Tweet
Toprak Oluşumunda Fiziksel Parçalanma Olayları
Tabiat kuvvetleri ana kayaların şekil ve büyüklüklerini değiştirir, yani onları parçalar, ancak bileşimi üzerinde bir rol oynamaz. Özellikle kurak bölgelerde fiziksel etki ile toprak oluşması önem kazanır. Bu bölgelerde suyun bulunmayışı, toprak içerisinde kimyasal olayların meydana gelmesine izin vermez. Fiziksel aşınmada sıcaklığın, suyun, buzun, rüzgarın ve bitkilerin önemli etkileri vardır.
Günlük sıcaklık değişmeleri kayaların üzerine etki yaparak onların parçalanmalarına sebep olur. Şöyle ki, gündüz çıplak kayalar üzerine güneş ışınlarının çarpmasıyla kayalar kuvvetle ısınır ve genleşir. Gece radyasyon olayının meydana gelmesiyle kayalar, havaya karşın daha fazla soğur ve büzülür. Gece ve gündüz arasındaki, bu ısınma ve soğuma ile genleşen ve büzülen kayalar bir süre sonra mekanik olarak parçalanmaya başlar. Kayaları oluşturan çeşitli minerallerin ısınma ve soğuma istekleri birbirine göre çok farklılık göstereceğinden, bu farklılık da mineraller arasında ayrılmaya, çatlamaya sebebiyet verir. Teorik olarak yukarıdaki olaylar doğru kabul edilmiş ve uzun zaman aralığında kayaların bu yolla parçalandığı var sayılmıştır. Ancak labortuvarlarda kayaların yapay yoldan ısıtılıp, soğutulmasıyla yapılan genleşme ve büzülme çalışmalarında, bu konuda gözle görülür bir mekanik parçalanma ortaya çıkmamıştır. Bu yüzden de yukarıdaki teori kısmen güvenirliğini yitirmiştir.
6
Kayaların parçalanmasında, suyun etkisi daha fazladır. Kayalar arasında oluşan çatlaklara suların girmesi ve burada donması ve donma sırasında suyun hacminin 1/10 oranında artması, her cm2 ' ye yaklaşık 150-160 kg' lık bir basınç meydana getirmekte ve bu basınç karşısında kayalar kolayca parçalanabilmektedir. Ancak bu olayın iyi oluşması için, kaya çatlağının suyla tamamen dolmuş olması gerekir. Bu bakımdan suyun donmasıyla meydana gelecek etki derecesi, belirli durumlara göre azalıp, çoğalabilir. Suyun, kayaların üst tabakaları arasına sızması ve burada donması daha kolaydır ve kayaların üst yüzeylerinin kabarması, kabuk halinde soyulması ve parçalanması daha kolayca meydana gelebilir. İlkbaharda, donlu günlerden sonra toprakta meydana gelen kabarıklık, yani toprakta ilkbahar tavı dediğimiz olay, özellikle don olayları ile ortaya çıkar ve konumuza güzel bir örnekleme getirir.
Yağış sırasında yere çarpan damlaların, dolu tanelerinin, düşerken kazandıkları kinetik enerji, çarptığı yüzeyde yüzeyi parçalayıcı ve aşındırıcı mekanik bir etki meydana getirir. Yağış sularının fazlalığı, toprağın üst yüzeyi tarafından emilemeyen kısmının akış haline geçmesine sebebiyet verir. Hareket eden suyun sürtünmeyle meydana getirdiği aşınma oldukça kuvvetlidir. Deltaların oluşumu buna bir örnektir. Suyun kütleler halinde akması, özellikle sel halini alması, hem aşındırmayı ve aşındırmayla oluşan parçaların sürüklenmesini ve hem de itmesini beraberinde getirir. Böylece suyun tahrip gücü inanılmaz boyutlara çıkar. Önüne gelen birçok engeli kolayca tahrip eder ve parçalar.
Etkileri dünyanın belirli yörelerinde kalsa bile, donmuş suyun buzul halini alması ve buzulların aşağıya doğru kayması, sürtünmeyle ortaya çıkan üst aşınmaları ortaya çıkartır.
Rüzgarların etkisi, gerek çarpma ve gerekse taşıma bakımından inanılması güç boyutlardadır. Ülkemizde, Ürgüp' teki peri bacalarının oluşumunu gören bir kimsenin rüzgarın etki derecesini anlaması daha kolay olmaktadır. Rüzgarlar, beraberinde taşıdıkları katı maddeleri, önüne çıkan kayalara çarparak onları parçalar, şekillendirir ve peri bacalarının oluşmasını sağlar.
Toprak oluşumunda kayalar üzerinde gelişen yosunların ve likenlerin besin almak için bünyesinden çıkardığı asitler de kayaları parçalar. Parçalanan kısımların burada birikmesiyle yüzeysel toprak oluşumu başlar. Daha sonra, diğer bitkilerin de burada gelişmesi ve onların köklerinin daha derinlere doğru ilerlemesi, kayaların alt kısımlarının parçalanmasına neden olur.
