Tweet
Süt Ýnekleri
Süt ineklerinde bakým ve beslenme
Süt sýðýrcýlýðý iþletmelerinde süt üretim maliyetinin %70?ini yem giderleri oluþturmaktadýr. Bu nedenle, karlý bir süt iþletmeciliði için ucuz ve kaliteli yem temini önemlidir. Yetiþtiricilerin ineklerin sindirim sistemlerini bilmeleri ve buna göre yemleme yapmalarý gereklidir. Laktasyonun deðiþik devrelerinde, gebelikte ve kuru dönemde hayvanlarýn nasýl beslenmeleri gerektiði, günlük besin madde ihtiyaçlarý ve rasyonda kullanýlacak yem maddeleri de yetiþtiriciler tarafýndan bilinmelidir.
SIÐIRLARDA SÝNDÝRÝM
Sýðýrlarda sindirim sistemi; yemek borusu, mide, ince barsak ve kalýn baðýrsaktan oluþur. Sýðýrlarýn midesi 4 bölmelidir. Midenin ilk 3 bölümü olan iþkembe (rumen), börkenek (retikulum) ve kýrkbayýr (omasum) ön mide olarak adlandýrýlýr, 4. bölme ise þirden (abomasum) dir.
Ön Mide (iþkembe, börkenek ve kýrkbayýr): Ýþkembe ön mide bölmelerin en büyüðüdür. Ergin bir hayvanda 150-200 litre hacmindedir. Ýþkembe ve börkenekte milyonlarca mikroorganizma yaþar. Bu mikroorganizmalar salgýladýklarý enzimler ile yemleri parçalayýp daha küçük kýsýmlara ayrýþtýrdýktan sonra kendi bünyelerine uygun besinlere dönüþtürürler.
Mikroorganizmalar uygun þartlarda, 39-40 oC sýcaklýk, oksijensiz ortam ve belli asitlik derecesinde çoðalýrlar. Bu mikroorganizmalarýn salgýladýklarý enzimler sayesinde sýðýrlar lifli yemleri deðerlendirirler. Mikroorganizmalar salgýladýklarý enzimlerle yemlerdeki protein yapýsýnda olmayan azotlu maddeleri (üre, biüre gibi) kullanýp protein yapýsýna çevirebilirler. Mikroorganizmalar B, C ve K vitaminlerini sentezleyebildikleri için, sýðýrlar bu vitaminleri dýþarýdan almaya gerek duymadan yaþabilirler.
Bu mikroorganizmalar ani rasyon deðiþikliklerine karþý hassastýrlar. Bu nedenle ani rasyon deðiþikliklerinden kaçýnmak gerekir. Zira mikroorganizmalar kaba yem deðiþikliðine 2 haftada, konsantre yem deðiþikliðine 4-6 haftada uyum saðlayabilmektedirler.
Þirden: Sindirim enzimleri ve asit salgýlayan, tek mideli hayvanlarýn midesinin benzeri olan esas midedir.
Sindirim kanalýnýn fonksiyonu
Geðirme: Ýþkembede yemler, mikroorganizmalar tarafýndan parçalanýrken karbondioksit ve metan gazlarý üretilir. Normal olarak bu gazlarý dýþarý atmak için hayvan geðirir. Aksi halde hayvan þiþer.
Geviþ getirme: Geviþ getirme, iþkembe ve börkeneðe gönderilmiþ yemlerin aðza getirilip tekrar çiðnenmesidir. Dane yemler ve ince öðütülmüþ rasyonlar geviþ getirme süresini azaltýrken kuru otlarla besleme geviþ getirme süresini artýrýr.
Ýþkembe hareketi: Ýþkembe devamlý bir þekilde kasýlýr ve hareket eder. Saðlýklý bir inekte iþkembe 1 dakikada 3-5 kez kasýlýr. Bu kasýlmalar, mikroorganizmalarýn iþkembeye gelen yem maddeleri ile karýþmasýný saðlar. Ýþkembedeki katý maddelerin sývý üzerinde yüzmesini önler ve yem materyalinin iþkembeden kýrkbayýr ve þirdene geçiþini kolaylaþtýrýr. Ýþkembe hareketlerinin durmasý veya yavaþlamasý ineðin hasta olduðunun bir iþaretidir.
