Vektör Mücadelesinde İdari İzin: İstanbul Yazın Dokuz Gün Durabilir mi?

İstanbul'da sivrisinekle mücadelenin en yoğun olduğu günlerde bütün saha personeline dokuz günlük tatil verildiğini düşünün. Pazartesi sabahı kontrol edilmesi gereken larva odaklarına gidilmiyor, yağmurdan sonra oluşan su birikintileri incelenmiyor, bir sonraki planlı ziyaret takvimden düşüyor. Dokuzuncu günün sonunda iş kaldığı yerden başlamıyor. Çünkü üreme alanlarında biyolojik süreç, mesaiye verilen aradan bağımsız olarak devam ediyor.

Bu tartışmanın merkezinde işçinin yıllık izni veya kanuni bayram tatili bulunmuyor. Bunların hukuki karşılığı zaten var. Asıl soru şu: Bayramı uzatmak için verilen idari izin, mevcut personel ve araç sayısıyla yürütülen, yaz aylarında yoğunlaşan bir halk sağlığı hizmetine topluca uygulanabilir mi?

Bana göre yanıt açıktır: Saha faaliyetinin devam etmesi gereken dönemlerde, vektör mücadelesinin normal çalışma günleri toplu idari izinle boşaltılamaz. Bu tutum çalışanların dinlenme hakkına karşı çıkmak değil, farklı izin türlerini ve hizmetin gerçek kapasitesini birbirine karıştırmamaktır.

Önce İstanbul'un gerçek iş hacmine bakalım

İstanbul Büyükşehir Belediyesinin 18 Nisan 2026 tarihli açıklamasında 39 ilçede 7 merkezden yürütülen vektör mücadelesi için 568 personel, 182 araç ve dijital sistemde kayıtlı 264.393 sivrisinek üreme kaynağı bildiriliyor. Ekipler bu kaynakları yıl boyunca izliyor; yaz dönemi öncesinde faaliyet yoğunluğu artırılıyor.

Bu sayılar, aynı gün 264.393 odak ilaçlanıyor anlamına gelmiyor. Her odağın ziyaret sıklığı aynı değildir; bir kısmında yalnız izleme veya kaynak azaltma gerekir. Ancak 568 kişinin tümünün aynı anda işe gelmediği bir durumda 182 aracın kendiliğinden sahaya çıkamayacağını anlamak için ayrıca istatistik gerekmiyor. Sürücüsü, uygulayıcısı, saha sorumlusu ve teknik desteği bulunmayan araç hizmet üretmez.

İBB'nin 2025 açıklamasında 588 personel ve 182 ekipten söz edilirken 2026 açıklaması 568 personel ve 182 araç bildiriyor. Farklı tarihlerde ve farklı ifadelerle açıklanan bu rakamları doğrudan verimlilik kıyasına çevirmemek gerekir. Fakat her iki açıklama da işin günlük personel ve saha organizasyonuna bağımlılığını gösteriyor.

İhale ve hizmet alımı gerçeği: Personel sayısı sınırsız değil

Bu alanda çalışan herkes bilir: Filit işçisi, şoför, ziraat mühendisi, biyolog ve ekip sorumlusunun yerine bayramdan bir gün önce başka birini koyamazsınız. Personelin mesleki nitelikleri, biyosidal ürün uygulama yetkinliği, sağlık şartları ve araç kullanma yeterliliği önemlidir.

Kamu İhale Kurulu kararını aktaran 2010 yılı İstanbul Anadolu Yakası vektör mücadelesi ihale kaydında bunun tarihî bir örneği bulunuyor. Personel tablosunda kışın bazı ayları için toplam 64 kişi öngörülürken haziran, temmuz, ağustos ve eylül dahil yoğun dönemde 146 kişi bulunuyor. İdare, yazın işin artacağını işçi sayısını sezonlara göre değiştirerek kabul etmiş.

2022 yılı Muğla Büyükşehir Belediyesi vektör mücadelesi hizmet alımının ihale kayıtlarında ise 225 personel, 54 araç ve 107 makine yer alıyor. Aynı dokümanda biyosidal ürün uygulayıcısı ve şoförlerin ulusal bayram ve genel tatil günlerindeki çalışmalarına ilişkin ayrı ücret kalemleri bulunuyor. Yani kanuni tatil çalışması için ayrılan personel süresi, işin maliyetine ve sözleşme tasarımına girebiliyor. Buna karşılık sonradan açıklanan idari izin, otomatik olarak aynı sözleşme kalemi değildir.

