Arz ve Talebe Göre Fiyat Oluşumu

[ubeyd]

Tam rekabet şartlan

Serbest rekabet sisteminde, arz ve talebin karşılıklı etkisi ile tek bir fiyatın teşekkül edebilmesi için, orada, tam rekabet şartlarının bulunması gerekir. Aksi takdirde piyasada tek bir fiyat oluşamaz. Bu koşullar şöyle özetlenebilir.

1) Piyasaya çıkarılan mallar kalite itibariyle aynı olmalıdır. Böylelikle satıcı, aynı mal için değişik fiyat isteyemez. Ambalajların çeşitli olduğu durumlarda bu şart tahakkuk edemeyecektir. Bununla beraber durumun böyle olduğu düşünülür.

2) Piyasada mübadeleye konu olan maldan arzulanan miktarda
satın almak mümkün olmalı ve satın alınacak miktarın az veya çoklu*
ğuna göre fiyatta bir değişiklik olmamalıdır. Aksi takdirde piyasada fiyat
tek olmayacaktır. Bu şart piyasada yoksa dahi kabul edilir.

3) Piyasada gizlilik bulunmayıp, her şey aleni, açık olacaktır, yani
alıcı ve satıcı, diğerlerinin ne fiyat istediği veya verdiğinden bilgi sahibi
olabilecektir. Bu koşul da piyasalarda var sayılır.

4) Tam rekabet şartları arasında en önemlisi, piyasada alıcı ve
satıcının mahdut, diğer bir deyimle tek olmayıp, çok sayıda bulunma*
sıdır. Şayet piyasada tek alıcı veya satıcı yahut az sayıda alıcı veya satıcı
mevcutsa, bunların arasında tam rekabet olmayacak ve fiyat, bunların
isteklerine göre gerçekleşecektir. Bu şartın da tahakkuk edebilmesi için,
piyasaya giriş ve çıkışın serbest olması ve aynı zamanda meslek seçme
hürriyetinin de bulunması lazımdır. Her zaman bu koşulun da mevcu*
diyeti kabul olunur (Açıl, 1984).

. Piyasa dengesi

Serbest piyasada, piyasa fiyatının nasıl teşekkül ettiği aşağıdaki Çizelge 7 yardımıyla incelenebilir.


Bu piyasada domatesin fiyatı, kilosu 600.000 TL olunca dengeye gelecektir. Arz ve talep miktarlarında olacak bir değişiklik fiyat üzerine tesir yaparak onun aşağı veya yukarıya hareket etmesine ve denge fiyatının bozulmasına neden olacaktır.

A piyasasında domates fiyatının teşekkül ettiği noktayı şekilden daha açık olarak anlamak mümkündür. Şekil .2'de aynı yatay eksen üzerinde arz ve talep miktarları, dik eksende ise fiyatlar gösterilmiştir. Talep tablosundan talep miktarları grafiğe aksettirilirse T ile gösterilen talep eğrisi, arz tablosundan da arz miktarları grafiğe aksettirilirse A ile gösterilen arz eğrisi bulunur. İşte arz ve talep eğrilerinin birbirini kestik*leri M noktasına denge noktası adı verilir ve piyasada fiyat bu noktada teşekkül eder. Bu fiyata da denge fiyatı ismi verilir (Açıl 1984).

Arz miktarı sabitken talebin artması fiyatlarda yükselmeye, talep miktarı sabitken arzın artması ise fiyatlarda düşüşe neden olur. Diğer koşullar aynı kaldığı hallerde, arz ve talebin, fiyat üzerindeki etkileri çizelge 8'deki gibi özetlenebilir.

Açıklanmış olan bu koşullar neticesinde piyasada bozulan denge*nin yeniden kurulması için bir zamanın geçmesi gerekir. Ele alman devrenin uzun veya kısa oluşuna göre, denge de farklı bir durum gösterir; çünkü arzın, talebe uymasında zamanın rolü büyüktür. Bu bakımdan, çok kısa devre, kısa devre ve uzun devre piyasa dengeleri ortaya çıkar



Kaynak: Sera Ürünlerinin Pazarlanması

Prof.Dr.Atilla GÜNAY - Prof.Dr. Mehmet BÜLBÜL

[ubeyd]

Cevap: Arz ve Talebe Göre Fiyat Oluşumu

a) Çok Kısa Devre Dengesi:

Çok kısa piyasa devre dengesi, bir veya bir kaç günlük kısa bir zamanı ifade eder ki, bu devrede arzın hiç değişmediği, yani arz eğrisinin tam manasıyle elastiki olmadığı kabul edilebilir. Bu bakımdan, özellikle tarımsal ürünlerden çabuk bozulan ve stok yaparak bekletil*meye uygun olmayan çilek, süt, sebze ve benzeri gibi tarımsal ürünlerde fiyat teşekkülünde, fiyatı tayin eden esas faktör, taleptir. Tarımsal ürünlerin bu özelliği, ziraat işletmelerinin kuruluş yerlerine de geniş ölçüde etki yapmaktadır. Burada, arz, gayri elastiki kabul edildiğinden, arz eğrisi, Şekil 3'deki gibi, fiyatlar eksenine paralel bir vaziyet gösterir ve talebin azalması halinde, fiyatlar düşer ve talep artınca da fiyatlar yükselir. Bu hale göre, günlük piyasalarda talebin, fiyat üzerinde aktif bir rolü olduğu görülür.

