Tweet
ÖNEMÝ:
Tek yýllýk bir kültür bitkisi olan patates yumrularýnda; niþasta halinde karbonhidrat,protein,vitaminler ve Fe gibi önemli besin maddelerini içeren patates, insanlar tarafýndan doðrudan mutfaklarda tüketildiði gibi iþlenerek deðiþik þekillerde ( cips,parmak patates vs.) tüketilmektedir.Ayrýca ekmek ununa %3-5 oranýnda patates unu karýþtýrýldýðýnda, ekmeklerin lezzetini artýrmakta ve bayatlamayý geciktirmektedir.Yüksek oranda niþasta içeren çeþitler endüstride (niþasta,alkol vs. )olarak ve bir kýsmý da hayvan yemi olarak deðerlendirilmektedir.Patates niþastasý,salam ve sosis yapýmýnda oldukça yaygýn kullanýlmaktadýr.
Patates, insan besini olarak Avrupa ve Amerika ülkelerinde çok fazla tüketilmektedir.Temel gýda maddesi olarak ülkemizde buðday ne kadar önemli ise Avrupa ülkelerinde de patates o derece önemlidir.Patates bir çapa bitkisidir.Kendisinden sonra ekilecek bitkiye temiz ve havalanmýþ bir toprak býrakmaktadýr.Kýþlarý ýlýk geçen Akdeniz ikliminin etkisi altýnda kalan kýyý bölgelerinde patates kýþ mevsiminde turfanda olarak yetiþebilmekte ve dekardan oldukça yüksek yumru verimi alýnabilmektedir.Bu bölgelerde kýþlarý boþ býrakýlan araziler deðerlendirildiðinden,ülke ekonomisine büyük katkýlar saðlamaktadýr.dünyada dekara patates verimi ortalama 1719 kg olarak gerçekleþmiþtir.Dünyada kiþi baþýna patates tüketimi yýllýk ortalama 32.6 kg olmuþtur.Bu miktar Letonya’da 143,0 kg,Polonya’da 132,1 kg iken ,Ülkemizde kiþi baþýna patates tüketimi yýllýk 60,7 kg olmuþtur.Ülkemizde patates üretiminin en yoðun olduðu illerin baþýnda Niðde Nevþehir Ýzmir Afyon ve Bolu gelmektedir.Toplam patates üretiminin %39,5 i Niðde ve Nevþehir illerinden karþýlanmaktadýr.
BÝTKÝSEL ÖZELLÝKLERÝ:
Patates,tek yýllýk bir kültür bitkisi olup,yumru veya tohum ile çoðalýrlar.Bir patates yumrusu topraða dikildiðinde,yumru üzerinde bulunan gözlerin sürmesi ile toprak altýnda kök, stolon ve yumru meydana getirirken, toprak üzerinde ise; sap, yaprak, çiçek, meyve ve tohumlarýný oluþtururlar.Bu nedenle patatesin bitkisel özellikleri; toprak altý ve toprak üstü organlarý olarak iki kýsýmda incelenmektedir.
TOPRAK ALTI ORGANLARI:
Kök;Patates saçak köklü bir bitki olup,toprak ve yetiþtirme þartlarýna baðlý olarak 1 m derinlere kadar inebilmektedir. Patatesin kök sistemi genellikle 30-40 cm toprak derinliðinde teþekkül etmektedir.
Stolon; Patates bitkisinin toprak içerisinde kalan kök sisteminin teþekkülü sýrasýnda,kökler arasýnda beyaz uzantýlar meydana gelir.Bunlara stolon adý verilir.Stolonlarýn uç kýsýmlarýnýn þiþkinleþmesi ile yumrular oluþur.
Yumru; Stolonlarýn uç kýsmýnda oluþan yumru üzerinde gözlerin ve lentisel denen çok küçük noktacýklar bulunmaktadýr.
Lentisel; Yumru iç kýsmý ile dýþ çevre arasýnda pencere görevini görmektedirler.Ortam þartlarýna baðlý olarak açýlýp kapanýrlar.Lentisitlerden su,CO2 veO2 giriþi çýkýþý olmaktadýr.
Gözler; Patates yumrusu üzerinde bulunan ve yeni bitkilerin meydana gelmesini saðlayan,tomurcuklarý ihtiva eden yarým ay þeklindeki çýkýntýlardýr.Bir patates yumrusu üzerinde en az gözler, göbek(yumrunun stolona baðlandýðý yer) kýsmýnda,en fazla gözler ise,taç(göbeðin tam karþýsý)kýsmýnda bulunur.Taç kýsmýnda bulunan, en geliþmiþ olan göze,baþ göz denir. Bu gözde bulunan tomurcuk sürmeden diðerleri süremez. Buna apikal dominansi (tepe tomurcuðun baskýnlýðý) denir.Bu gözün diðer gözler üzerine baskýsý vardýr.Bu gözler,her hangi bir þekilde zarar gördüðünde veya sürdüðünde,hemen arkasýndan diðer gözler sürmeye baþlar. Bir yumruda çok sayýda sürgünün meydana gelmesi için baþ sürgünün kýrýlmasý gerekmektedir.Yumru üzerinde bulunan gözler,yüzlek ve derin olabilmektedir.Bu tamamen bir çeþit özelliðidir.Yemeklik ve endüstride(cips ve parmak patates) deðerlendirilecek yumrularda,gözlerin yüzlek olmasý istenen bir özelliktir.Patates yumrularý;oval,yuvarlak,yuvarlak-oval,oval-uzun ve basýk-silindirik þekilli olabilmektedir.Yumru þekli tamamen bir çeþit özelliðidir.Bir patates bitkisinde,sayýlarý 5-20 arasýnda deðiþen yumrular meydana gelmektedir.Genellikle yumru iriliði 5-500 gr arasýnda deðiþmektedir.Patates yumrusunda kabuk rengi,sarý,kirli sarý,kahverengi ve kýrmýzý olabilmektedir.Kabuk renginin farklý olmasý yumru ve et rengi ile iliþkili deðildir.Yumrular ilk teþekkül ettiklerinde,açýk sarý veya açýk pembe olmaktadýrlar.Yumru olgunlaþtýkça ve kabuk oluþtukça renk koyulaþmaktadýr.