Mevzuatta 2018 sonrası bir değişiklik de var. 4734 sayılı Kanun'un 62/e maddesi ve 375 sayılı KHK'nin ek 20. maddesi nedeniyle belediyelerin personel çalıştırılmasına dayalı işleri, geçmişteki klasik taşeron ihalesiyle aynı modelde yürümüyor; belediye şirketleri üzerinden doğrudan hizmet alımı da var. Üstelik her biyosidal ürün veya ilaçlama hizmeti alımı hukuken personel çalıştırılmasına dayalı sayılmaz. İhale türü, maliyet yapısı ve sözleşme ayrı ayrı incelenir.

Nitekim 2026 yılında İBB iştiraki İSPER'in vektör mücadelesine yönelik biyosidal ürün alımları bulunduğu, Bağcılar Belediyesinin ise araç ve personel teminini de içeren bir mücadele ihalesi açtığı görülüyor. Bunlar farklı ihale modelleridir. Güncel İBB personel hizmet sözleşmesinin tam teknik şartnamesi açık kaynaklarda doğrulanamadığı için orada özel bir idari izin maddesi varmış gibi hüküm kurmuyorum. Ama işin mevcut insan ve ekipman kapasitesine bağlı olduğu tartışmasızdır.

Dokuz günün biyolojik karşılığı nedir?

Amerikan Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezinin (CDC) sivrisinek yaşam döngüsü bilgilerinde Aedes ve Culex türlerinde yumurtadan ergin sivrisineğe gelişimin uygun koşullarda yaklaşık 7-10 gün sürebildiği belirtiliyor. Anopheles türlerinde de bu süre tür ve sıcaklığa bağlı olarak değişir. Dolayısıyla sıcak dönemde bir üreme odağının dokuz gün izlenmemesi, bir gelişim döngüsünün tamamlanmasına imkân verebilir.

Örneğin saha ekibinin kontrol aralığını on gün olarak belirlediği bir odak düşünelim. Ziyaret günü idari izin nedeniyle yedi gün ileri kayarsa odak son denetimden on yedi gün sonra görülecektir. Bu sırada mutlaka salgın çıkacağını söylemek doğru olmaz. Ama başlangıçta risk hesabıyla belirlenmiş ziyaret takviminin bozulduğu ve bazı larvaların erginleşebileceği açıktır.

Burada mücadeleyi sadece ilaçlamaya indirgememek gerekir. Üreme kaynağının kaldırılması, su birikintisinin önlenmesi, fiziksel kontrol, uygun biyolojik mücadele ve ruhsatlı larvasit kullanımı farklı yöntemlerdir. Dünya Sağlık Örgütünün 2026 tarihli larva kaynak yönetimi kılavuzu da bütünleşik ve sahada izlenebilen uygulamaları esas alır. Hangi yöntemi seçerseniz seçin, gerekli kontrolü yapacak personel sahada yoksa yöntemin sürekliliği kesilir.

Resmî tatil nöbeti var; tartıştığımız, ilave idari izin

Bu ayrımı özellikle vurgulamak istiyorum. Ulusal bayram ve genel tatiller 2429 sayılı Kanun'la belirlenir. İş Kanunu kapsamındaki personelin bu günlerde çalışmasının usulü ve ücret karşılığı 4857 sayılı Kanun'un 44 ve 47. maddelerinde düzenlenmiştir. Hafta tatili, çalışma süresi ve fazla çalışma hakları da geçerlidir. Bu yazı hiçbirini tartışmaya açmıyor.

İdari izin ise farklıdır. Kamu çalışanlarına bayram çevresindeki bazı normal iş günleri için verilen ek bir kolaylıktır. İzin kararının hangi çalışanları kapsadığı ve zorunlu hizmetlere ilişkin istisnaları ayrıca incelenir. Belediye şirketi veya özel sektör işçisine bu izin her durumda kendiliğinden uygulanmaz; iş sözleşmesi ve toplu iş sözleşmesi de önemlidir.

Somut örnek: 2026 Kurban Bayramı dolayısıyla yayımlandığı duyurulan Cumhurbaşkanlığı idari izin yazısında 25 Mayıs Pazartesi tam gün, 26 Mayıs Salı öğleye kadar idari izin öngörülürken zorunlu hizmetler için asgari düzeyde personel bulundurulması şartı da yer alıyordu. 23-31 Mayıs arasındaki dokuz günlük takvim aralığının tamamı dokuz gün idari izin değildi; içinde hafta sonu ve kanuni bayram tatili de vardı.

