Cezaevlerinde Topraksız Tarım: Marul Yetiştirmekten Meslek Kazandırmaya

Filipinler'deki küçük bir cezaevinden gelen haber, tarımın yalnızca gıda üretmekten ibaret olmadığını hatırlatıyor. Sorsogon eyaletinin Irosin bölgesindeki cezaevinde tutulan insanlar, toprak kullanmadan marul yetiştiriyor. Yaklaşık 45 günde bir 100 baş marul hasat ediliyor. Ürünlerin bir bölümü cezaevinin mutfağına gidiyor, kalanı satılarak gelir elde ediliyor.

İlk bakışta mütevazı bir üretim. Yüz maruldan büyük bir tarımsal işletme kurulamayacağı açık. Fakat burada asıl üretilen şey yalnızca marul değil. Üretime katılan insanlar fide yetiştirmeyi, bitki beslemeyi, sulama sistemlerini yönetmeyi, ürün hasat etmeyi ve pazarlamayı öğreniyor.

Haberi okuyunca aklıma Türkiye'deki ceza infaz kurumları geldi. Bizim cezaevlerimizde de tarım yapılıyor. Hatta düşündüğümüzden çok daha büyük ölçekte yapılıyor. Peki, topraksız tarım da uygulanıyor mu? Uygulanıyorsa hangi aşamada? Bu faaliyetler hükümlülerin tahliye sonrasında geçimlerini sağlayabilecekleri bir mesleğe dönüşebiliyor mu?

Bu soruların cevaplarını araştırınca, Türkiye'de pek bilinmeyen bazı uygulamalarla karşılaştım.

Filipinler'de küçük bir hidroponik bahçe

Irosin Bölge Hapishanesi'ndeki çalışma, 10 Şubat 2026 tarihinde yerel tarım ofisinin verdiği eğitimle başlamış. Cezaevi personeli ve özgürlüğünden yoksun bırakılmış kişilerden oluşan 25 katılımcıya topraksız yetiştiricilik, sistem kurulumu, bitki bakımı ve üretim teknikleri öğretilmiş.

Filipinler Tarım Bakanlığının kentsel tarımı geliştirme programından ve Çalışma ve İstihdam Bakanlığının istihdam desteklerinden yararlanılarak küçük bir hidroponik bahçe kurulmuş.

Yetiştirilen ürün, Rijk Zwaan firmasının geliştirdiği Olmetie adlı yeşil Batavia tipi marul. Hidroponik üretime uygun, hızlı gelişen bir çeşit. Firma, bu çeşidin su kültürü sistemlerinde iyi performans gösterdiğini belirtiyor. Ancak her marul çeşidinde olduğu gibi verim, yetiştirme ortamının sıcaklığına, ışık düzeyine ve bitki besleme yönetimine bağlı.

7 Kasım 2026'da yayımlanan habere göre cezaevinde yaklaşık 45 günde 100 baş marul hasat ediliyor ve satılan ürünlerin birim fiyatı 25 Filipin pesosu.

Bütün ürünlerin satıldığı varsayılsa bile hasat başına brüt gelir 2.500 peso. Üstelik hasadın bir kısmı kurumda tüketildiği için gerçek satış geliri bunun altında kalıyor.

Bu rakam bize önemli bir şey söylüyor: Irosin'deki uygulama henüz büyük bir ticari işletme değil. Daha çok üretim, eğitim ve rehabilitasyonu birleştiren küçük bir model.

Bununla birlikte proje, sınırlı bir alanda dahi tarımsal üretim yapılabileceğini gösteriyor. Aynı zamanda, cezaevinde kazanılan bir becerinin tahliye sonrasında mesleğe dönüşmesi ihtimalini gündeme getiriyor.

Türkiye'de bu iş zaten başlamış

Türkiye'de cezaevlerinde tarım yapılmadığını düşünmek yanlış olur. Adalet Bakanlığı bünyesindeki Ceza İnfaz Kurumları ile Tutukevleri İşyurtları Kurumu, uzun yıllardır tarımsal üretim gerçekleştiriyor.

