Tweet
Yapay Işık
Kış aylarındaki kısa günden ve aynca bulutlu gün sayısından kaynaklanan, güneş ışıklan (doğal ışık) miktarının azalmasından dolayı, bitkiler büyüme ve gelişmeleri için yeterli ışığı bulunmaz. Büyüme ve gelişmeleri yavaşlar, yetiştirme devreleri uzar. Nitekim, Almanya'da domatesler üzerinde yapılan bir çalışmada, tohum ekiminden fidelerin tarlaya dikimine kadar geçen süre için
- Tohumlar ocak ayında ekilmişse 88 gün
- Tohumlar mart ayında ekilmişse 77 gün
- Tohumlar haziran ayında ekilmişse 39 gün gerekmektedir.
Demek ki, kış aylarındaki ışıklanma süresinin kısalması ve ışık şiddetinin azalması fide büyüme süresini uzatmaktadır. Aynı durum çiçeklerin oluşması, tozlanması, döllenmesi ve sonra meyveye dönüşmesi sırasında da karşımıza çıkmaktadır. Nitekim Patlıcanlar üzerinde çalışma yapan MACİT (1971), bitkilerin istenen büyüme ve gelişmeyi gösterebilmesi için normalde 10000 lux'luk bir ışıklanmaya gereksinim duyduklarını bildirmektedir. Işık şiddetinin düştüğü ve süresinin azaldığı kış aylarında patlıcan bitkileri sağlıksız büyümekte, yaprak ve gövde renkleri açılmakta, dallar uzamakta ve çabuk kırılmaktadır. Çiçek oluşumu çok fazla azalmakta, hatta hiç çiçek teşekkül etmemekte, açılan çiçekler ise meyveye dönüşmemektedir. Normal gün ışığında yetişen bitkiler kontrol alınarak, sadece 1500, 3000, 4500 lux şiddetinde yapay ışık altında yetiştirilen bitkiler ve normal gün ışığına 200 watt/m2'e yapay ışık ilave edilen bitkiler olmak üzere beş değişik ışık altında yetiştirilen patlıcan bitkilerinin çiçek ve meyve oluşturma durumlarını saptamak üzerinde yapılan denemede, yapay ışıklandırmada sırasıyla 1500 lux'e 0,6 adet, 3000 lux'te 6,4 adet, 4500 lux'te 8,4 adet, kontrolde 11 adet bitki başına çiçek sayılmış, ancak bu çiçeklerin hiçbirisi meyveye dönüşmemiş, bir müddet sonra hepsi dökülmüştür. Normal güne 200 watt/m2 ilave ışık verildiğinde 10,3 adet çiçek açmış, bunların hepsi meyve tutmuştur (Dikkat, 200 watt/m2 = Gün ışığına ilave 4500 lux'tur).
Doğal ışığın azaldığı zamanlarda, azalan ışık miktarının yapay yoldan elektriksel yolla aydınlatma yaparak karşılanmasına "YAPAY IŞIKLANDIRMA" denir. Yapay ışıklandırmada değişik yöntemler kullanılır. VAN ve MEİJER(1958) ve NUERNBERG (1961) göre, birinci yöntem, doğal ışıklandırmanın sonuna, güneş batarken akşam saatlerinde veya başına sabah güneş doğmadan ve her ikisi birden olmak üzere ek yapay ışıklanma yapılabilir. Bu suretle günlük ışıklandırma süresi istenen ölçüde uzatılabilir. Bu yöntem, gün uzunluğu uygulamasıdır. Böylece kısa günde uzun gün bitkilerinin yetiştirilme olanağı ortaya çıkartılır. İkinci yöntem, gün sırasında ışık şiddeti yeterli olmuyorsa, gün boyunca ilave ışık verilerek, günlük ışık şiddeti arttırılır. Üçüncü yöntemde, bitkilere hem gün uzunluğunu arttıracak ve hem de ışık şiddetini yükseltecek, müşterek "gün uzunluğu ve ışık şiddeti" uygulamasıdır. Burada gün başı ve sona ilave ışık konarak gün uzatılırken, doğal ışık aldıkları dönemde ışıklandırmaya devam edilerek ışık şiddeti arttırılır. Dördüncü yöntemde, bazı bitkilerin gün uzunluğu ve ışık şiddetini devamlı şekilden çok, devamlı olmayan, dalgalı ışık şeklinden hoşlandıklarından,gece ve gündüz saatlerinde değişik zamanlarda aralıklı ışık uygulaması yapılır. Buna ışıklandırma şekline de "dalgalı ışıklandırma" adı verilir.