Patates Yumrularýnýn Kimyasal Bileþimi; Patates yumrusunun bileþimini oluþturan maddelerin baþýnda; niþasta, protein, mineral maddeler ve vitaminler gelmektedir.Yemeklik patateslerde niþasta miktarýnýn yüksek olmasý istenmez. Çünkü; niþasta oraný yüksek olan yumrular haþlandýklarýnda daðýlýrlar.Niþasta oraný yüksek olan çeþitlerde,iç rengi beyaz olur.Yumru içerisinde protein miktarýnýn fazla olmasý,yumru iç renginin sarý renkli olmasý ile karakterize edilmektedir.Ayrýca; patates yumrusunda istenmeyen bir madde olan solanin de bulunmaktadýr.Solanin, kabuða yakýn yerlerde güneþ ýþýðýnýn etkisi ile meydana gelir.Zehirli bir glikozoittir.Bu nedenle;yemeklik patatesler ýþýklý ortamlarda býrakýlmamalýdýr.
TOPRAK ÜSTÜ ORGANLARI:
Bir yumrudan genellikle 2-6 arasýnda sap meydana gelmektedir.28-32 mm iriliðindeki yumrulardan ortalama 2,5 adet,35-45 mm yumrulardan ortalama 4 adet ve45-55 mm iriliðindeki yumrulardan ise ortalama 5 adet sap meydana gelmektedir.Sap uzunluðu çevre þartlarýna ve uygulanan kültürel yöntemlere baðlý olarak 50-150cm arasýnda deðiþmektedir.Sap yeþil veya eflatun renkli olabilmekte ve üzerinde tüyler bulunmaktadýr.
Yaprak; Patates yapraðý,bileþik yapraktýr.Bir yaprak 3-15 yaprakçýktan meydana gelmiþtir.Yaprak sapý üzerinde,yaprakçýklar karþýlýklý olarak dizilmiþlerdir.
Çiçek ve Meyve;Patateste çiçek yapýsý beþlidir.En dýþta beþ adet çanak yaprak,ortada beþ adet taç yaprak, iç kýsýmda ise, beþ erkek organ ile yumurtalýk ve stigma bulunmaktadýr. Patateste çiçek rengi; beyaz, sarý veya viole olabilmektedir. Çiçek içerisinde bulunan erkek organlarýn antenleri sarý renklidir.Tepecik iki parçalý ve yumurtalýk iki gözlüdür.Patates çoðunlukla kendine döllenmektedir.Çiçek döllendikten sonra yumurtalýk geliþerek meyveyi oluþturur. Meyve yeþil renkte olup, ceviz büyüklüðündedir. Ýçerisinde yan yana dizilmiþ sayýlarý 300’ü bulan tohumlar bulunmaktadýr.
ÝKLÝM ÝSTEÐÝ:
Patates,ýlýman ve ýlýman serin iklim bölgelerinin bir bitkisidir.Toprak üstü aksamý -1,5 ºC,-1,7 ºC ye,yumru ise -1,4 ºC, -2ºC ye kadar dayanabilmekte, daha düþük sýcaklarda ise bitki ve yumru zarar görmektedir.Düþük hava sýcaklýðý nedeniyle bitkinin toprak üstü organlarý zarar görmekte, ancak daha sonra bitki kendisini yenileyebilmektedir.Hava sýcaklýðýný 30 ºC nin üzerine çýktýðýnda,bitkiler fazla miktarda su kaybetmeye baþlar.Bu nedenle de bünyelerindeki su dengesini oluþturabilmek için, stomalarýný kapatmak zorunda kalýrlar.Yumru büyümesi durur.Yüksek hava sýcaklýðý bitkinin vejetatif geliþmesini hýzlandýrmakta,ancak yumru oluþumunu geciktirmektedir.Bu da verim azalmasýna neden olmaktadýr.
Patates bitkisi,yumru oluþturmasý bakýmýndan kýsa gün; toprak üzerinde çiçek,meyve ve tohum oluþturabilmesi bakýmýndan ise uzun gün bitkisidir.Gün uzunluðu arttýðýnda,bitkinin ýþýk enerjisinden yararlanabilme süresi de artmakta, dolayýsý ile verim de yüksek olmaktadýr.Uzun gün koþullarý,bitkinin vejetatif geliþmesini artýrmakta,ancak yumru oluþumunu geciktirmektedir.Ülkemizde patates tarýmý ana ürün olarak ilkbahar ve yaz mevsimlerinde yapýlmaktadýr.Kýþ mevsiminde ise turfanda olarak yetiþtirildiðinde,kýsa gün koþullarý nedeniyle yumru oluþumu önemli ölçüde kýsalmakta verim de düþmektedir.