Daha önemlisi, Türkiye'de topraksız tarım uygulamasının doğrudan ceza infaz kurumlarının içinde gerçekleştirildiğine ilişkin resmî kayıtlar da bulunuyor.

Adana'da su kültüründe marul yetiştiriliyor

Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Adana Zirai Üretim İşletmesi Tarımsal Yayım ve Hizmetiçi Eğitim Merkezi Müdürlüğünün (TAYEM) 10 Mart 2025 tarihli duyurusu oldukça dikkat çekici.

Adana Suluca 2 No.lu Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda hükümlü ve tutukluların rehabilitasyonuna katkı sağlamak amacıyla mini seralar kurulmuş. Bu seralarda saksıda katı yetiştirme ortamı kullanılarak domates ve salatalık, su kültüründe ise marul yetiştiriciliği için altyapı hazırlanmış ve eğitim verilmiş.

Bu örnek, topraksız tarımın yalnızca açık cezaevlerindeki geniş tarım alanlarıyla sınırlı olmadığını göstermesi bakımından önemli. Güvenlik şartlarına uygun biçimde tasarlanmış küçük üretim alanları, kapalı ceza infaz kurumlarında da eğitim amacıyla kullanılabiliyor.

Rehabilitasyon kurumunda ilk hasat

Adana'daki bir başka uygulama daha ileri bir aşamaya ulaşmış.

Adana Rehberlik ve Rehabilitasyon İnfaz Kurumuyla TAYEM arasında 10 Aralık 2024 tarihinde iş birliği protokolü imzalanmış. Bağımlılıkla mücadele sürecindeki hükümlülere yönelik topraksız tarım serası kurulmuş, uygulamalı eğitimler verilmiş.

Domates, salatalık ve marul yetiştirilen sistemde ilk hasat 9 Nisan 2025 tarihinde gerçekleştirilmiş. Hasat edilen ürünler kurumda bulunan hükümlülere dağıtılmış.

Bu iki uygulamaya bakınca, Filipinler'deki çalışmanın Türkiye için tamamen yeni bir fikir olmadığı anlaşılıyor. Bizde de benzer bir teknik kullanılmış, eğitim verilmiş ve ürün alınmış.

Ancak yayımlanan resmî açıklamalarda bu tesislerin sonraki dönem üretim miktarları, işletme maliyetleri, satış gelirleri ve mezun olan kursiyerlerin istihdam durumlarına ilişkin yeterli ayrıntı bulunmuyor.

Böyle bir projenin geleceğini değerlendirmek için yalnızca ilk hasat haberini değil, sonraki yıllardaki sonuçlarını da bilmemiz gerekiyor.

Türkiye cezaevlerinde ne kadar tarım yapılıyor?

Adalet Bakanlığı İşyurtları Kurumunun 2025 Yılı Faaliyet Raporu, ülkemizdeki tarımsal üretimin gerçek büyüklüğünü ortaya koyuyor.

Raporda yer alan verilere göre:
• Ceza infaz kurumu işyurtlarının tarım alanı yaklaşık 44,6 milyon metrekare.
• Bunun yaklaşık 26,2 milyon metrekaresi ekilebilir tarım alanı.
• 2025 yılında 4.625.903 kilogram sebze üretildi.
• Aynı yıl 4.230.118 kilogram meyve üretildi.
• Seracılık faaliyetleri toplam 195.536,7 metrekare alanda gerçekleştiriliyor.

Burada önemli bir ayrım var. Bu rakamlar topraksız tarımın değil, ceza infaz kurumlarındaki genel tarımsal üretimin verileridir. Bakanlık raporunda bu üretimin ne kadarının hidroponik yöntemlerle gerçekleştirildiği ayrı bir toplam olarak belirtilmiyor.

Tarsus Açık Ceza İnfaz Kurumunda 26 dönüm sera ve 14 dönüm açık tarım alanında çeşitli sebzeler yetiştiriliyor. Kırşehir'de meyve ve sebze üretimi yapılıyor. Siverek Açık Ceza İnfaz Kurumunda ise Eylül 2026'da 1,5 dönümlük sera alanına 6.500 adet marul dikildiği açıklanmış.