Böyle bir düzenlemede sahada yapılması gereken, zaten mevcut resmî tatil nöbetini yeniden icat etmek değil; bayramın çevresindeki normal çalışma günlerinde hangi kamu hizmetinin gerçekten durdurulabileceğine karar vermektir. Yazın aktif üreme odaklarını kontrol eden saha ekipleriyle idari büro personelini aynı değerlendirmek doğru olmaz.

Elinizdeki personelin tamamı izin istiyorsa ne yapacaksınız?

Diyelim ki bir bölge merkezinde normal bir iş gününde 24 saha ekibi görev yapıyor. Her ekip kendi rotasını tamamlıyor ve ertesi kontrol tarihini kaydediyor. Bayramı uzatan üç ilave iş gününde ekiplerin dörtte üçü idari izinli sayılırsa geriye altı ekip kalır. Üç günde normalde 72 ekip-gün iş kapasitesi varken yalnız 18 ekip-gün kullanılabilir. Aradaki 54 ekip-gün kendiliğinden başka güne taşınmış olmaz.

Bu rakam gerçek İBB puantajı değil, iş gücü kapasitesinin nasıl kaybedildiğini göstermek için kurulmuş örnektir. Bir haftalık saha işinin kalan kısmını sonraki haftaya bırakırsanız o haftanın rutin görevleri de yerinde durmaktadır. Personel sayısı artmadığı sürece ertelenen işin tamamını telafi etmek için ya başka işleri erteleyeceksiniz ya da çalışma süresini ve maliyeti değiştireceksiniz. Sivrisinek ise telafi programının tamamlanmasını beklemeyecek.

Bu nedenle “herkes izin istiyor, dönüşümlü nöbet yapalım” demek tek başına çözüm değildir. Mevcut ekibin tamamı normal iş günlerinde zaten dolu çalışıyorsa, nüfusun ve odakların ihtiyaç duyduğu kapasiteyi bir anda yüzde yirmi beşe düşürüp aynı hizmetin süreceğini iddia edemezsiniz.

Gerçek seçenekler sınırlıdır: İdari izin kararının zorunlu hizmet istisnası kapsamında gereken saha kapasitesini görevde tutarsınız; hukuken ve sözleşmesel olarak mümkünse yeterli ek kapasiteyi önceden sağlarsınız; bunların hiçbirini yapmıyorsanız hizmette belirli ölçüde aksama olacağını kabul edersiniz. Birinci seçenek personelin mevcut kanuni tatil haklarını kaldırmaz. İkinci seçenek zaman, para ve yetkin personel gerektirir. Üçüncü seçenek ise sıcak dönemde kamu sağlığı açısından ciddi risk değerlendirmesi gerektirir.

Yalnız acil ihbarlara bakan küçük bir ekip de planlı larva mücadelesinin karşılığı değildir. Vatandaş sivrisinek şikâyetini yaptığında uçkun popülasyonu çoktan artmış olabilir. Vektör kontrolünün esas değeri, sorun büyümeden üreme kaynaklarını izleyebilmesidir.

İstanbul'da 2026 yılında verilen talimatla dokuz günlük ara bağdaşır mı?

İstanbul Valiliğinin 13 Nisan 2026 tarihli “Vektör ve Diğer Zararlı Haşerelerle Mücadele” konulu yazısına ilişkin yayımlanan haberlerde; ilgili kurumlara mücadele faaliyetlerinin yıl boyunca kesintisiz sürdürülmesi, larva dönemine yönelik önleyici çalışmaların ve çevresel tedbirlerin aksatılmaması talimatı verildiği aktarılıyor. İBB de Nisan 2026 açıklamasında 264.393 kaynağı dijital sistemle takip ettiğini belirtiyor.

Bir taraftan “üreme alanlarını yıl boyunca izliyoruz” diye kamuoyuna açıklama yapıp diğer taraftan sıcak ve yağışlı bir dönemde ilave idari izin gerekçesiyle o kontrolleri dokuz gün durdurmak tutarlı olmaz. Aynı hizmetin bir kısmının zaten gece, hafta sonu veya bayram nöbetinde sürmesi, eksik kalan normal iş günü kapasitesini otomatik olarak karşılamaz.