Fotosentez için gerekli enerjiyi,güneþten almaktadýr.Iþýk yoðunluðu arttýkça fotosentez,dolayýsýyla yumru verimi artmaktadýr.Yükseklere doðru çýkýldýkça ýþýk yoðunluðu arttýðýndan,yumru veriminde de bir artýþ olmaktadýr.
TOPRAK ÝSTEÐÝ:
Patates fazla taþlý ve kumlu topraklar dýþýnda hemen her türlü toprakta yetiþebilmektedir.Ancak optimum verim için topraðýn derin,süzek ve organik maddece zengin ve kumsal yapýlý olmasý gerekmektedir.Patates tarýmý için en uygun toprak pH derecesinin 6,0-6,5 dolaylarýnda olmasý gerekmektedir.Taban suyu yüksek ve çorak(tuzlu) topraklarda patates tarýmý yapýlamaz.
EKÝM NÖBETÝ:
Patates bitkisi kendinden sonra ekilecek bitkiye temiz ve havalanmýþ bir toprak býrakmaktadýr.Ayný tarlaya her yýl üst üste patates dikilmesi önerilmez.Topraktan geçen hastalýklarýn yoðunluðu artacaðýndan patates yumru veriminde her geçen yýl önemli azalmalar meydana gelir.Patates, soya, pamuk ve tahýllarla çok ideal bir ekim nöbeti oluþturabilmektedir.Adana da patates hasadý nisan sonu mayýs baþý arasýnda gerçekleþir.Hasattan sonra yerine ikinci ürün yer fýstýðý ekilirse verim ve kalite artmaktadýr.
BESÝN ÝSTEÐÝ VE GÜBRELEME:
Patates çiftlik gübresinden çok hoþlanýr.Dekara 1,5-2,0 ton çiftlik gübresi verilmelidir.Üreticilerin toprak analizi yaptýrarak bunun neticesine göre gübre kullanmalarý en iyi yoldur.Toprak analizi yaptýrýlmamýþ ise saf madde olarak dekara 14-16 kg azot,8-10 kg fosfor,8-10 kg potasyum verilebilir.
Azot Gübrelemesi;Patates bitkisinin azotlu gübreye olan ihtiyacý oldukça fazladýr.Kumsal topraklarda yetiþtiði için fazla miktarda sulama gerektirdiðinden önemli miktarda azot yýkanmasý olmaktadýr.Fazla azot vejetatif geliþmeyi teþvik eder,yumru oluþumunu geciktirir.Bunu önlemek için,azotlu gübrelerin en az iki defada verilmesi önerilmektedir.Verilecek gübrenin ½ si dikimle ,1/2 si ise boðaz doldurma sýrasýnda verilmelidir.Çok kumsal topraklarda azotlu gübre yaðmurlama suyuna karýþtýrýlarak çok defada verilmelidir.Dikimle beraber kullanýlacak azotlu gübre,kompoze olarak P ve K ile birlikte (15.15.15 ) veya Amonyum Sülfat olarak tek baþýna verilmelidir.Üst gübre olarak ise Azot,Amonyum Nitrat veya Üre þeklinde uygulanmalýdýr.Sulamanýn çok sayýda yapýldýðý kumsal topraklarda ise,üst gübre olarak Amonyum Sülfat önerilmelidir.
Fosfor Gübrelemesi;500 kg yumru verimi için,1 kg saf P2O5 in bitkiler tarafýndan kaldýrýlmaktadýr,toprak yapýsýna baðlý olarak toprakta tutunma paylarý da hesaba dahil edilmelidir.Hesaplanan fosforlu gübrenin tamamý dikimden önce veya dikim sýrasýnda verilmelidir.Fosforlu gübrede Kompoze olarak(20.20.0, - 15.15.15, veya 18-46-0 ) veya Triple süper fosfat þeklinde uygulanmalýdýr.Fosforlu gübreler;erken devrede geliþmeyi ve yumru oluþumunu teþvik eder,yumru sayýsýný ve hastalýklara dayanmayý arttýrýr.
Potasyum Gübrelemesi;Potasyumlu gübrelerin tamamý dikimden önce veya dikim sýrasýnda verilmelidir.Genellikle 15.15.15. þeklinde kompoze veya Potasyum sülfat gübresi de kullanýlmaktadýr.Potasyum;yumruda kuru madde birikimi ve depolanmaya dayanýklýlýðý arttýrýr,yumruda kabuk oluþumunu teþvik eder, yumruda istenmeyen enzimlerin oluþumunu engeller,yumru et dokusunun sýký yapýlý olmasýný saðlar.
TOPRAK HAZIRLAMA:
Topraðýn yapýsýna ve patatesten önce yetiþtirilen ön bitkiye göre deðiþir.Süratli bir çýkýþ,kuvvetli kök geliþimi için iyi bir toprak hazýrlýðý gerekir.Ýkinci ürün ziraatý yapýlmýyorsa buðday hasadýndan sonra temmuz ayýnda pullukla 20-25 cm derinlikte sürülür.Bu toprak iþleme,tarlanýn yabancý ot durumuna göre dikimden 1 ay gibi uzun bir süre önce yapýlýr.Sonbaharda yabancý ot durumuna göre 1-2 defa toprak iþlenir.