Tükürük üretimi: Tükürük bezleri tarafýndan her gün 50-80 litre tükürük üretilir ve iþkembeye gönderilir. Öðütülmüþ yemler daha az tükürük üretilmesine neden olurken, kýyýlmamýþ kuru otlar tükürük salgýsýný artýrýrlar.
Kusma: Sýðýrlar nadiren kusarlar. Ýçinde alkaloidler bulunan otlar kusmaya neden olabilirler.
SÜT ÝNEKLERÝNÝN BESÝN MADDE ÝHTÝYAÇLARI
Süt ineklerinin besin madde ihtiyaçlarý, enerji, protein, lif, mineral ve vitamin olmak üzere 5 grup altýnda toplanýr.
Bir ineðin günlük almasý gereken bütün besin maddelerini, hayvanýn bir günde tüketebileceði miktarda kuru madde ile saðlayan ve deðiþik yemlerden oluþan bir günlük istihkaký belirlemeye rasyon hazýrlama denir.
Süt ineklerinin günlük tüketebilecekleri kuru madde miktarlarý canlý aðýrlýklarýna ve süt verimlerine göre deðiþir. Bu miktarlar tablo 7.1. de gösterilmiþtir. Günlük kuru madde tüketimi, kurudaki inekler için canlý aðýrlýðýnýn %1.5-2.5?i, düþük ve orta süt verimli inekler için % 2.5-3.0?ü, yüksek süt verimli inekler için % 3.0-4.0?ü alýnabilir. Ýneðin tüketebileceði kuru madde miktarý ineðin kendisinden, çevresinden ve yemin yapýsýndan etkilenir.
Tablo. Süt ineklerinin günlük kuru madde ihtiyaçlarý
Canlý aðýrlýk kg ------ 440 ------ 550 ------ 660 ------ 770 ------ 880
Süt verimi kg ------ Canlý aðýrlýðýn % si olarak günlük kuru madde tüketimi (Kg)
11 ------2.7 ------2.4 ------2.2 ------2.0 ------1.9
16.5 ------3.2 ------3.0 ------2.6 ------2.3 ------2.2
22 ------3.6 ------3.2 ------2.9 ------2.6 ------2.4
27.5 ------4.0 ------3.5 ------3.2 ------2.9 ------2.7
33 ------4.4 ------3.9 ------3.5 ------3.2 ------2.9
38.5 ------5.0 ------4.2 ------3.7 ------3.4 ------3.1
44 ------5.5 ------4.6 ------4.0 ------3.6 ------3.3
49.5 ------- ------5.0 ------4.3 ------3.8 ------3.5
Kaynak: NRC: Nutrient Requirements of Dairy Cattle 1989
Enerji ihtiyacý
Süt ineklerinin enerji ihtiyaçlarý laktasyonun farklý dönemlerine, süt verimine ve canlý aðýrlýklarýna göre deðiþir. Günlük enerji ihtiyacý rasyondaki karbonhidratlar, yaðlar ve proteinlerden saðlanýr.
Bir süt ineðinin günlük enerji ihtiyacý, yaþama payý ve günlük süt verimi göz önüne alýnarak hesaplanan verim payýnýn toplamýdýr. Ýneklerin günlük enerji ihtiyaçlarý tablo 7.4?de gösterilmiþtir. Henüz büyümesini tamamlamamýþ genç ineklerde, enerji ihtiyacý 1. laktasyonda % 20, 2. laktasyonda % 10 artýrýlýr. Gebe ineklerde gebeliðin 7. ayýna kadar yaþama payý enerji ihtiyacý deðiþmez. Fakat, gebeliðin son iki ayýnda yavrunun geliþmesi için yaþama payý enerji ihtiyacý % 25-30 artýrýlýr. Verim payý enerji ihtiyacý hesaplanýrken sütteki yað oraný dikkate alýnýr. Enerji birimi olarak Metabolize olabilir enerji (ME Kcal veya ME Mcal) kullanýlýr.