Yapay ışıklandırmayla, kış aylarında eksik olan doğal ışık gereksinmesini tam olarak karşılamaya ekonomik nedenlerle olanak yoktur. Çünkü yapay ışıklandırma sırasında çok fazla miktarda elektrik enerjisi kullanılır. Ayrıca elektriği olmayan yerlerde de bu olanaktan yararlanılamaz. Bugün yapay aydınlatma daha çok fide üretimi sırasında kullanılır. Çok sayıda bitkinin bir araya getirilmesi, dar bir alanda daha az elektrik enerjisi kullanarak rasyonel bir ışıklandırma yapmayı mümkün kılar. Fide üretimi dışında, nadide olan ve satışından büyük gelir elde edilen bazı çiçek ve sebze türlerine uzun gün uygulaması yapılabilmektedir.
3.1.5.1. Yapay ışıklandırmada kullanılan lambalar ve özellikleri
Yapay ışıklandırmada kullanılan lambalar, evlerde normal aydınlatmada kullanılan lambalardan geliştirilmiştir. Başlangıçta ev lambaları kullanılmış, sonra bitkiler için özel floral lambalara geçilmiştir. Kullanılan lambalar, kullanım süresi boyunca standart ışık vermez. Dalga uzunlukları değişir ve intensiteleri lambalar eskidikçe azalır. İşe kirlenme de katılınca, bazen başlangıca nazaran %40'a ulaşan kayıplar ortaya çıkar. Böylece lambalardan hiçbir zaman optimal olmayan, fakat en iyi kullanılma olanakları elde etmeye çalışılır.
Halen yapay ışıklandırmada sıcak ve soğuk iki tip lamba kullanılır. Sıcaklık neşreden lambalar, lamba içinde bulunan telden elektrik akımı geçmesi ve telin akkor hale gelmesiyle ışık sağlanır ve aydınlatma yapılır. Ancak sıcak lambaların tüm ışıklarının %10-20'si ışık ışıklarıdır. Diğer %80-90'nın da, az olan kısmı kısa dalga ultraviole ve çok olan kısmı uzun dalgalı enfraruj ısıtıcı ışıklardır. Bu yüzden sıcak lambalar etrafı oldukça ısıtır. Soğuk veya düşük sıcaklıktaki serlerde kullanılır. Sıcak lambalar içinde glüh ve siccat lambaları bulunur.
Geçmiş yıllarda glüh lambalar, fiyatının ucuzluğu ve tesis kurmanın kolaylığı yüzünden, oldukça yaygın kullanılmıştır. Ancak fazla miktarda ısıtıcı ışık verirler ve tüm ışıkların ancak % 10'u ışık ışıklarıdır.
Siccat lambaları da kuvvetli sıcaklık neşreden lambalardır. Aydınlatma ışıkları % 8'e kadar düştüğünden pratikte fazla yer almamıştır.
İçi gaz ile doldurulmuş bir tüpün iki ucundaki elektrotlar arasında yüksek gerilim meydana getirmek suretiyle soğuk lambalar ışık verir. Tüm ışıkların % 80-90'ı ışık ışıklarıdır, enfraruj dalga boyları yok denecek kadar azdır. Bu bakımdan bitkilerin aydınlatılmasında oldukça fazla kullanılır. Soğuk lambalar içinde cıvalı alçak ve yüksek basınçlı lambalar, sodyum buharlı lambalar ve neon lambalar, bulunur.