ÇE?ÝT SEÇÝMÝ VE TOHUMLUK:
Bölgeye uyum saðlayabilecek yüksek verimli çeþitler seçilmelidir.Halen ülkemizde üretimi yapýlan yemeklik patates çeþitleri; Granola, Latora, Marfona, Elodi, Agria, Cosmos ve Marabeldir. Sanayi tipi çeþitler ise; RussentBurbank, Shepody, Hermes, Vangogh ve Layd Rosetta’dýr.Tohumluk patates yumrularýnda aranan özellikler;
-----Yayla yerlerde üretilmiþ olmalý(deniz seviyesinden en az 1000 m yüksek)
-----Hastalýklarla bulaþýk olmamalýdýr.
-----Ýyi koþullarda depolanmýþ olmalýdýr,yumru üzerinde 1 cm den daha uzun sürgünler bulunmamalýdýr.
-----Sürmeyi engelleyici kimyasallar ile muamele edilmemiþ olmalýdýr.
-----Fizyolojik olgunluða ulaþmýþ olmalýdýr.
-----Yetiþtirme amacýna göre uygun irilikte olmalýdýr.
-----Çeþit karýþýklýðý olmamalýdýr.
TOHUMLUK YUMRULARIN DÝKÝME HAZIRLANMASI:
Çoðu tohumluk yumrular istenilenin üzerinde iriliðe sahiptir.Bu da maliyeti arttýrdýðýndan 70-80 gr veya 60 mm den daha büyük yumrular kesilmektedir.Yumrular dikimden en az bir gün önce kesilmeli ve bol rutubetli ve ýþýklý bir yerde bekletilerek “Süberin” dokusunun oluþumu saðlanmalýdýr.Yumrularýn kesimi iç kýsýmdan,göbeðe doðru yapýlmalý ve býçaklar sýk sýk alkole batýrýlmalýdýr.Dikim öncesi tohumluk yumrular uyku halinde iseler,GA3 ve benzeri kimyasallar ile muamele edilerek dinlenme sona erdirilmelidir.Ayrýca, turfanda patateste, erkenciliði saðlamak için,yumrular ön çimlendirmeye tabi tutulmalýdýr.Ön çimlendirme ile 15-20 gün erkencilik saðlanmaktadýr.Soðuk ortamda depolanan patates yumrularý,depodan çýkarýlarak tarlaya dikilmemelidir.Bu yumrular 15-20 C civarýnda belli bir süre bekletilerek,gözlerin çabucak uyanmasý ve yumrunun apikal dominansý safasýndan çýkmasý saðlanmalýdýr.
DÝKÝM:
Dikim zamaný;Patates ilkbaharýn son donlarýndan sonra toprak sýcaklýðý 8-10 ºC yi bulduðunda dikilmelidir.Dikim zamaný bölgelere göre deðiþmektedir.Yazlýk patates dikimleri,nisan-mayýs aylarýnda yapýlmaktadýr.Turfanda patates dikimleri ise;kýyý bölgelerimizde 15 aralýk-15 ocak tarihleri arasýnda yapýlmaktadýr.Ülkemizde patates dikimi en erken Akdeniz bölgesinde yapýlmakta (Aralýk-Ocak), burayý Ýzmir-Aydýn (Ocak-?ubat), Bursa-Ýnegöl (Mart), Bolu-Adapazarý (Mart-Nisan), Niðde-Nevþehir (Nisan-Mayýs) ve Erzurum-Kars (Mayýs) bölgeleri izlemektedir.
Dikim Sýklýðý ve Tohumluk Miktarý;Tohumluk üretiminde ve turfanda patates yetiþtiriciliðinde sý dikim (70x25-30),normal patates tarýmýnda ise nispeten;daha seyrek dikim öngörülmektedir(70x30-35 cm). Dikim sýklýðýnýn belirlenmesinde kullanýlacak tohumluk yumrunun iriliði göz önünde bulundurulmalýdýr.
Dikim Derinliði;Toprak yapýsý,dikim zamaný,yumru iriliði,hastalýk durumu,toprak rutubeti ve yumrunun fizyolojik yaþýna göre deðiþmekle birlikte genelde dikim derinliði 12-18 cm arasýnda deðiþmektedir.
Dikim ?ekilleri; Patates tarýmýnda en çok uygulanan baþlýca dikim yöntemleri þunlardýr;
a) Ocak Usulü Dikim;
b) Karýk Usulü Dikim;
c) Makina ile Dikim
BAKIM:
Patateste uygulanan baþlýca bakým iþleri;Yabancý ot kontrolü,Boðaz doldurma,Üst gübreleme,Sulama,Zararlý ve hastalýklarla mücadele
Patates 3-5 yapraklý olunca yüzlek bir þekilde ilk çapa yapýlýr.Bu çapa ile toprak kabartýlýr.Yabancý otlar öldürülür ve nemin korunmasý saðlanýr.Bundan sonra 20 þer gün ara ile (gerekirse 2-3 defa) her çapa ile birlikte boðaz doldurma iþlemi yapýlýr.
HASAT:
Adana’da turfanda patateslerde hasat nisan ayýnýn son haftasý ile mayýs ayýnýn ilk haftasýnda baþlar ve 20-25 gün sürer.Patatesin hasadýnda yumrular kesilip zedelenmemeli, toprakta yumru býrakýlmamalý,söküm sýrasýnda toprak yaþ olmamalý tavýnda bulunmalýdýr.
---Bel çatal bel yada çapa ile patates sökülüp elle toplanýr.
---Pullukla sökülüp el ile bitkiden ayrýlarak toplanýr.