Deprem sonrası enkaz arama-kurtarma ekibine topluca idari izin verilmesi nasıl işin gerekleriyle bağdaşmazsa, vektör üremesinin yoğun olduğu günlerde koruyucu saha mücadelesinin tümden durdurulması da benzer bir hizmet sürekliliği sorunu yaratır. Risklerin ağırlığı aynı değildir; ortak ilke, takvimsel kolaylığın görev gereğini ortadan kaldırmamasıdır.

Ölçülebilir karar: Kaç kişi izin istediği değil, hangi görev düşüyor?

Saha yöneticisi için uygulanabilir soru şudur: İlave idari izin verilen her gün, o gün yapılması gereken riskli odak denetimlerinden kaçı yapılmadan kalacak? Bunun cevabı mevcut CBS ve iş emirlerinden görülebilir. Kaynak kodu, önceki kontrol tarihi, planlanan yeni ziyaret, larva bulgusu, yerleşime yakınlık, yağış koşulları, görevli ekip ve fiilî tamamlanma kaydı yeterli başlangıç verisidir.

Gecikme kritik odaklarda artıyorsa idari izin için hizmeti durdurma kapasitesi yok demektir. Sadece merkezi büro işlerinin bir kısmı ertelenebiliyor, riskli saha kontrolleri ise eksiksiz sürüyorsa farklı bir karar verilebilir. Herkes için aynı cevap değil, yapılan işin kesilmesine dayanıp dayanamayacağı esas alınır.

İşçi kanuni tatilini kullanmalı, çalıştığı resmî tatillerin ücretini almalı, hafta tatilini yapmalı, iş sağlığı ve güvenliği korunmalıdır. Bunlar pazarlık konusu değil. Fakat idari izin, bu haklarla aynı hukuki nitelikte değildir. Zorunlu hizmet istisnası tanınmışken, idarenin sırf herkes bayramı uzatmak istiyor diye gerekli saha kapasitesinden vazgeçmesi de makul bir kamu yönetimi değildir.

Halk sağlığında bazı işler sonraya bırakılabilir; sivrisineğin üreme döngüsü bunlardan biri değildir. İstanbul'da yazın dokuz gün boyunca vektör mücadelesini durdurmanın mantıklı bir teknik gerekçesini bulamıyorum. Önce sahadaki işin devam edip etmeyeceği belirlenir. İdari izin kararı, o gerçek karşısında değerlendirilir.

Dayanak ve belgeler

İBB, Sivrisinekle Mücadelede Hazırlıklar Tamam, 18 Nisan 2026 (568 personel, 182 araç, 264.393 kaynak):
https://istanbulseninhaber.ibb.istanbul/haber-detay/sivrisinekle-mucadelede-hazirliklar-tamam

İBB Sağlık Hizmetleri, Vektörle Mücadele ve İlaçlama Hizmeti:
https://saglik.ibb.istanbul/vektorle-mucadele-ve-ilaclama-hizmeti/

Kamu İhale Kurulu kararını aktaran 2010 İstanbul Anadolu Yakası vektör mücadelesi ihalesi personel tablosu:
https://arsiv.kikkararlari.com/index.php?Itemid=81&id=21794&option=com_content&task=view

Muğla Büyükşehir Belediyesi, 2022 vektörle mücadele hizmet alımı, İKN 2021/616759:
https://ihale.diyosis.com/ihale/2021-616759

İBB iştiraki İSPER, 2026 vektör mücadelesi biyosidal ürün alımı, İKN 2026/603160:
https://ihaledetay.com/2026-603160

2026 Kurban Bayramı idari izin yazısı hakkında duyuru:
https://www.memurlar.net/haber/1167174/

İstanbul Valiliğinin 13 Nisan 2026 tarihli vektör mücadelesi talimatına ilişkin haber:
https://www.radikal.com.tr/gundem/istanbul-valiligi-talimat-verdi-ilaclama-calismalari-artiyor-29668/

4857, 2429, 4734, 5393 ve 5216 sayılı kanunların yürürlükteki metinleri:
https://www.mevzuat.gov.tr/

CDC, Aedes sivrisineklerinin yaşam döngüsü:
https://www.cdc.gov/mosquitoes/about/life-cycle-of-aedes-mosquitoes.html

CDC, Culex sivrisineklerinin yaşam döngüsü:
https://www.cdc.gov/mosquitoes/about/culex-mosquitoes.html

Dünya Sağlık Örgütü, Operational manual on larval source management, 21 Haziran 2026:
https://www.who.int/publications/i/item/9789240123212