Protein ihtiyacý
Süt ineklerinin günlük protein ihtiyaçlarý Ham Protein (HP) birimi ile ifade edilir ve gram (g) olarak gösterilir. Süt ineklerinin günlük protein ihtiyacý, yaþama payý ve verim payýnýn toplamýdýr. Henüz büyümesini tamamlamamýþ genç ineklerde, protein ihtiyacý 1. laktasyonda % 20, 2. laktasyonda % 10 artýrýlýr. Gebe ineklerin yaþama payý protein ihtiyacý gebeliðin son iki ayýnda % 90 düzeyinde artar. Verim payý protein ihtiyacý süt verimine ve yað oranýna göre deðiþir. Süt ineklerinin yaþama ve verim payý protein ihtiyaçlarý tablo 7.4?de gösterilmiþtir.
Lif ihtiyacý
Lif yemin yavaþ sindirilen (selüloz, hemiselüloz) ve sindirilemeyen (lignin) kýsmýdýr. Lif büyük oranda iþkembedeki mikroorganizmalar tarafýndan sindirilir.
Lifli yemler iþkembede daha fazla yer iþgal ederek dolgunluðunu saðlarlar. Bu dolgunluk hissi yem tüketimini sýnýrlar. Süt ineklerinin rasyonlarýnda, yeterli düzeyde lif bulunmak zorundadýr. Lifli yemler hayvanýn çiðneme iþlemini saðlayarak tükürük üretimini artýrýr ve süt yaðýnýn düþmesini önler. Lif oraný belli bir düzeyin üzerine çýktýðýnda, yem tüketimi ve rasyonun sindirilebilirliði düþer. Buda süt verimini düþürür. Rasyonda bulunmasý gereken Lif miktarý Tablo 7.2?de gösterilmiþtir.
Tablo2. Rasyonlarda bulunmasý gereken lif oraný
Laktasyondaki inekler ------ NDF(% KM olarak)
Günde 50 kg ve üzeri süt verenler ------26
Günde 35-50 kg süt verenler ------28
Günde 22.5-35 kg süt verenler ------32-33
Günde 22.5 kg süt verenler ------39
Yeni buzaðýlamýþ inekler ------36
Kurudaki inekler ------50
Düve (canlý aðýrlýðý 200 kg dan az) ------34
Düve (canlý aðýrlýðý 200-400 kg) ------42
Düve (canlý aðýrlýðý 400-600 kg) ------50
Kaynak: NRC: Nutrient Requirements of Dairy Cattle 1989
Süt ineði rasyonlarýndaki lif Ham Lif (HL), Asit Deterjan Lif (ADF) ve Nötr Deterjan Lif (NDF) olarak üç þekilde belirtilebilir. Süt ineði rasyonlarýndaki lif; % 17 HL, % 18-19 ADF, % 26-27? NDF nin altýna düþmemelidir.
Ýneklerin lif ihtiyacý karþýlanýrken rasyonun lif oraný kadar ayný zamanda lifin partikül büyüklüðü de önemlidir. Bir yemin ham lif oraný ile lif partikül büyüklüðü birlikte o yemin kaba yem deðerini verir. Lif oraný yüksek olmasýna raðmen partikül büyüklüðü küçük olan yemlerin kaba yem deðeri küçüktür.
Mineral ihtiyacý
Mineraller hayvanýn saðlýðý ve verim için gerekli olan elementlerdir. Süt ineklerinin rasyonlarýnda bulunmasý gereken mineraller, kalsiyum (Ca), fosfor (P), maðnezyum (Mg), sodyum (Na), klor (Cl), kükürt (S) ve potasyum (K) dur. Sodyum ve klor rasyonlara tuz olarak katýlýr.
Süt ineklerinin çok az miktarlarda ihtiyaç duyduðu mineraller ise, demir (Fe), bakýr (Cu), mangan (Mn), çinko (Zn), iyot (I), kobalt (Co) ve selenyum (Se) dur. Süt ineklerinin kalsiyum ve fosfor ihtiyaçlarý Tablo 7.4?de verilmiþtir. Ýþletmede hazýrlanan karma yemlere mineral karýþýmlarýný eklemek gereklidir.