Kaynak; Prf.Dr.Halis Arýoðlu
Tek yýllýk bir kültür bitkisi olan patates yumrularýnda; niþasta halinde karbonhidrat,protein,vitaminler ve Fe gibi önemli besin maddelerini içeren patates, insanlar tarafýndan doðrudan mutfaklarda tüketildiði gibi iþlenerek deðiþik þekillerde ( cips,parmak patates vs.) tüketilmektedir.Ayrýca ekmek ununa %3-5 oranýnda patates unu karýþtýrýldýðýnda, ekmeklerin lezzetini artýrmakta ve bayatlamayý geciktirmektedir.Yüksek oranda niþasta içeren çeþitler endüstride (niþasta,alkol vs. )olarak ve bir kýsmý da hayvan yemi olarak deðerlendirilmektedir.Patates niþastasý,salam ve sosis yapýmýnda oldukça yaygýn kullanýlmaktadýr.
Patates, insan besini olarak Avrupa ve Amerika ülkelerinde çok fazla tüketilmektedir.Temel gýda maddesi olarak ülkemizde buðday ne kadar önemli ise Avrupa ülkelerinde de patates o derece önemlidir.Patates bir çapa bitkisidir.Kendisinden sonra ekilecek bitkiye temiz ve havalanmýþ bir toprak býrakmaktadýr.Kýþlarý ýlýk geçen Akdeniz ikliminin etkisi altýnda kalan kýyý bölgelerinde patates kýþ mevsiminde turfanda olarak yetiþebilmekte ve dekardan oldukça yüksek yumru verimi alýnabilmektedir.Bu bölgelerde kýþlarý boþ býrakýlan araziler deðerlendirildiðinden,ülke ekonomisine büyük katkýlar saðlamaktadýr.dünyada dekara patates verimi ortalama 1719 kg olarak gerçekleþmiþtir.Dünyada kiþi baþýna patates tüketimi yýllýk ortalama 32.6 kg olmuþtur.Bu miktar Letonya’da 143,0 kg,Polonya’da 132,1 kg iken ,Ülkemizde kiþi baþýna patates tüketimi yýllýk 60,7 kg olmuþtur.Ülkemizde patates üretiminin en yoðun olduðu illerin baþýnda Niðde Nevþehir Ýzmir Afyon ve Bolu gelmektedir.Toplam patates üretiminin %39,5 i Niðde ve Nevþehir illerinden karþýlanmaktadýr.
BÝTKÝSEL ÖZELLÝKLERÝ:
Patates,tek yýllýk bir kültür bitkisi olup,yumru veya tohum ile çoðalýrlar.Bir patates yumrusu topraða dikildiðinde,yumru üzerinde bulunan gözlerin sürmesi ile toprak altýnda kök, stolon ve yumru meydana getirirken, toprak üzerinde ise; sap, yaprak, çiçek, meyve ve tohumlarýný oluþtururlar.Bu nedenle patatesin bitkisel özellikleri; toprak altý ve toprak üstü organlarý olarak iki kýsýmda incelenmektedir.
TOPRAK ALTI ORGANLARI:
Kök;Patates saçak köklü bir bitki olup,toprak ve yetiþtirme þartlarýna baðlý olarak 1 m derinlere kadar inebilmektedir. Patatesin kök sistemi genellikle 30-40 cm toprak derinliðinde teþekkül etmektedir.
Stolon; Patates bitkisinin toprak içerisinde kalan kök sisteminin teþekkülü sýrasýnda,kökler arasýnda beyaz uzantýlar meydana gelir.Bunlara stolon adý verilir.Stolonlarýn uç kýsýmlarýnýn þiþkinleþmesi ile yumrular oluþur.
Yumru; Stolonlarýn uç kýsmýnda oluþan yumru üzerinde gözlerin ve lentisel denen çok küçük noktacýklar bulunmaktadýr.
Lentisel; Yumru iç kýsmý ile dýþ çevre arasýnda pencere görevini görmektedirler.Ortam þartlarýna baðlý olarak açýlýp kapanýrlar.Lentisitlerden su,CO2 veO2 giriþi çýkýþý olmaktadýr.
Gözler; Patates yumrusu üzerinde bulunan ve yeni bitkilerin meydana gelmesini saðlayan,tomurcuklarý ihtiva eden yarým ay þeklindeki çýkýntýlardýr.Bir patates yumrusu üzerinde en az gözler, göbek(yumrunun stolona baðlandýðý yer) kýsmýnda,en fazla gözler ise,taç(göbeðin tam karþýsý)kýsmýnda bulunur.Taç kýsmýnda bulunan, en geliþmiþ olan göze,baþ göz denir. Bu gözde bulunan tomurcuk sürmeden diðerleri süremez. Buna apikal dominansi (tepe tomurcuðun baskýnlýðý) denir.Bu gözün diðer gözler üzerine baskýsý vardýr.Bu gözler,her hangi bir þekilde zarar gördüðünde veya sürdüðünde,hemen arkasýndan diðer gözler sürmeye baþlar. Bir yumruda çok sayýda sürgünün meydana gelmesi için baþ sürgünün kýrýlmasý gerekmektedir.Yumru üzerinde bulunan gözler,yüzlek ve derin olabilmektedir.Bu tamamen bir çeþit özelliðidir.Yemeklik ve endüstride(cips ve parmak patates) deðerlendirilecek yumrularda,gözlerin yüzlek olmasý istenen bir özelliktir.Patates yumrularý;oval,yuvarlak,yuvarlak-oval,oval-uzun ve basýk-silindirik þekilli olabilmektedir.Yumru þekli tamamen bir çeþit özelliðidir.Bir patates bitkisinde,sayýlarý 5-20 arasýnda deðiþen yumrular meydana gelmektedir.Genellikle yumru iriliði 5-500 gr arasýnda deðiþmektedir.Patates yumrusunda kabuk rengi,sarý,kirli sarý,kahverengi ve kýrmýzý olabilmektedir.Kabuk renginin farklý olmasý yumru ve et rengi ile iliþkili deðildir.Yumrular ilk teþekkül ettiklerinde,açýk sarý veya açýk pembe olmaktadýrlar.Yumru olgunlaþtýkça ve kabuk oluþtukça renk koyulaþmaktadýr.