Cıvalı yüksek basınçlı lambalar (HO) ve (HPL) sebzecilikte en fazla kullanılan lambalardır. Enfraruj dalga boyu oldukça azdır, buna karşın kuvvetli ışıklandırma gücüne sahiptir. Yine glüh ve cıvalı yüksek basınçlı lambalar arasında geçit durumda olan Mischlicht lambalar
eşit miktarda ışık ve ısıtma gücüne sahiptir. Ancak satın alma fiyatları biraz yüksektir.
Düşük basınçlı lambalar günümüzde giderek yaygınlaşmaktadır. Bu lambaların piyasada iki tipi bulunur. Gün ışığı veren soğuk lamba tipi, bunların mavi ve mor ışık miktarı yüksektir. Yine gün ışığı veren, fakat sıcak lamba tipi, bunların da san ve kırmızı ışık miktarı fazladır. Yetiştirme sırasında bu iki lamba tipi tek tek veya ikisi konbine kullanılır. Son yıllarda floral lamba adı altında satışa sunulan lambalarda, tamamen bitkilerin istediği ışık miktarı esas alınmıştır. Bu lambalarda soğuk lambalar grubuna girer.
Cetvel 4'de değişik lamba tiplerinin nerede kullanıldığı gösterilmiştir.
Lamba tipi Kullanılma amacı
[IMG]file:///C:/Documents%20and%20Settings/Administrator/Desktop/Bergama%20%20%20Meslek%20%20%20Yiiksek%20%20%20Oku lu%20%20%20Yayinlari_dosyalar/image009.gif[/IMG]HO Fotosentezi arttırmak
HPL
TL
TL Uzun gün etkisi yaratmak
Glüh
TL Sürmeyi sağlamak (soğan ve patateslerde)
Glüh
PHL
TL Doğal ışık istemeyen bitkileri yetiştirmek
Glüh
Kış aylarındaki kısa günden ve aynca bulutlu gün sayısından kaynaklanan, güneş ışıklan (doğal ışık) miktarının azalmasından dolayı, bitkiler büyüme ve gelişmeleri için yeterli ışığı bulunmaz. Büyüme ve gelişmeleri yavaşlar, yetiştirme devreleri uzar. Nitekim, Almanya'da domatesler üzerinde yapılan bir çalışmada, tohum ekiminden fidelerin tarlaya dikimine kadar geçen süre için
- Tohumlar ocak ayında ekilmişse 88 gün
- Tohumlar mart ayında ekilmişse 77 gün
- Tohumlar haziran ayında ekilmişse 39 gün gerekmektedir.
Demek ki, kış aylarındaki ışıklanma süresinin kısalması ve ışık şiddetinin azalması fide büyüme süresini uzatmaktadır. Aynı durum çiçeklerin oluşması, tozlanması, döllenmesi ve sonra meyveye dönüşmesi sırasında da karşımıza çıkmaktadır. Nitekim Patlıcanlar üzerinde çalışma yapan MACİT (1971), bitkilerin istenen büyüme ve gelişmeyi gösterebilmesi için normalde 10000 lux'luk bir ışıklanmaya gereksinim duyduklarını bildirmektedir. Işık şiddetinin düştüğü ve süresinin azaldığı kış aylarında patlıcan bitkileri sağlıksız büyümekte, yaprak ve gövde renkleri açılmakta, dallar uzamakta ve çabuk kırılmaktadır. Çiçek oluşumu çok fazla azalmakta, hatta hiç çiçek teşekkül etmemekte, açılan çiçekler ise meyveye dönüşmemektedir. Normal gün ışığında yetişen bitkiler kontrol alınarak, sadece 1500, 3000, 4500 lux şiddetinde yapay ışık altında yetiştirilen bitkiler ve normal gün ışığına 200 watt/m2'e yapay ışık ilave edilen bitkiler olmak üzere beş değişik ışık altında yetiştirilen patlıcan bitkilerinin çiçek ve meyve oluşturma durumlarını saptamak üzerinde yapılan denemede, yapay ışıklandırmada sırasıyla 1500 lux'e 0,6 adet, 3000 lux'te 6,4 adet, 4500 lux'te 8,4 adet, kontrolde 11 adet bitki başına çiçek sayılmış, ancak bu çiçeklerin hiçbirisi meyveye dönüşmemiş, bir müddet sonra hepsi dökülmüştür. Normal güne 200 watt/m2 ilave ışık verildiğinde 10,3 adet çiçek açmış, bunların hepsi meyve tutmuştur (Dikkat, 200 watt/m2 = Gün ışığına ilave 4500 lux'tur).