Süt ineklerinin rasyonlarýnda kalsiyum ve fosforun belli bir oranlarda bulunmasý þarttýr. Bu oranýn Ca/P; 1/1 ile 2/1 arasýnda olmasý gerekir. Gebeliðin son 10 gününde rasyondaki Ca/P oranýnýn 1/1?i geçmeyecek þekilde ayarlanmasý gerekir. Kalsiyum ve fosfor eksikliðinde veya iki mineral arasýndaki dengenin bozulmasýyla, danalarda raþitizm ve büyümede yavaþlama, ineklerde kemiklerin kolay kýrýlmasý, süt veriminde düþme ve süt hummasý görülür. Kanda fosfor düzeyi normalin altýna düþtüðünde pika denilen odun, toprak, kýl gibi þeyleri yeme durumu ortaya çýkar. Fosfor eksikliðine baðlý olarak inekler kýzgýnlýk göstermeyebilir. Döl tutmamama gibi üreme bozukluklarý da görülebilir. Yetiþtiricilerin özellikle bu iki mineralin rasyonlarda yeterli ve dengeli bulunup bulunmadýðýný kontrol etmeleri, ineklerde ortaya çýkabilecek ve büyük ekonomik kayýplara neden olabilecek rahatsýzlýklarý önlemek için þarttýr.
Yonca ve üçgül gibi baklagiller, öðütülmüþ kireçtaþý ve dikalsiyum fosfat zengin kalsiyum kaynaklarýdýr. Yaðlý tohum küspeleri, hububatlar ve kepekleri, monosodyum, monoamonyum ve dikalsiyum fosfatlar da fosfor bakýmýndan zengin kaynaklardýr.
Vitamin ihtiyacý Vitaminler, büyüme, saðlýk, üreme ve süt verimi için gereklidirler. Daha önceden belirtildiði gibi B, C ve K vitaminleri sýðýrlarýn ön midesinde sentezlenebilmektedir. Bunun dýþýndaki A, D ve E vitaminlerinin rasyona katýlmasý gerekmektedir. Ýþletmede hazýrlanan karma yemlere vitamin katýlmalýdýr.
YEMLER
Kaba yemler
Lif içeriði bakýmýndan zengin olan yemlere ?kaba yemler? denir. Kaba yemler rasyonda belli oranda saðlanmadýðý takdirde ineklerin iþkembesindeki sindirim aksar, süt yaðý düþer ve asidosis ortaya çýkar. Kaba yemlerin enerji ve protein oraný artýp sindirebilirliði yükseldikçe kalitesi artar. Süt ineklerinin beslenmesinde kaliteli kaba yemi ucuza temin etmek ve rasyonda kullanýmýný artýrmak esastýr. Hiç kesif yem kullanmadan veya sadece eksik olan besinleri karþýlamak için çok az kesif yem kullanarak (1 kg kadar) yaþama payýnýn yanýnda 10-14 kg kadar süt verimini kaba yemlerden karþýlamak mümkündür. Ülkemizde, kaliteli kaba yem üretimine yeteri kadar önem verilmediðinden, fazla miktarda kesif yem kullanarak pahalý bir üretim yapmaktadýrlar. Hayvanýn kaba yem ihtiyacýný karþýlamak içinse saman kullanýmý yaygýndýr. Saman lifinin büyük bir kýsmý hiç sindirilemeyen lignin?den oluþmaktadýr. Samanýn kullanýmý zorunlu ise diðer otlarla birlikte verilmesi sindirime olumlu etki yapar.
Kaba yemin rasyondaki oraný veya günlük kaba yem tüketimi hayvanýn verim devresine göre deðiþmektedir. Laktasyonun baþýnda, süt veriminin yüksek olduðu dönemlerde rasyonda kaba yem/kesif yem oraný 40/60, diðer devrelerde ise 50/50, hatta süt verimi düþük ineklerde bu oran 60/40 olabilir. Kurudaki ineklerde, kýsýr ineklerde ve düvelerde rasyonun kaba yem oraný % 80-90, hatta kaba yem kaliteli ise % 100?e çýkarýlabilir, ancak tuz, mineral ve vitamin ilave edilmelidir. Kuru madde olarak, bir ineðin canlý aðýrlýðýnýn % 1.5?i kadar kaba yem verilmesi günlük ihtiyacýný karþýlar. Yeþil yemler, kuru otlar, hasýllar, silajlar, hasat artýklarý ve sanayi yan ürünleri süt ineklerine verilen kaba yemlerdir.