Patates Yumrularýnýn Kimyasal Bileþimi; Patates yumrusunun bileþimini oluþturan maddelerin baþýnda; niþasta, protein, mineral maddeler ve vitaminler gelmektedir.Yemeklik patateslerde niþasta miktarýnýn yüksek olmasý istenmez. Çünkü; niþasta oraný yüksek olan yumrular haþlandýklarýnda daðýlýrlar.Niþasta oraný yüksek olan çeþitlerde,iç rengi beyaz olur.Yumru içerisinde protein miktarýnýn fazla olmasý,yumru iç renginin sarý renkli olmasý ile karakterize edilmektedir.Ayrýca; patates yumrusunda istenmeyen bir madde olan solanin de bulunmaktadýr.Solanin, kabuða yakýn yerlerde güneþ ýþýðýnýn etkisi ile meydana gelir.Zehirli bir glikozoittir.Bu nedenle;yemeklik patatesler ýþýklý ortamlarda býrakýlmamalýdýr.
TOPRAK ÜSTÜ ORGANLARI:
Bir yumrudan genellikle 2-6 arasýnda sap meydana gelmektedir.28-32 mm iriliðindeki yumrulardan ortalama 2,5 adet,35-45 mm yumrulardan ortalama 4 adet ve45-55 mm iriliðindeki yumrulardan ise ortalama 5 adet sap meydana gelmektedir.Sap uzunluðu çevre þartlarýna ve uygulanan kültürel yöntemlere baðlý olarak 50-150cm arasýnda deðiþmektedir.Sap yeþil veya eflatun renkli olabilmekte ve üzerinde tüyler bulunmaktadýr.
Yaprak; Patates yapraðý,bileþik yapraktýr.Bir yaprak 3-15 yaprakçýktan meydana gelmiþtir.Yaprak sapý üzerinde,yaprakçýklar karþýlýklý olarak dizilmiþlerdir.
Çiçek ve Meyve;Patateste çiçek yapýsý beþlidir.En dýþta beþ adet çanak yaprak,ortada beþ adet taç yaprak, iç kýsýmda ise, beþ erkek organ ile yumurtalýk ve stigma bulunmaktadýr. Patateste çiçek rengi; beyaz, sarý veya viole olabilmektedir. Çiçek içerisinde bulunan erkek organlarýn antenleri sarý renklidir.Tepecik iki parçalý ve yumurtalýk iki gözlüdür.Patates çoðunlukla kendine döllenmektedir.Çiçek döllendikten sonra yumurtalýk geliþerek meyveyi oluþturur. Meyve yeþil renkte olup, ceviz büyüklüðündedir. Ýçerisinde yan yana dizilmiþ sayýlarý 300’ü bulan tohumlar bulunmaktadýr.
ÝKLÝM ÝSTEÐÝ:
Patates,ýlýman ve ýlýman serin iklim bölgelerinin bir bitkisidir.Toprak üstü aksamý -1,5 ºC,-1,7 ºC ye,yumru ise -1,4 ºC, -2ºC ye kadar dayanabilmekte, daha düþük sýcaklarda ise bitki ve yumru zarar görmektedir.Düþük hava sýcaklýðý nedeniyle bitkinin toprak üstü organlarý zarar görmekte, ancak daha sonra bitki kendisini yenileyebilmektedir.Hava sýcaklýðýný 30 ºC nin üzerine çýktýðýnda,bitkiler fazla miktarda su kaybetmeye baþlar.Bu nedenle de bünyelerindeki su dengesini oluþturabilmek için, stomalarýný kapatmak zorunda kalýrlar.Yumru büyümesi durur.Yüksek hava sýcaklýðý bitkinin vejetatif geliþmesini hýzlandýrmakta,ancak yumru oluþumunu geciktirmektedir.Bu da verim azalmasýna neden olmaktadýr.
Patates bitkisi,yumru oluþturmasý bakýmýndan kýsa gün; toprak üzerinde çiçek,meyve ve tohum oluþturabilmesi bakýmýndan ise uzun gün bitkisidir.Gün uzunluðu arttýðýnda,bitkinin ýþýk enerjisinden yararlanabilme süresi de artmakta, dolayýsý ile verim de yüksek olmaktadýr.Uzun gün koþullarý,bitkinin vejetatif geliþmesini artýrmakta,ancak yumru oluþumunu geciktirmektedir.Ülkemizde patates tarýmý ana ürün olarak ilkbahar ve yaz mevsimlerinde yapýlmaktadýr.Kýþ mevsiminde ise turfanda olarak yetiþtirildiðinde,kýsa gün koþullarý nedeniyle yumru oluþumu önemli ölçüde kýsalmakta verim de düþmektedir.