Dolayısıyla Türkiye'nin sıfırdan kuracağı bir tarımsal rehabilitasyon sistemine ihtiyacı yok. Mevcut işyurtları, seralar, üretim deneyimi ve kurumlar arası iş birliği değerlendirilebilir.

Asıl soru, bu birikimin modern yetiştiricilik teknolojileriyle nasıl geliştirileceği.

Topraksız tarım cezaevlerine neden uygun olabilir?

Geleneksel tarım için toprağa, uygun iklime, geniş araziye ve mevsimsel koşullara ihtiyaç duyulabiliyor. Topraksız tarımda ise bitkinin su ve besin ihtiyacı kontrollü bir sistemle karşılanıyor.

Hidroponik yetiştiricilikte marulun kökleri, besin elementlerini içeren bir çözeltiyle besleniyor. NFT olarak adlandırılan ince besin filmi tekniğinde, besin çözeltisi hafif eğimli yetiştirme kanallarından geçirilerek kök bölgesine ulaştırılıyor. Çözelti bir depoda toplanıp tekrar dolaşıma sokulabiliyor.

Bu sistemin ceza infaz kurumları açısından önemli bir özelliği, büyük tarım arazilerine bağımlı olmaması.

Uygun bir sera, kontrollü bir açık alan ya da yeterli doğal ışık alan güvenli bir bölümde küçük ölçekli üretim yapılabilir. Yetiştiricilik tezgâhları, sirkülasyon pompaları, su depoları ve ölçüm cihazlarıyla eğitim amaçlı bir düzenek kurulabilir.

Toprağın bulunmaması, yabancı ot mücadelesini ve bazı toprak kaynaklı hastalıklarla ilgili sorunları azaltabilir. Fakat hidroponik sistem hastalıksız üretim anlamına gelmez. Özellikle ortak besin çözeltisindeki bir hastalık etmeni, sistemdeki çok sayıda bitkiye yayılabilir.

Elektrik kesintisi, pompa arızası, yanlış besin çözeltisi hazırlanması veya su sıcaklığının yükselmesi kısa sürede ürün kaybına neden olabilir.

Bu nedenle topraksız tarımı yalnızca PVC borulara marul dikmek şeklinde görmek doğru değildir. İşletilmesi gereken küçük bir tarımsal üretim tesisinden söz ediyoruz.

İşin eğitim yönü de tam burada başlıyor.

Sistemde çalışan kişi yalnızca fide dikmeyecek; su kalitesini kontrol etmeyi, pH ve elektriksel iletkenlik (EC) ölçmeyi, bitki besin eksikliklerini tanımayı, ekipman temizliğini ve üretim kayıtlarını tutmayı öğrenecek.

Böylece bir kişi sıradan tarımsal işçilikten başlayarak teknik sera personeli olabilecek bilgi ve deneyimi kazanabilir.

Bir marulun maliyeti hesaplanmadan ticari başarıdan söz edilemez

Cezaevlerinde topraksız tarımın gelir getirici olup olamayacağı sorusuna yalnızca olumlu cevap vermek yeterli değil.

Önce maliyet hesabını yapmak gerekiyor.

Örneğin 1.000 bitki yetiştirme noktasına sahip bir pilot sistem kurulduğunu düşünelim. Üretim takvimi, iklim koşulları ve temizlik süreleri uygun olduğu takdirde yılda yedi yetiştirme dönemi hedeflenebilir.

Her dönemde 1.000 bitki yetiştirilir ve bunların yüzde 90'ı pazarlanabilir kalitede hasat edilirse yılda 6.300 baş marul elde edilir.

Örnek hesapta bir marulun ortalama 20 TL'ye değerlendirildiğini varsayarsak yıllık brüt ürün değeri 126.000 TL olur.