Süt ineklerinde bakým ve beslenme
Süt sýðýrcýlýðý iþletmelerinde süt üretim maliyetinin %70?ini yem giderleri oluþturmaktadýr. Bu nedenle, karlý bir süt iþletmeciliði için ucuz ve kaliteli yem temini önemlidir. Yetiþtiricilerin ineklerin sindirim sistemlerini bilmeleri ve buna göre yemleme yapmalarý gereklidir. Laktasyonun deðiþik devrelerinde, gebelikte ve kuru dönemde hayvanlarýn nasýl beslenmeleri gerektiði, günlük besin madde ihtiyaçlarý ve rasyonda kullanýlacak yem maddeleri de yetiþtiriciler tarafýndan bilinmelidir.
SIÐIRLARDA SÝNDÝRÝM
Sýðýrlarda sindirim sistemi; yemek borusu, mide, ince barsak ve kalýn baðýrsaktan oluþur. Sýðýrlarýn midesi 4 bölmelidir. Midenin ilk 3 bölümü olan iþkembe (rumen), börkenek (retikulum) ve kýrkbayýr (omasum) ön mide olarak adlandýrýlýr, 4. bölme ise þirden (abomasum) dir.
Ön Mide (iþkembe, börkenek ve kýrkbayýr): Ýþkembe ön mide bölmelerin en büyüðüdür. Ergin bir hayvanda 150-200 litre hacmindedir. Ýþkembe ve börkenekte milyonlarca mikroorganizma yaþar. Bu mikroorganizmalar salgýladýklarý enzimler ile yemleri parçalayýp daha küçük kýsýmlara ayrýþtýrdýktan sonra kendi bünyelerine uygun besinlere dönüþtürürler.
Mikroorganizmalar uygun þartlarda, 39-40 oC sýcaklýk, oksijensiz ortam ve belli asitlik derecesinde çoðalýrlar. Bu mikroorganizmalarýn salgýladýklarý enzimler sayesinde sýðýrlar lifli yemleri deðerlendirirler. Mikroorganizmalar salgýladýklarý enzimlerle yemlerdeki protein yapýsýnda olmayan azotlu maddeleri (üre, biüre gibi) kullanýp protein yapýsýna çevirebilirler. Mikroorganizmalar B, C ve K vitaminlerini sentezleyebildikleri için, sýðýrlar bu vitaminleri dýþarýdan almaya gerek duymadan yaþabilirler.
Bu mikroorganizmalar ani rasyon deðiþikliklerine karþý hassastýrlar. Bu nedenle ani rasyon deðiþikliklerinden kaçýnmak gerekir. Zira mikroorganizmalar kaba yem deðiþikliðine 2 haftada, konsantre yem deðiþikliðine 4-6 haftada uyum saðlayabilmektedirler.
Þirden: Sindirim enzimleri ve asit salgýlayan, tek mideli hayvanlarýn midesinin benzeri olan esas midedir.
Sindirim kanalýnýn fonksiyonu
Geðirme: Ýþkembede yemler, mikroorganizmalar tarafýndan parçalanýrken karbondioksit ve metan gazlarý üretilir. Normal olarak bu gazlarý dýþarý atmak için hayvan geðirir. Aksi halde hayvan þiþer.
Geviþ getirme: Geviþ getirme, iþkembe ve börkeneðe gönderilmiþ yemlerin aðza getirilip tekrar çiðnenmesidir. Dane yemler ve ince öðütülmüþ rasyonlar geviþ getirme süresini azaltýrken kuru otlarla besleme geviþ getirme süresini artýrýr.
Ýþkembe hareketi: Ýþkembe devamlý bir þekilde kasýlýr ve hareket eder. Saðlýklý bir inekte iþkembe 1 dakikada 3-5 kez kasýlýr. Bu kasýlmalar, mikroorganizmalarýn iþkembeye gelen yem maddeleri ile karýþmasýný saðlar. Ýþkembedeki katý maddelerin sývý üzerinde yüzmesini önler ve yem materyalinin iþkembeden kýrkbayýr ve þirdene geçiþini kolaylaþtýrýr. Ýþkembe hareketlerinin durmasý veya yavaþlamasý ineðin hasta olduðunun bir iþaretidir.