Tabiat kuvvetleri ana kayaların şekil ve büyüklüklerini değiştirir, yani onları parçalar, ancak bileşimi üzerinde bir rol oynamaz. Özellikle kurak bölgelerde fiziksel etki ile toprak oluşması önem kazanır. Bu bölgelerde suyun bulunmayışı, toprak içerisinde kimyasal olayların meydana gelmesine izin vermez. Fiziksel aşınmada sıcaklığın, suyun, buzun, rüzgarın ve bitkilerin önemli etkileri vardır.
Günlük sıcaklık değişmeleri kayaların üzerine etki yaparak onların parçalanmalarına sebep olur. Şöyle ki, gündüz çıplak kayalar üzerine güneş ışınlarının çarpmasıyla kayalar kuvvetle ısınır ve genleşir. Gece radyasyon olayının meydana gelmesiyle kayalar, havaya karşın daha fazla soğur ve büzülür. Gece ve gündüz arasındaki, bu ısınma ve soğuma ile genleşen ve büzülen kayalar bir süre sonra mekanik olarak parçalanmaya başlar. Kayaları oluşturan çeşitli minerallerin ısınma ve soğuma istekleri birbirine göre çok farklılık göstereceğinden, bu farklılık da mineraller arasında ayrılmaya, çatlamaya sebebiyet verir. Teorik olarak yukarıdaki olaylar doğru kabul edilmiş ve uzun zaman aralığında kayaların bu yolla parçalandığı var sayılmıştır. Ancak labortuvarlarda kayaların yapay yoldan ısıtılıp, soğutulmasıyla yapılan genleşme ve büzülme çalışmalarında, bu konuda gözle görülür bir mekanik parçalanma ortaya çıkmamıştır. Bu yüzden de yukarıdaki teori kısmen güvenirliğini yitirmiştir.
6
Kayaların parçalanmasında, suyun etkisi daha fazladır. Kayalar arasında oluşan çatlaklara suların girmesi ve burada donması ve donma sırasında suyun hacminin 1/10 oranında artması, her cm2 ' ye yaklaşık 150-160 kg' lık bir basınç meydana getirmekte ve bu basınç karşısında kayalar kolayca parçalanabilmektedir. Ancak bu olayın iyi oluşması için, kaya çatlağının suyla tamamen dolmuş olması gerekir. Bu bakımdan suyun donmasıyla meydana gelecek etki derecesi, belirli durumlara göre azalıp, çoğalabilir. Suyun, kayaların üst tabakaları arasına sızması ve burada donması daha kolaydır ve kayaların üst yüzeylerinin kabarması, kabuk halinde soyulması ve parçalanması daha kolayca meydana gelebilir. İlkbaharda, donlu günlerden sonra toprakta meydana gelen kabarıklık, yani toprakta ilkbahar tavı dediğimiz olay, özellikle don olayları ile ortaya çıkar ve konumuza güzel bir örnekleme getirir.
Yağış sırasında yere çarpan damlaların, dolu tanelerinin, düşerken kazandıkları kinetik enerji, çarptığı yüzeyde yüzeyi parçalayıcı ve aşındırıcı mekanik bir etki meydana getirir. Yağış sularının fazlalığı, toprağın üst yüzeyi tarafından emilemeyen kısmının akış haline geçmesine sebebiyet verir. Hareket eden suyun sürtünmeyle meydana getirdiği aşınma oldukça kuvvetlidir. Deltaların oluşumu buna bir örnektir. Suyun kütleler halinde akması, özellikle sel halini alması, hem aşındırmayı ve aşındırmayla oluşan parçaların sürüklenmesini ve hem de itmesini beraberinde getirir. Böylece suyun tahrip gücü inanılmaz boyutlara çıkar. Önüne gelen birçok engeli kolayca tahrip eder ve parçalar.
Etkileri dünyanın belirli yörelerinde kalsa bile, donmuş suyun buzul halini alması ve buzulların aşağıya doğru kayması, sürtünmeyle ortaya çıkan üst aşınmaları ortaya çıkartır.
Rüzgarların etkisi, gerek çarpma ve gerekse taşıma bakımından inanılması güç boyutlardadır. Ülkemizde, Ürgüp' teki peri bacalarının oluşumunu gören bir kimsenin rüzgarın etki derecesini anlaması daha kolay olmaktadır. Rüzgarlar, beraberinde taşıdıkları katı maddeleri, önüne çıkan kayalara çarparak onları parçalar, şekillendirir ve peri bacalarının oluşmasını sağlar.
Toprak oluşumunda kayalar üzerinde gelişen yosunların ve likenlerin besin almak için bünyesinden çıkardığı asitler de kayaları parçalar. Parçalanan kısımların burada birikmesiyle yüzeysel toprak oluşumu başlar. Daha sonra, diğer bitkilerin de burada gelişmesi ve onların köklerinin daha derinlere doğru ilerlemesi, kayaların alt kısımlarının parçalanmasına neden olur.
7