Bu rakam bir piyasa fiyatı veya kâr tahmini değildir. Yalnızca kapasite hesabını açıklamak amacıyla kullanılan varsayımsal bir örnektir.

Üstelik bu tutardan tohum, fide yetiştirme malzemesi, gübre, su, elektrik, ambalaj, ekipman bakım giderleri, amortisman ve mevzuata uygun işçilik ödemeleri düşülmemiştir.

Bu ölçekteki bir tesisin yalnızca marul satarak yüksek ticari kâr üretmesini beklemek gerçekçi olmayabilir.

Fakat değerlendirmeyi burada bitirmek de doğru değil. Çünkü tesis aynı zamanda mesleki eğitim sağlayacak, kurumun gıda ihtiyacının bir kısmını karşılayacak ve uygulamalı öğrenme imkânı sunacaktır.

Kurum mutfağında kullanılan ürünler de ekonomik değere sahiptir. Ancak maliyet hesabında bunları sanki piyasaya satılmış gibi göstermek yerine, kurumun gerçek satın alma maliyetindeki tasarrufu esas alınmalıdır.

Bir hidroponik tesisin toplam başarısı, ürettiği marulun kilogramından daha geniş bir değerlendirmeyi hak ediyor.

Her cezaevine hidroponik sera kurulmalı mı?

Hayır.

Türkiye'nin iklimi, ceza infaz kurumlarının yapısı ve mevcut tarımsal imkânları birbirinden oldukça farklı.

Antalya'da uygun havalandırma ve gölgeleme sistemiyle yetiştirilen marul, yazın aşırı sıcaklarında yine de verim ve kalite sorunları yaşayabilir. İç Anadolu'da ise kış döneminde ısıtma giderleri ticari üretimin ekonomik dengesini değiştirebilir.

Işık yetersizliği olan kapalı bir hacimde yapay aydınlatmayla üretim yapmak da ayrıca enerji tüketir. Bu nedenle sırf teknolojik göründüğü için çok katlı, tamamen yapay ışıklı üretim tesislerine yatırım yapmak doğru bir başlangıç olmayabilir.

Arazisi geniş, sulama suyu yeterli ve geleneksel seracılığı başarıyla yürüten bir açık ceza infaz kurumunda mevcut üretimin devam ettirilmesi daha ekonomik olabilir.

Buna karşılık kullanılabilir alanı sınırlı, fakat uygulamalı eğitim yapmaya uygun bir bölüm bulunan kapalı ceza infaz kurumunda küçük hidroponik sistem daha anlamlıdır.

İki farklı amacı birbirine karıştırmamak gerekir: Ticari üretim yapacak sera ile meslek eğitimi verecek uygulama serası aynı büyüklükte ve aynı teknoloji düzeyinde olmak zorunda değildir.

Peki neden daha yaygın değil?

Türkiye'de kaç ceza infaz kurumunda aktif hidroponik sistem bulunduğunu ve bu tesislerin ne kadar üretim gerçekleştirdiğini ortaya koyan güncel, ayrıntılı ve kamuya açık bir ulusal envantere ulaşmak kolay değil.

Bu yüzden topraksız tarımın yaygınlaşmadığını kesin bir hüküm olarak ileri sürmek veya bunun nedenini kurumların ilgisizliğine bağlamak doğru olmaz.

Bununla birlikte genişleme kararı verilirken bazı güçlüklerin hesaba katılması gerekiyor.

Her cezaevinde yetiştiriciliği yönetecek ziraat mühendisi veya hidroponik konusunda eğitimli teknik personel bulunmayabilir. Kurulum için ayrılan bütçenin yanında sistemin yıllarca işletilmesi için gerekli bakım ve sarf malzemesi bütçesi de oluşturulmalıdır.

Öte yandan ceza infaz kurumlarında güvenlik, faaliyet tasarımının ayrılmaz bir parçasıdır. Besin çözeltisinde kullanılan kimyasallar, elektrikli ekipmanlar, kesici aletler ve tesisin giriş çıkışları uygun denetim altında bulunmalıdır.