Fotosentez için gerekli enerjiyi,güneþten almaktadýr.Iþýk yoðunluðu arttýkça fotosentez,dolayýsýyla yumru verimi artmaktadýr.Yükseklere doðru çýkýldýkça ýþýk yoðunluðu arttýðýndan,yumru veriminde de bir artýþ olmaktadýr.
TOPRAK ÝSTEÐÝ:
Patates fazla taþlý ve kumlu topraklar dýþýnda hemen her türlü toprakta yetiþebilmektedir.Ancak optimum verim için topraðýn derin,süzek ve organik maddece zengin ve kumsal yapýlý olmasý gerekmektedir.Patates tarýmý için en uygun toprak pH derecesinin 6,0-6,5 dolaylarýnda olmasý gerekmektedir.Taban suyu yüksek ve çorak(tuzlu) topraklarda patates tarýmý yapýlamaz.
EKÝM NÖBETÝ:
Patates bitkisi kendinden sonra ekilecek bitkiye temiz ve havalanmýþ bir toprak býrakmaktadýr.Ayný tarlaya her yýl üst üste patates dikilmesi önerilmez.Topraktan geçen hastalýklarýn yoðunluðu artacaðýndan patates yumru veriminde her geçen yýl önemli azalmalar meydana gelir.Patates, soya, pamuk ve tahýllarla çok ideal bir ekim nöbeti oluþturabilmektedir.Adana da patates hasadý nisan sonu mayýs baþý arasýnda gerçekleþir.Hasattan sonra yerine ikinci ürün yer fýstýðý ekilirse verim ve kalite artmaktadýr.
BESÝN ÝSTEÐÝ VE GÜBRELEME:
Patates çiftlik gübresinden çok hoþlanýr.Dekara 1,5-2,0 ton çiftlik gübresi verilmelidir.Üreticilerin toprak analizi yaptýrarak bunun neticesine göre gübre kullanmalarý en iyi yoldur.Toprak analizi yaptýrýlmamýþ ise saf madde olarak dekara 14-16 kg azot,8-10 kg fosfor,8-10 kg potasyum verilebilir.
Azot Gübrelemesi;Patates bitkisinin azotlu gübreye olan ihtiyacý oldukça fazladýr.Kumsal topraklarda yetiþtiði için fazla miktarda sulama gerektirdiðinden önemli miktarda azot yýkanmasý olmaktadýr.Fazla azot vejetatif geliþmeyi teþvik eder,yumru oluþumunu geciktirir.Bunu önlemek için,azotlu gübrelerin en az iki defada verilmesi önerilmektedir.Verilecek gübrenin ½ si dikimle ,1/2 si ise boðaz doldurma sýrasýnda verilmelidir.Çok kumsal topraklarda azotlu gübre yaðmurlama suyuna karýþtýrýlarak çok defada verilmelidir.Dikimle beraber kullanýlacak azotlu gübre,kompoze olarak P ve K ile birlikte (15.15.15 ) veya Amonyum Sülfat olarak tek baþýna verilmelidir.Üst gübre olarak ise Azot,Amonyum Nitrat veya Üre þeklinde uygulanmalýdýr.Sulamanýn çok sayýda yapýldýðý kumsal topraklarda ise,üst gübre olarak Amonyum Sülfat önerilmelidir.
Fosfor Gübrelemesi;500 kg yumru verimi için,1 kg saf P2O5 in bitkiler tarafýndan kaldýrýlmaktadýr,toprak yapýsýna baðlý olarak toprakta tutunma paylarý da hesaba dahil edilmelidir.Hesaplanan fosforlu gübrenin tamamý dikimden önce veya dikim sýrasýnda verilmelidir.Fosforlu gübrede Kompoze olarak(20.20.0, - 15.15.15, veya 18-46-0 ) veya Triple süper fosfat þeklinde uygulanmalýdýr.Fosforlu gübreler;erken devrede geliþmeyi ve yumru oluþumunu teþvik eder,yumru sayýsýný ve hastalýklara dayanmayý arttýrýr.
Potasyum Gübrelemesi;Potasyumlu gübrelerin tamamý dikimden önce veya dikim sýrasýnda verilmelidir.Genellikle 15.15.15. þeklinde kompoze veya Potasyum sülfat gübresi de kullanýlmaktadýr.Potasyum;yumruda kuru madde birikimi ve depolanmaya dayanýklýlýðý arttýrýr,yumruda kabuk oluþumunu teþvik eder, yumruda istenmeyen enzimlerin oluþumunu engeller,yumru et dokusunun sýký yapýlý olmasýný saðlar.
TOPRAK HAZIRLAMA:
Topraðýn yapýsýna ve patatesten önce yetiþtirilen ön bitkiye göre deðiþir.Süratli bir çýkýþ,kuvvetli kök geliþimi için iyi bir toprak hazýrlýðý gerekir.Ýkinci ürün ziraatý yapýlmýyorsa buðday hasadýndan sonra temmuz ayýnda pullukla 20-25 cm derinlikte sürülür.Bu toprak iþleme,tarlanýn yabancý ot durumuna göre dikimden 1 ay gibi uzun bir süre önce yapýlýr.Sonbaharda yabancý ot durumuna göre 1-2 defa toprak iþlenir.