Doğal ışığın azaldığı zamanlarda, azalan ışık miktarının yapay yoldan elektriksel yolla aydınlatma yaparak karşılanmasına "YAPAY IŞIKLANDIRMA" denir. Yapay ışıklandırmada değişik yöntemler kullanılır. VAN ve MEİJER(1958) ve NUERNBERG (1961) göre, birinci yöntem, doğal ışıklandırmanın sonuna, güneş batarken akşam saatlerinde veya başına sabah güneş doğmadan ve her ikisi birden olmak üzere ek yapay ışıklanma yapılabilir. Bu suretle günlük ışıklandırma süresi istenen ölçüde uzatılabilir. Bu yöntem, gün uzunluğu uygulamasıdır. Böylece kısa günde uzun gün bitkilerinin yetiştirilme olanağı ortaya çıkartılır. İkinci yöntem, gün sırasında ışık şiddeti yeterli olmuyorsa, gün boyunca ilave ışık verilerek, günlük ışık şiddeti arttırılır. Üçüncü yöntemde, bitkilere hem gün uzunluğunu arttıracak ve hem de ışık şiddetini yükseltecek, müşterek "gün uzunluğu ve ışık şiddeti" uygulamasıdır. Burada gün başı ve sona ilave ışık konarak gün uzatılırken, doğal ışık aldıkları dönemde ışıklandırmaya devam edilerek ışık şiddeti arttırılır. Dördüncü yöntemde, bazı bitkilerin gün uzunluğu ve ışık şiddetini devamlı şekilden çok, devamlı olmayan, dalgalı ışık şeklinden hoşlandıklarından,gece ve gündüz saatlerinde değişik zamanlarda aralıklı ışık uygulaması yapılır. Buna ışıklandırma şekline de "dalgalı ışıklandırma" adı verilir.
Yapay ışıklandırmayla, kış aylarında eksik olan doğal ışık gereksinmesini tam olarak karşılamaya ekonomik nedenlerle olanak yoktur. Çünkü yapay ışıklandırma sırasında çok fazla miktarda elektrik enerjisi kullanılır. Ayrıca elektriği olmayan yerlerde de bu olanaktan yararlanılamaz. Bugün yapay aydınlatma daha çok fide üretimi sırasında kullanılır. Çok sayıda bitkinin bir araya getirilmesi, dar bir alanda daha az elektrik enerjisi kullanarak rasyonel bir ışıklandırma yapmayı mümkün kılar. Fide üretimi dışında, nadide olan ve satışından büyük gelir elde edilen bazı çiçek ve sebze türlerine uzun gün uygulaması yapılabilmektedir.
3.1.5.1. Yapay ışıklandırmada kullanılan lambalar ve özellikleri
Yapay ışıklandırmada kullanılan lambalar, evlerde normal aydınlatmada kullanılan lambalardan geliştirilmiştir. Başlangıçta ev lambaları kullanılmış, sonra bitkiler için özel floral lambalara geçilmiştir. Kullanılan lambalar, kullanım süresi boyunca standart ışık vermez. Dalga uzunlukları değişir ve intensiteleri lambalar eskidikçe azalır. İşe kirlenme de katılınca, bazen başlangıca nazaran %40'a ulaşan kayıplar ortaya çıkar. Böylece lambalardan hiçbir zaman optimal olmayan, fakat en iyi kullanılma olanakları elde etmeye çalışılır.