Bir başka mesele de eğitim sürekliliği. Tahliye, nakil veya başka nedenlerle üretimde görev alan hükümlüler değişebilir. Sistemin bütün bilgisi tek kişinin elinde kalırsa üretim kesintiye uğrayabilir.

Bunlar hidroponik yetiştiriciliğin yapılamayacağını değil, sıradan bir hobi bahçesi gibi yönetilemeyeceğini gösteriyor.

Hükümlünün emeği karşılıksız bırakılmamalı

Konunun üzerinde özellikle durulması gereken taraflarından biri de çalışma hakkı.

5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'un 29. maddesi, hükümlülerin kurum imkânları ölçüsünde belirlenen ücret karşılığında atölye veya işyurtlarında çalıştırılabilmesine imkân tanıyor. Aynı madde, çalıştırmanın temel amaçlarından birinin hükümlülere tahliye sonrasında yaşamlarını sürdürebilecekleri meslekleri kazandırmak olduğunu belirtiyor.

Bu nedenle cezaevinde üretim yapılmasını yalnızca ucuz iş gücü elde etme yöntemi olarak düşünmek kabul edilemez.

Mesleki eğitim ile ticari çalışmanın koşulları birbirinden ayrılmalı; çalışma süresi, gündelik ücret, sigorta ve iş güvenliği yükümlülükleri ilgili mevzuata göre uygulanmalıdır.

Hükümlünün ürettiği ürün satıldığında, bu faaliyetin kendisine ne kazandırdığı da açık biçimde gösterilmelidir.

Burada kazanç yalnızca para değildir. Belgelendirilmiş eğitim, gerçek iş deneyimi ve tahliye sonrasında iş bulma olanağı da değerlidir. Fakat bunlar, ücretli çalışmanın karşılığını ortadan kaldırmaz.

Türkiye için uygulanabilir bir pilot model

Yeni bir ulusal program ilan etmeden önce mevcut uygulamaların değerlendirilmesi daha doğru olacaktır.

Adana'daki topraksız tarım çalışmaları incelenebilir. Kullanılan sistemler, karşılaşılan sorunlar, işletme giderleri ve eğitim sonuçları kayıt altına alınabilir.

Ardından farklı iklim bölgelerindeki birkaç ceza infaz kurumunda karşılaştırmalı pilot çalışma yürütülebilir.

Örneğin Akdeniz iklimindeki bir kurumda doğal havalandırmalı sera, İç Anadolu'daki bir kurumda mevcut seranın küçük bir bölümü, alanı sınırlı başka bir kurumda ise kontrollü uygulama ünitesi kullanılabilir.

Pilot tesisler için yaklaşık 100-150 metrekarelik bir alan başlangıçta değerlendirilebilir. Ancak nihai büyüklük; kullanılabilir alan, üretim kapasitesi, güvenlik düzeni ve bütçe hesabına göre belirlenmelidir.

Bu projede Adalet Bakanlığı İşyurtları Kurumu işletme ve çalışma düzenini yürütürken, Tarım ve Orman Bakanlığı teknik yetiştiricilik desteği verebilir. Üniversitelerin ziraat fakülteleri araştırma ve ölçüm süreçlerine katkı sağlayabilir. Yetkili mesleki eğitim kurumları ise eğitim programlarının belgelendirilmesini üstlenebilir.

Katılımcılar fide yetiştirmeden hasada kadar bütün üretim döngüsünü öğrenmeli. Besin çözeltisi hazırlamayı, EC ve pH ölçmeyi, bitki gelişimini izlemeyi, hijyen kurallarını ve pazarlama hesabını uygulamalı olarak görmeli.

Ürünlerin önce kurum mutfaklarında kullanılması, uygun koşullarda da işyurtlarının mevcut satış kanallarında değerlendirilmesi düşünülebilir.

Ancak kurulan tesisin başarısı açılış töreniyle ölçülmemeli.

Bir yılın sonunda kaç kilogram ürün alındığı, ne kadar su ve elektrik tüketildiği, kaç kişinin eğitim gördüğü, kaç kişinin belge aldığı ve toplam maliyetin ne olduğu açıklanmalı.