ÇE?ÝT SEÇÝMÝ VE TOHUMLUK:
Bölgeye uyum saðlayabilecek yüksek verimli çeþitler seçilmelidir.Halen ülkemizde üretimi yapýlan yemeklik patates çeþitleri; Granola, Latora, Marfona, Elodi, Agria, Cosmos ve Marabeldir. Sanayi tipi çeþitler ise; RussentBurbank, Shepody, Hermes, Vangogh ve Layd Rosetta’dýr.Tohumluk patates yumrularýnda aranan özellikler;
-----Yayla yerlerde üretilmiþ olmalý(deniz seviyesinden en az 1000 m yüksek)
-----Hastalýklarla bulaþýk olmamalýdýr.
-----Ýyi koþullarda depolanmýþ olmalýdýr,yumru üzerinde 1 cm den daha uzun sürgünler bulunmamalýdýr.
-----Sürmeyi engelleyici kimyasallar ile muamele edilmemiþ olmalýdýr.
-----Fizyolojik olgunluða ulaþmýþ olmalýdýr.
-----Yetiþtirme amacýna göre uygun irilikte olmalýdýr.
-----Çeþit karýþýklýðý olmamalýdýr.
TOHUMLUK YUMRULARIN DÝKÝME HAZIRLANMASI:
Çoðu tohumluk yumrular istenilenin üzerinde iriliðe sahiptir.Bu da maliyeti arttýrdýðýndan 70-80 gr veya 60 mm den daha büyük yumrular kesilmektedir.Yumrular dikimden en az bir gün önce kesilmeli ve bol rutubetli ve ýþýklý bir yerde bekletilerek “Süberin” dokusunun oluþumu saðlanmalýdýr.Yumrularýn kesimi iç kýsýmdan,göbeðe doðru yapýlmalý ve býçaklar sýk sýk alkole batýrýlmalýdýr.Dikim öncesi tohumluk yumrular uyku halinde iseler,GA3 ve benzeri kimyasallar ile muamele edilerek dinlenme sona erdirilmelidir.Ayrýca, turfanda patateste, erkenciliði saðlamak için,yumrular ön çimlendirmeye tabi tutulmalýdýr.Ön çimlendirme ile 15-20 gün erkencilik saðlanmaktadýr.Soðuk ortamda depolanan patates yumrularý,depodan çýkarýlarak tarlaya dikilmemelidir.Bu yumrular 15-20 C civarýnda belli bir süre bekletilerek,gözlerin çabucak uyanmasý ve yumrunun apikal dominansý safasýndan çýkmasý saðlanmalýdýr.
DÝKÝM:
Dikim zamaný;Patates ilkbaharýn son donlarýndan sonra toprak sýcaklýðý 8-10 ºC yi bulduðunda dikilmelidir.Dikim zamaný bölgelere göre deðiþmektedir.Yazlýk patates dikimleri,nisan-mayýs aylarýnda yapýlmaktadýr.Turfanda patates dikimleri ise;kýyý bölgelerimizde 15 aralýk-15 ocak tarihleri arasýnda yapýlmaktadýr.Ülkemizde patates dikimi en erken Akdeniz bölgesinde yapýlmakta (Aralýk-Ocak), burayý Ýzmir-Aydýn (Ocak-?ubat), Bursa-Ýnegöl (Mart), Bolu-Adapazarý (Mart-Nisan), Niðde-Nevþehir (Nisan-Mayýs) ve Erzurum-Kars (Mayýs) bölgeleri izlemektedir.
Dikim Sýklýðý ve Tohumluk Miktarý;Tohumluk üretiminde ve turfanda patates yetiþtiriciliðinde sý dikim (70x25-30),normal patates tarýmýnda ise nispeten;daha seyrek dikim öngörülmektedir(70x30-35 cm). Dikim sýklýðýnýn belirlenmesinde kullanýlacak tohumluk yumrunun iriliði göz önünde bulundurulmalýdýr.
Dikim Derinliði;Toprak yapýsý,dikim zamaný,yumru iriliði,hastalýk durumu,toprak rutubeti ve yumrunun fizyolojik yaþýna göre deðiþmekle birlikte genelde dikim derinliði 12-18 cm arasýnda deðiþmektedir.
Dikim ?ekilleri; Patates tarýmýnda en çok uygulanan baþlýca dikim yöntemleri þunlardýr;
a) Ocak Usulü Dikim;
b) Karýk Usulü Dikim;
c) Makina ile Dikim
BAKIM:
Patateste uygulanan baþlýca bakým iþleri;Yabancý ot kontrolü,Boðaz doldurma,Üst gübreleme,Sulama,Zararlý ve hastalýklarla mücadele
Patates 3-5 yapraklý olunca yüzlek bir þekilde ilk çapa yapýlýr.Bu çapa ile toprak kabartýlýr.Yabancý otlar öldürülür ve nemin korunmasý saðlanýr.Bundan sonra 20 þer gün ara ile (gerekirse 2-3 defa) her çapa ile birlikte boðaz doldurma iþlemi yapýlýr.
HASAT:
Adana’da turfanda patateslerde hasat nisan ayýnýn son haftasý ile mayýs ayýnýn ilk haftasýnda baþlar ve 20-25 gün sürer.Patatesin hasadýnda yumrular kesilip zedelenmemeli, toprakta yumru býrakýlmamalý,söküm sýrasýnda toprak yaþ olmamalý tavýnda bulunmalýdýr.
---Bel çatal bel yada çapa ile patates sökülüp elle toplanýr.
---Pullukla sökülüp el ile bitkiden ayrýlarak toplanýr.
Kaynak; Prf.Dr.Halis Arýoðlu
