toprak neminin % 20'nin üzerinde, b) toprak yüzeyi sıcaklığının 10-23 °C, to sıcaklığının 8.5-20 °C, c) pH'nın nötr veya alkali, d) hava nisbi neminin ise % 58-7" bölgelerde fruktifıkasyonun bol olduğu tespit edilmiştir (27,28,29). Hayat Çemberi
Günümüze kadar doğada ve kültür koşullarında yapılan incelemelerde Morche spp.'nm hayat döngüsü 2 şekilde ortaya çıkmaktadır. Birinci sistemde ascosporlar çimle
12
primer miselleri, primer miseller sclerotia'yı oluşturmaktadır. Bu yolla oluşan sclerotia ise mantara dönüşmektedir. Diğer taraftan ekolojinin uygun olmadığı dönemlerde aynı sclerotia yeniden primer miseller üretilebilmektedir. Morchella spp.'nm üremesinde 2. yol ise primer misellerin birleşmesi esasına dayanmaktadır. Misellerin birleşmesiyle oluşan heterokaryotik miseller selemiia oluşturmakta, sclerotia uygun koşullarda mantar oluşumunu sağlamaktadır(30).
Yetiştirme tekniği
Morchella türlerinin yetiştirilmesine yönelik ilk çalışmalar 1899 yılında Baron d'Yvoire adlı araştırıcı tarafından başlatılmıştır. Araştırıcı Mayıs ve Haziran aylarında bir enginar plantasyonunda mantar dokularının toprağa karıştırarak elma pulpu ilave ettiği ve dallarla örttüğü yataklardan mantar oluştuğunu tespit etmiştir. Sclerotia teşekkülünü ilk kez 1904 yılında ifade eden Molliard M.escıtlenta'yı elma püresi ile atık kağıtta üretmiş, 1910 yılı nda Matruchot üretiminde kağıt hamuru ile fermente odun-kum karışımı kullanmıştır (31.32).
Bu yıllardan sonra yapılan bir çok araştırmaya rağmen kültür koşullarında Morchella tüllerinin fruktifikasyonu için gerekli tüm koşullar uzun yıllar tespit edilememiştir. Nitekim birçok araştırıcı (33) Morchella türlerinin çam, eğrelti otu, çim vb. ok sayıda bitkilerle simbiyotik \ aşadığını. bu nedenle kültürünün olanaksız olduğunu ileri sürmektedirler.
Bununla beraber, 1982 yılında kontrollü laboratuvar şartlarında yetiştiriciliğinin açıklanması ve 1986 yılında da m2 'den yaklaşık 250-500 adet M.escıılenta üretimine yönelik patentlerin alınması konuya olan ilgi ve çalışmaları arttırmıştır (34). Sözkonusu çalışmaların geliş tirilınesiyle (28.35) günümüzde Morchella spp.'mn yetiştirilmesinde aşağıdaki sistem izlenmelidir:
Morchella spp. kültürü mantarların doğadan toplanmasıyla başlar. Doğadan toplanan mantarlar kısa sürede laboratuvara getirilir ve steril kabinde besin ortamına mantarı salmak suretiyle spor aşılama işlemi gerçekleştirilir (Resim 10.a.b.c.d).
2. Aşılanan ortamlar 12.7-26.6 °C arasında inkubasyona tabi tutulur ve misellerin gelişmesi sağlanır. Gelişme sonrası alt kültürlelarak tohumluk miseller hazırlanır (Resim 11 .a.b.c). Bu amaçla en fazla pirinç, kenevir, cin darı, ve kolza kullanılmaktadır. Tohum üretimi için hububatların 24 saat suda bekletilmesi yeterli olacaktır.
Ülkemizde kuzu göbeği olarak tanınan Morchella mantarları dünyanın hemen hemen bütün bölgelerinde yabani olarak bulunmakta, çok değişik ekolojik koşullarda ortaya çıkabilmektedir.
Ascomycetes sınıfının Pezizales takımının Morchellaceae familyasına dahil olan Morchella cinsi mantarların M.conica, M.esculenta, M.deliciosa, M.el ata, M.crassipes, M.rotunda gibi birçok türleri bulunmakta ancak, dünya piyasasında en fazla M. conica ile M. esculenta tutulmaktadır (23).
Özellikle Fransa, Almanya, Hollanda, İtalya gibi Avrupa ülkelerine ihraç potansiyeli ve 1 kg kurusunun bugün yaklaşık 50-60 milyon TL'den işlem görmesi yurdumuzun birçok yöresinde bahar aylarında mantar toplama uğraşına neden olmaktadır. Avrupa ülkerindeki yüksek talep kuşkusuz mantarların lezzeti ve hoş kokusunun yanında yüksek besin değerinden ileri gelmektedir (Çizelge 3). Diğer taraftan uzun yıllar suni kültürün başarılamaması da fiyatın sürekli cezbedici rakamlarda olmasına yol açmıştır.