Daha da önemlisi, tahliye edilen katılımcıların altı ay veya bir yıl sonra tarım sektöründe çalışıp çalışmadıkları, kişisel verileri korunarak ve uygun yöntemlerle izlenmeye çalışılmalı.

Çünkü rehabilitasyonun kalıcı sonucu, cezaevinde alınan ilk hasattan çok daha sonra anlaşılacaktır.

Asıl hasat tahliyeden sonra yapılacak

Filipinler'deki 100 marulluk haberden Türkiye'ye döndüğümüzde karşımıza düşündüğümüzden farklı bir tablo çıkıyor.

Bizde yıllardır tarım yapan, milyonlarca kilogram ürün yetiştiren, geniş sera alanları işleten ceza infaz kurumları var. Topraksız tarımın ilk uygulamaları da gerçekleştirilmiş.

Eksik olduğunu düşündüğüm şey yeni bir üretim teknolojisinden ziyade, bu çalışmaların eğitim, üretim ekonomisi ve tahliye sonrası istihdam sonuçlarını birlikte ortaya koyan, düzenli biçimde izlenebilir bir sistem.

Bir hükümlü cezaevinden çıktığında yalnızca marul yetiştirmeyi öğrenmiş olabilir. Ama bunu doğru biçimde öğrendiyse bir serada çalışabilir, fide üretiminde görev alabilir, sulama sistemlerini yönetebilir ya da zamanla kendi küçük işletmesini kurabilir.

Bunların hiçbiri kendiliğinden gerçekleşmez. Mesleki yeterlilik, gerçek iş deneyimi ve tahliye sonrası destek gerektirir.

Yine de denenmeye değer bir yol var.

Ceza infaz kurumlarında tarım yapılmasının asıl anlamı, içeride ne kadar çok ürün yetiştirildiğinden ibaret olmamalı.

Bir insanın cezaevinden çıktıktan sonra kendi emeğiyle geçinebilecek beceriyi kazanması, yetiştirilen marulun ticari değerinden çok daha büyük bir kazanımdır.

Türkiye'nin mevcut tarımsal üretim birikimini bu hedefe daha güçlü biçimde yönlendirmesi mümkün görünüyor.

Kaynaklar

Filipinler uygulaması — Daily Tribune, 7 Kasım 2026:
https://tribune.net.ph/2026/11/07/irosin-jail-turns-hydroponics-harvest-into-food-and-livelihood-for-pdls

Türkiye'de topraksız tarım — Tarım ve Orman Bakanlığı, Adana TAYEM, 10 Mart 2025:
https://egitim.tarimorman.gov.tr/adana/Haber/1119/%E2%80%8Badana-Suluca-2-Nolu-Yuksek-Guvenlikli-Kapali-Ceza-Infaz-Kurumu-Hukumlu-Ve-Tutuklularinin-Rehabilitasyonunu-Desteklemek-Icin-Topraksiz-Tarimda-Mini-Seralar-Kurulmustur

Adana Rehberlik ve Rehabilitasyon İnfaz Kurumu, 14 Nisan 2025:
https://adanarrik.adalet.gov.tr/duyuru_115816

Adalet Bakanlığı, İşyurtları Kurumu 2025 Yılı Faaliyet Raporu, s. 60-61:
https://iydb.adalet.gov.tr/Resimler/Dokuman/20260227164251135FAAL%C4%B0YET%20RAPORU%202025%20REV%2027.02.26.pdf

5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun, özellikle 29 ve 30. maddeler:
https://mevzuat.adalet.gov.tr/mevzuat/102944?query=5275

Rijk Zwaan — Olmetie RZ çeşidi:
https://www.rijkzwaan.in/lettuce/OLMETIE-RZ-prdLS10839-ctgCrops.lettuce

Oklahoma State University — Electrical Conductivity and pH Guide for Hydroponics:
https://extension.okstate.edu/fact-sheets/electrical-conductivity-and-ph-guide-for-hydroponics