Tükürük üretimi: Tükürük bezleri tarafýndan her gün 50-80 litre tükürük üretilir ve iþkembeye gönderilir. Öðütülmüþ yemler daha az tükürük üretilmesine neden olurken, kýyýlmamýþ kuru otlar tükürük salgýsýný artýrýrlar.
Kusma: Sýðýrlar nadiren kusarlar. Ýçinde alkaloidler bulunan otlar kusmaya neden olabilirler.
SÜT ÝNEKLERÝNÝN BESÝN MADDE ÝHTÝYAÇLARI
Süt ineklerinin besin madde ihtiyaçlarý, enerji, protein, lif, mineral ve vitamin olmak üzere 5 grup altýnda toplanýr.
Bir ineðin günlük almasý gereken bütün besin maddelerini, hayvanýn bir günde tüketebileceði miktarda kuru madde ile saðlayan ve deðiþik yemlerden oluþan bir günlük istihkaký belirlemeye rasyon hazýrlama denir.
Süt ineklerinin günlük tüketebilecekleri kuru madde miktarlarý canlý aðýrlýklarýna ve süt verimlerine göre deðiþir. Bu miktarlar tablo 7.1. de gösterilmiþtir. Günlük kuru madde tüketimi, kurudaki inekler için canlý aðýrlýðýnýn %1.5-2.5?i, düþük ve orta süt verimli inekler için % 2.5-3.0?ü, yüksek süt verimli inekler için % 3.0-4.0?ü alýnabilir. Ýneðin tüketebileceði kuru madde miktarý ineðin kendisinden, çevresinden ve yemin yapýsýndan etkilenir.
Tablo. Süt ineklerinin günlük kuru madde ihtiyaçlarý
Canlý aðýrlýk kg ------ 440 ------ 550 ------ 660 ------ 770 ------ 880
Süt verimi kg ------ Canlý aðýrlýðýn % si olarak günlük kuru madde tüketimi (Kg)
11 ------2.7 ------2.4 ------2.2 ------2.0 ------1.9
16.5 ------3.2 ------3.0 ------2.6 ------2.3 ------2.2
22 ------3.6 ------3.2 ------2.9 ------2.6 ------2.4
27.5 ------4.0 ------3.5 ------3.2 ------2.9 ------2.7
33 ------4.4 ------3.9 ------3.5 ------3.2 ------2.9
38.5 ------5.0 ------4.2 ------3.7 ------3.4 ------3.1
44 ------5.5 ------4.6 ------4.0 ------3.6 ------3.3
49.5 ------- ------5.0 ------4.3 ------3.8 ------3.5
Kaynak: NRC: Nutrient Requirements of Dairy Cattle 1989
Enerji ihtiyacý
Süt ineklerinin enerji ihtiyaçlarý laktasyonun farklý dönemlerine, süt verimine ve canlý aðýrlýklarýna göre deðiþir. Günlük enerji ihtiyacý rasyondaki karbonhidratlar, yaðlar ve proteinlerden saðlanýr.
Bir süt ineðinin günlük enerji ihtiyacý, yaþama payý ve günlük süt verimi göz önüne alýnarak hesaplanan verim payýnýn toplamýdýr. Ýneklerin günlük enerji ihtiyaçlarý tablo 7.4?de gösterilmiþtir. Henüz büyümesini tamamlamamýþ genç ineklerde, enerji ihtiyacý 1. laktasyonda % 20, 2. laktasyonda % 10 artýrýlýr. Gebe ineklerde gebeliðin 7. ayýna kadar yaþama payý enerji ihtiyacý deðiþmez. Fakat, gebeliðin son iki ayýnda yavrunun geliþmesi için yaþama payý enerji ihtiyacý % 25-30 artýrýlýr. Verim payý enerji ihtiyacý hesaplanýrken sütteki yað oraný dikkate alýnýr. Enerji birimi olarak Metabolize olabilir enerji (ME Kcal veya ME Mcal) kullanýlýr.