Morfolojisi ve ekolojik istekleri
Şapka genellikle 5-15 cm uzunluğunda, konik, alveollü, alveollerin duvar kenarları ıkıntılı. genç dönemde kahverengi ancak mantar yaşlandıkça koyu mat sarı-kahverengi rasındadır (Resim8.a.b.,Resim 9).
Sap 3-5 cm uzunluğunda, içi boş, soluk sarı dip kısmlannın üzeri pürüzlüdür. As adet askospor içerir ve 33 x 20 mikron boyutunda, sporlar ise elipsoid, krem renginde 16-1 11 mikron arasındadır (25,26).
Morchella türleri ekolojik istekleri bakımından türlere göre çeşitlilik göst beraber, çoğunlukla ilkbahar aylarında ormanlık ve çayır gibi alanlarda, devrilir kütüklerinin altında diğer taraftan yanmış orman alanlarında ortaya çıkabilmektedir. Yapı malarda a) toprak neminin % 20'nin üzerinde, b) toprak yüzeyi sıcaklığının 10-23 °C, to sıcaklığının 8.5-20 °C, c) pH'nın nötr veya alkali, d) hava nisbi neminin ise % 58-7" bölgelerde fruktifıkasyonun bol olduğu tespit edilmiştir (27,28,29). Hayat Çemberi
Günümüze kadar doğada ve kültür koşullarında yapılan incelemelerde Morche spp.'nm hayat döngüsü 2 şekilde ortaya çıkmaktadır. Birinci sistemde ascosporlar çimle
12
primer miselleri, primer miseller sclerotia'yı oluşturmaktadır. Bu yolla oluşan sclerotia ise mantara dönüşmektedir. Diğer taraftan ekolojinin uygun olmadığı dönemlerde aynı sclerotia yeniden primer miseller üretilebilmektedir. Morchella spp.'nm üremesinde 2. yol ise primer misellerin birleşmesi esasına dayanmaktadır. Misellerin birleşmesiyle oluşan heterokaryotik miseller selemiia oluşturmakta, sclerotia uygun koşullarda mantar oluşumunu sağlamaktadır(30).
Yetiştirme tekniği
Morchella türlerinin yetiştirilmesine yönelik ilk çalışmalar 1899 yılında Baron d'Yvoire adlı araştırıcı tarafından başlatılmıştır. Araştırıcı Mayıs ve Haziran aylarında bir enginar plantasyonunda mantar dokularının toprağa karıştırarak elma pulpu ilave ettiği ve dallarla örttüğü yataklardan mantar oluştuğunu tespit etmiştir. Sclerotia teşekkülünü ilk kez 1904 yılında ifade eden Molliard M.escıtlenta'yı elma püresi ile atık kağıtta üretmiş, 1910 yılı nda Matruchot üretiminde kağıt hamuru ile fermente odun-kum karışımı kullanmıştır (31.32).
Bu yıllardan sonra yapılan bir çok araştırmaya rağmen kültür koşullarında Morchella tüllerinin fruktifikasyonu için gerekli tüm koşullar uzun yıllar tespit edilememiştir. Nitekim birçok araştırıcı (33) Morchella türlerinin çam, eğrelti otu, çim vb. ok sayıda bitkilerle simbiyotik \ aşadığını. bu nedenle kültürünün olanaksız olduğunu ileri sürmektedirler.
Bununla beraber, 1982 yılında kontrollü laboratuvar şartlarında yetiştiriciliğinin açıklanması ve 1986 yılında da m2 'den yaklaşık 250-500 adet M.escıılenta üretimine yönelik patentlerin alınması konuya olan ilgi ve çalışmaları arttırmıştır (34). Sözkonusu çalışmaların geliş tirilınesiyle (28.35) günümüzde Morchella spp.'mn yetiştirilmesinde aşağıdaki sistem izlenmelidir:
Morchella spp. kültürü mantarların doğadan toplanmasıyla başlar. Doğadan toplanan mantarlar kısa sürede laboratuvara getirilir ve steril kabinde besin ortamına mantarı salmak suretiyle spor aşılama işlemi gerçekleştirilir (Resim 10.a.b.c.d).
2. Aşılanan ortamlar 12.7-26.6 °C arasında inkubasyona tabi tutulur ve misellerin gelişmesi sağlanır. Gelişme sonrası alt kültürlelarak tohumluk miseller hazırlanır (Resim 11 .a.b.c). Bu amaçla en fazla pirinç, kenevir, cin darı, ve kolza kullanılmaktadır. Tohum üretimi için hububatların 24 saat suda bekletilmesi yeterli olacaktır.
Comment