Halen yapay ışıklandırmada sıcak ve soğuk iki tip lamba kullanılır. Sıcaklık neşreden lambalar, lamba içinde bulunan telden elektrik akımı geçmesi ve telin akkor hale gelmesiyle ışık sağlanır ve aydınlatma yapılır. Ancak sıcak lambaların tüm ışıklarının %10-20'si ışık ışıklarıdır. Diğer %80-90'nın da, az olan kısmı kısa dalga ultraviole ve çok olan kısmı uzun dalgalı enfraruj ısıtıcı ışıklardır. Bu yüzden sıcak lambalar etrafı oldukça ısıtır. Soğuk veya düşük sıcaklıktaki serlerde kullanılır. Sıcak lambalar içinde glüh ve siccat lambaları bulunur.
Geçmiş yıllarda glüh lambalar, fiyatının ucuzluğu ve tesis kurmanın kolaylığı yüzünden, oldukça yaygın kullanılmıştır. Ancak fazla miktarda ısıtıcı ışık verirler ve tüm ışıkların ancak % 10'u ışık ışıklarıdır.
Siccat lambaları da kuvvetli sıcaklık neşreden lambalardır. Aydınlatma ışıkları % 8'e kadar düştüğünden pratikte fazla yer almamıştır.
İçi gaz ile doldurulmuş bir tüpün iki ucundaki elektrotlar arasında yüksek gerilim meydana getirmek suretiyle soğuk lambalar ışık verir. Tüm ışıkların % 80-90'ı ışık ışıklarıdır, enfraruj dalga boyları yok denecek kadar azdır. Bu bakımdan bitkilerin aydınlatılmasında oldukça fazla kullanılır. Soğuk lambalar içinde cıvalı alçak ve yüksek basınçlı lambalar, sodyum buharlı lambalar ve neon lambalar, bulunur.
Cıvalı yüksek basınçlı lambalar (HO) ve (HPL) sebzecilikte en fazla kullanılan lambalardır. Enfraruj dalga boyu oldukça azdır, buna karşın kuvvetli ışıklandırma gücüne sahiptir. Yine glüh ve cıvalı yüksek basınçlı lambalar arasında geçit durumda olan Mischlicht lambalar
eşit miktarda ışık ve ısıtma gücüne sahiptir. Ancak satın alma fiyatları biraz yüksektir.
Düşük basınçlı lambalar günümüzde giderek yaygınlaşmaktadır. Bu lambaların piyasada iki tipi bulunur. Gün ışığı veren soğuk lamba tipi, bunların mavi ve mor ışık miktarı yüksektir. Yine gün ışığı veren, fakat sıcak lamba tipi, bunların da san ve kırmızı ışık miktarı fazladır. Yetiştirme sırasında bu iki lamba tipi tek tek veya ikisi konbine kullanılır. Son yıllarda floral lamba adı altında satışa sunulan lambalarda, tamamen bitkilerin istediği ışık miktarı esas alınmıştır. Bu lambalarda soğuk lambalar grubuna girer.
Cetvel 4'de değişik lamba tiplerinin nerede kullanıldığı gösterilmiştir.
Cetvel 4. Değişil lamba tiplerinin kullanılış yerleri
Lamba tipi Kullanılma amacı
[IMG]file:///C:/Documents%20and%20Settings/Administrator/Desktop/Bergama%20%20%20Meslek%20%20%20Yiiksek%20%20%20Oku lu%20%20%20Yayinlari_dosyalar/image009.gif[/IMG]HO Fotosentezi arttırmak
HPL
TL
TL Uzun gün etkisi yaratmak
Glüh
TL Sürmeyi sağlamak (soğan ve patateslerde)
Glüh
PHL
TL Doğal ışık istemeyen bitkileri yetiştirmek
Glüh
Comment