Protein ihtiyacý
Süt ineklerinin günlük protein ihtiyaçlarý Ham Protein (HP) birimi ile ifade edilir ve gram (g) olarak gösterilir. Süt ineklerinin günlük protein ihtiyacý, yaþama payý ve verim payýnýn toplamýdýr. Henüz büyümesini tamamlamamýþ genç ineklerde, protein ihtiyacý 1. laktasyonda % 20, 2. laktasyonda % 10 artýrýlýr. Gebe ineklerin yaþama payý protein ihtiyacý gebeliðin son iki ayýnda % 90 düzeyinde artar. Verim payý protein ihtiyacý süt verimine ve yað oranýna göre deðiþir. Süt ineklerinin yaþama ve verim payý protein ihtiyaçlarý tablo 7.4?de gösterilmiþtir.
Lif ihtiyacý
Lif yemin yavaþ sindirilen (selüloz, hemiselüloz) ve sindirilemeyen (lignin) kýsmýdýr. Lif büyük oranda iþkembedeki mikroorganizmalar tarafýndan sindirilir.
Lifli yemler iþkembede daha fazla yer iþgal ederek dolgunluðunu saðlarlar. Bu dolgunluk hissi yem tüketimini sýnýrlar. Süt ineklerinin rasyonlarýnda, yeterli düzeyde lif bulunmak zorundadýr. Lifli yemler hayvanýn çiðneme iþlemini saðlayarak tükürük üretimini artýrýr ve süt yaðýnýn düþmesini önler. Lif oraný belli bir düzeyin üzerine çýktýðýnda, yem tüketimi ve rasyonun sindirilebilirliði düþer. Buda süt verimini düþürür. Rasyonda bulunmasý gereken Lif miktarý Tablo 7.2?de gösterilmiþtir.
Tablo2. Rasyonlarda bulunmasý gereken lif oraný
Laktasyondaki inekler ------ NDF(% KM olarak)
Günde 50 kg ve üzeri süt verenler ------26
Günde 35-50 kg süt verenler ------28
Günde 22.5-35 kg süt verenler ------32-33
Günde 22.5 kg süt verenler ------39
Yeni buzaðýlamýþ inekler ------36
Kurudaki inekler ------50
Düve (canlý aðýrlýðý 200 kg dan az) ------34
Düve (canlý aðýrlýðý 200-400 kg) ------42
Düve (canlý aðýrlýðý 400-600 kg) ------50
Kaynak: NRC: Nutrient Requirements of Dairy Cattle 1989
Süt ineði rasyonlarýndaki lif Ham Lif (HL), Asit Deterjan Lif (ADF) ve Nötr Deterjan Lif (NDF) olarak üç þekilde belirtilebilir. Süt ineði rasyonlarýndaki lif; % 17 HL, % 18-19 ADF, % 26-27? NDF nin altýna düþmemelidir.
Ýneklerin lif ihtiyacý karþýlanýrken rasyonun lif oraný kadar ayný zamanda lifin partikül büyüklüðü de önemlidir. Bir yemin ham lif oraný ile lif partikül büyüklüðü birlikte o yemin kaba yem deðerini verir. Lif oraný yüksek olmasýna raðmen partikül büyüklüðü küçük olan yemlerin kaba yem deðeri küçüktür.
Mineral ihtiyacý
Mineraller hayvanýn saðlýðý ve verim için gerekli olan elementlerdir. Süt ineklerinin rasyonlarýnda bulunmasý gereken mineraller, kalsiyum (Ca), fosfor (P), maðnezyum (Mg), sodyum (Na), klor (Cl), kükürt (S) ve potasyum (K) dur. Sodyum ve klor rasyonlara tuz olarak katýlýr.
Süt ineklerinin çok az miktarlarda ihtiyaç duyduðu mineraller ise, demir (Fe), bakýr (Cu), mangan (Mn), çinko (Zn), iyot (I), kobalt (Co) ve selenyum (Se) dur. Süt ineklerinin kalsiyum ve fosfor ihtiyaçlarý Tablo 7.4?de verilmiþtir. Ýþletmede hazýrlanan karma yemlere mineral karýþýmlarýný eklemek gereklidir.