[B]b) Kısa Devre Dengesi
Kısa devrede arz, talepteki değişmelere karşı reaksiyon gösterebi*lecek kadar bir zamana sahiptir, yani çeşitli işletmeler bu süre içinde üretim miktarlarını, bir dereceye kadar, daraltmak veya genişletmek suretiyle, talebe göre ayarlayabilecek durumdadırlar. Yani fiyat teşekkü*lünde, talep ve arzın birlikte etkisi olmaktadır.

c) Uzun Devre Dengesi:

Uzun devrede işletmeler, üretimlerini ayarlayabilmek olanağına sahip olurlar. Bu devrede fiyat dengesinde arzın oynadığı rol daha önemlidir. Zira, kurulmuş ve çalışmakta bulunan işletmeler, üretim*lerini sabit masraflar yüzünden, derhal asgariye indiremezler ve ancak bunu, alacakları yeni tedbirlerle yapabilirler.

Uzun devrelerde, özellikle tarımsal ürünlerde, fiyat dengesi üzerine talep ve arzın etkisi aynı şiddetle olmamaktadır. Zira arzın talebe uyması, yani onu karşılayabilmesi uzun zamana ihtiyaç gösterir. Örneğin, bir memlekette pamuk talebinin arttığını düşünelim. Bunu karşılamak için pamuk üretimini derhal çoğaltmak mümkün değildir ve



PAZARLAMA HAKKINDA GENEL BİLGİLER 23

en az bir yıl beklemek gerekir. Uzun ömürlü ürünlerde, örneğin elmada 6-7 yıl, zeytinde 15-16 yıl sonra ürün alınabilir. Bu durum karşısında pamuk fiyatları yükselecek ve bu hal, pamuk ziraatının gelişmesine yol açacaktır. Bu işi çiftçiler, ya tatbik edecekleri teknik tedbirleri saye*sinde, daha fazla ürün almak suretiyle ya da pamuk ekim sahasını arttırmak yolu ile yapacaklardır. Ancak artan ürünü talep aynı kaldığı takdirde, bir yıl evvelki fiyattan satmaya imkan yoktur. Bu yüzden çiftçiler, pamuk fiyatını düşürmeğe mecbur kalacaklar ve dolayısıyle pamuk ekim sahasını da yeniden daraltacaklardır.

Sonuç olarak uzun devrede, denge fiyatını tayin eden esas faktö*rün arz olduğu görülür. Özellikle tarımda arzın çeşitli nedenlerle (iklim değişmeleri, periyodisite, ekim alanı ve hayvan sayısı değişmeleri gibi) yıldan yıla ve gayri muntazam olarak değişmeleri, fiyatları da değiştir*mekte ve yeni dalgalanmalara sebep olmaktadır. Fiyatlardaki arza bağlı olarak meydana gelen bu değişmeler, uzun zaman dönem içinde devri dalgalanma karakteri kazanmaktadır.

Tarımsal ürün fiyatlarının, arzdaki değişmelere bağlı olarak devri değişmeleri ve bu değişmeler içinde fiyat oluşumu, Örümcek Ağı (Cobweb) teoremi ile izah edilmektedir. Bu teorem, tarımsal ürün fiyat*larının, mesela patates fiyatlarının daha geniş zaman (uzun) dönem*lerinde, daha ziyade arz ve talebin kesiştikleri noktada değilde, bu ürün*lerin üretimlerindeki dalgalanmalar yüzünden, denge noktası etrafında devri hareket ettiğini açıklamaktadır. Çünkü tarımsal ürünlerin arzları, piyasaya daima geçmişte verilmiş olan kararların neticesinde girmek*tedir. Yani çiftçi, iklim ve toprak elverişli olduğu hallerde, işletmesinde yetiştireceği ürünleri, mevcut piyasa fiyatına göre kararlaştırmaktadır. Bu durumda gelecek yılın arzı, bu yılın fiyatına, bu yılın arzı da, geçen yılın fiyatına bağlıdır. Eğer piyasada fiyat yüksek ise, yetiştirici bu fiyatı dikkate alarak üretimini daha fazla olarak planlamaktadır. Halbuki çiftçi gelecek yıl ürününü piyasaya getirdiği zaman talep artmamışsa, daha yüksek arz karşısında piyasa fiyatı düşmekte ve yeni düşük bir fiyat meydana çıkmaktadır. Bu durumu gören yetiştirici, gelecek sene o ürünün üretimini azaltmakta ve bu yüzden de, fiyat yükselmekte ve bu dalgalanmalar bu şekilde devam etmektedir.

Bu durum Şekil 4'de açıklanmaktadır. Şekilde görüldüğü gibi önce belirli bir yılda (1 ci yıl) M! üretim miktarı ile Fx fiyatı oluşmaktadır. Bu yılı izleyen yıl (2 ci yıl) üretim miktarındaki bir azalma ve üretimin M2 ye



düşmesi; sabit talep dolayısıyla fiyatı F2 ye yükseltecektir. İkinci yıl meydana gelen bu yüksek fiyat, üreticileri ertesi yıl (3. yıl) daha fazla üretime yönlendirecektir. Böylece 3. yıl daha fazla olmak üzere M3 üretim miktarı meydana gelecektir. Üçüncü yıl bu M3 yüksek üretim miktarı, aynı sabit taleble karşılaşınca, fiyat F3 e düşecektir. Şekilde görüldüğü gibi talebin ve arzın elastikiyetleri biri birine eşit olduğu zaman fiyatların, üretim miktarına bağlı olarak devri hareketi kapalı bir kutu şeklini göstermektedir ki, buna nötr denge de denilmektedir.




Kaynak: Sera Ürünlerinin Pazarlanması

Prof.Dr.Atilla GÜNAY - Prof.Dr. Mehmet BÜLBÜL