Süt ineklerinin rasyonlarýnda kalsiyum ve fosforun belli bir oranlarda bulunmasý þarttýr. Bu oranýn Ca/P; 1/1 ile 2/1 arasýnda olmasý gerekir. Gebeliðin son 10 gününde rasyondaki Ca/P oranýnýn 1/1?i geçmeyecek þekilde ayarlanmasý gerekir. Kalsiyum ve fosfor eksikliðinde veya iki mineral arasýndaki dengenin bozulmasýyla, danalarda raþitizm ve büyümede yavaþlama, ineklerde kemiklerin kolay kýrýlmasý, süt veriminde düþme ve süt hummasý görülür. Kanda fosfor düzeyi normalin altýna düþtüðünde pika denilen odun, toprak, kýl gibi þeyleri yeme durumu ortaya çýkar. Fosfor eksikliðine baðlý olarak inekler kýzgýnlýk göstermeyebilir. Döl tutmamama gibi üreme bozukluklarý da görülebilir. Yetiþtiricilerin özellikle bu iki mineralin rasyonlarda yeterli ve dengeli bulunup bulunmadýðýný kontrol etmeleri, ineklerde ortaya çýkabilecek ve büyük ekonomik kayýplara neden olabilecek rahatsýzlýklarý önlemek için þarttýr.
Yonca ve üçgül gibi baklagiller, öðütülmüþ kireçtaþý ve dikalsiyum fosfat zengin kalsiyum kaynaklarýdýr. Yaðlý tohum küspeleri, hububatlar ve kepekleri, monosodyum, monoamonyum ve dikalsiyum fosfatlar da fosfor bakýmýndan zengin kaynaklardýr.
Vitamin ihtiyacý Vitaminler, büyüme, saðlýk, üreme ve süt verimi için gereklidirler. Daha önceden belirtildiði gibi B, C ve K vitaminleri sýðýrlarýn ön midesinde sentezlenebilmektedir. Bunun dýþýndaki A, D ve E vitaminlerinin rasyona katýlmasý gerekmektedir. Ýþletmede hazýrlanan karma yemlere vitamin katýlmalýdýr.
YEMLER
Kaba yemler
Lif içeriði bakýmýndan zengin olan yemlere ?kaba yemler? denir. Kaba yemler rasyonda belli oranda saðlanmadýðý takdirde ineklerin iþkembesindeki sindirim aksar, süt yaðý düþer ve asidosis ortaya çýkar. Kaba yemlerin enerji ve protein oraný artýp sindirebilirliði yükseldikçe kalitesi artar. Süt ineklerinin beslenmesinde kaliteli kaba yemi ucuza temin etmek ve rasyonda kullanýmýný artýrmak esastýr. Hiç kesif yem kullanmadan veya sadece eksik olan besinleri karþýlamak için çok az kesif yem kullanarak (1 kg kadar) yaþama payýnýn yanýnda 10-14 kg kadar süt verimini kaba yemlerden karþýlamak mümkündür. Ülkemizde, kaliteli kaba yem üretimine yeteri kadar önem verilmediðinden, fazla miktarda kesif yem kullanarak pahalý bir üretim yapmaktadýrlar. Hayvanýn kaba yem ihtiyacýný karþýlamak içinse saman kullanýmý yaygýndýr. Saman lifinin büyük bir kýsmý hiç sindirilemeyen lignin?den oluþmaktadýr. Samanýn kullanýmý zorunlu ise diðer otlarla birlikte verilmesi sindirime olumlu etki yapar.
Kaba yemin rasyondaki oraný veya günlük kaba yem tüketimi hayvanýn verim devresine göre deðiþmektedir. Laktasyonun baþýnda, süt veriminin yüksek olduðu dönemlerde rasyonda kaba yem/kesif yem oraný 40/60, diðer devrelerde ise 50/50, hatta süt verimi düþük ineklerde bu oran 60/40 olabilir. Kurudaki ineklerde, kýsýr ineklerde ve düvelerde rasyonun kaba yem oraný % 80-90, hatta kaba yem kaliteli ise % 100?e çýkarýlabilir, ancak tuz, mineral ve vitamin ilave edilmelidir. Kuru madde olarak, bir ineðin canlý aðýrlýðýnýn % 1.5?i kadar kaba yem verilmesi günlük ihtiyacýný karþýlar. Yeþil yemler, kuru otlar, hasýllar, silajlar, hasat artýklarý ve sanayi yan ürünleri süt ineklerine verilen kaba yemlerdir.
