Evinde Yapmadığın Pisliği Parkta Neden Yapıyorsun?

Bir park düşünün. Yemyeşil çimler, gölge veren ağaçlar, özenle yapılmış yürüyüş yolları… Belediye vatandaş rahat etsin diye ahşap masalar, oturma bankları, üzeri çatılı piknik alanları hazırlamış. İnsan ailesiyle gelsin, otursun, dinlensin, çocuklarıyla güzel vakit geçirsin diye.

Sonra bir aile geliyor. Karpuzunu kesiyor, çekirdeğini çitliyor, fıstığını yiyor, çayını içiyor. Buraya kadar hiçbir sorun yok.

Ama kalkıp gittiklerinde masanın üzerinde karpuz kabukları, yapış yapış olmuş meyve suları, peçeteler; oturakların üzerinde ve yerde yüzlerce çekirdek kabuğu kalıyor. Bir süre sonra sinekler üşüşüyor. Bir sonraki aile geldiğinde oturacak temiz bir yer bulamıyor.

Peki, bu insanlar evlerinde de böyle mi yaşıyor?

Salonlarında çekirdek çitleyip kabuklarını halıya mı atıyorlar? Karpuz kestiklerinde suyunu yemek masasının üzerinde mi bırakıyorlar? Çocukları koltuğun üzerine fıstık kabuğu döktüğünde hiçbir şey söylemiyorlar mı?

Büyük ihtimalle hayır.

İşte asıl mesele burada başlıyor. İnsan kendi evinde göstermediği özensizliği, hepimize ait olan yerde neden gösterebiliyor?

Belediyeler çekirdek kabuğu süpürmek için mi var?

Elbette belediyelerin parkları temizleme sorumluluğu var. Çöp kutularının boşaltılması, yürüyüş yollarının süpürülmesi, oturma alanlarının temiz tutulması, yeşil alanların bakımı kamu hizmetinin bir parçası.

Ama kamu hizmetiyle vatandaşın sorumsuzluğunu birbirine karıştırmamak gerekiyor.

Bir park görevlisinin işi, insanların arkasından sürekli karpuz suyu silmek, avuç avuç çekirdek kabuğu toplamak olmamalı.

Üstelik mesele yalnızca birkaç kabuğun süpürülmesi değil. Ahşap masaya dökülen şekerli meyve suyu kuruduğunda yapışkan bir tabaka bırakıyor. Üzerine toz yapışıyor, sinekler geliyor. Masa bir sonraki kullanıcı için temizlenmeden kullanılamaz hâle geliyor.

Çekirdek kabukları ise özellikle ahşap döşemelerin aralarına, bankların altına, çakıl ve toprak zeminlere doluyor. Sert zemindeki birikintiyi süpürmek nispeten kolayken çimlerin, çalıların ve ahşap yapıların arasındaki kabukları toplamak çok daha zahmetli.

Yani bir kişinin birkaç dakikada oluşturduğu pislik, bir çalışanın çok daha uzun süre uğraşmasını gerektirebiliyor. Bu süre boyunca aynı personel parkın başka bir yerindeki gerçek bakım ve temizlik ihtiyacına yetişemiyor.

Bir insanın keyfi, başka bir insanın gereksiz iş yüküne dönüşüyor.

Burası benim evim değil, ama benim de parkım

İnsanların ortak kullanım alanlarına yaklaşımında tuhaf bir çelişki var.

Evindeki yeni koltuğa leke gelmesin diye dikkat eden kişi, belediyenin aldığı bankı umursamayabiliyor. Evinde yere düşen bir kırıntıyı toplayan kişi, parkta kabukları ayaklarının altına dökmekte sakınca görmeyebiliyor.

Çünkü evdeki eşyanın sahibi belli. Parktaki eşyanın sahibi ise sanki hiç kimse değil.

Oysa tam tersi.

Parkın masası da, bankı da, çöp kutusu da, ağacı da hepimizin. Bunların yapımı, onarımı ve temizliği yine toplumun kaynaklarıyla karşılanıyor.

Daha önemlisi, o masayı bizden sonra kullanacak insanların da bizim kadar hakkı var.

Biz kalktıktan beş dakika sonra oraya küçük çocuğuyla gelen bir anne, oturmadan önce karpuz artıklarını mı temizlemek zorunda? Yaşlı bir çift, banktaki çekirdek kabuklarını elleriyle mi süpürmeli?

İnsan evinden çıkınca sorumluluklarını geride bırakmıyor.

Çöp kutusu uzaktaysa yere mi atacağız?

Bu davranışı savunmak için kullanılan gerekçeleri de biliyoruz: “Çöp kutusu yoktu.” “Temizlikçi gelip toplar.” “Zaten belediyenin görevi.” “Alt tarafı çekirdek kabuğu, toprağa karışır.”

Hayır. Çekirdek kabuğunun bitkisel kökenli olması, onu istediğimiz yere atabileceğimiz anlamına gelmiyor. Kontrollü kompostlama başka şey, parkın zeminine yiyecek artığı yığmak başka.

Çöp kutusu yoksa getirdiğimiz poşete koyup götürebiliriz. Karpuzu taşıyıp parka getirebiliyorsak kabuğunu da en yakın uygun çöp kutusuna taşıyabiliriz.

Kaldı ki çöp kutusunun yetersizliği de ayrı bir belediyecilik meselesidir. Yoğun piknik alanlarında yeterli sayıda, uygun konumda ve düzenli boşaltılan atık kutuları bulunmalıdır.

Ancak belediyenin bir eksiği, vatandaşın yere çöp atmasını haklı çıkarmaz.

Çocuklara nasıl bir medeniyet öğretiyoruz?

Bir çocuğun yanında saatlerce çevre bilincinden söz edebilirsiniz. Ağaçları korumasını, doğayı sevmesini, sokakları temiz tutmasını anlatabilirsiniz.

Ama aynı çocuğun gözü önünde çekirdek kabuklarını yere atıyorsanız verdiğiniz bütün dersleri kendiniz boşa çıkarırsınız.

Çocuklar yalnızca söyleneni değil, gördüklerini de öğrenir.

Piknik bitince çocuğuyla birlikte masayı toplayan bir aile, ona uzun nutuklardan çok daha değerli bir davranış kazandırır.

Tersi de geçerli. Babası veya annesi karpuz kabuğunu masada bırakıp yürüdüğünde çocuk bunun normal olduğunu düşünmeye başlayabilir.

Sonra okullarda çevre bilinci etkinlikleri düzenler, duvarlara doğayı koruma afişleri asarız. Fakat çocuğun her hafta parkta gördüğü davranış değişmiyorsa o afişlerin etkisi sınırlı kalır.

Temizlik görevlisine saygı, onun işini artırmamakla başlar

Parklarda çalışan temizlik personeli toplumun ortak yaşam alanlarını kullanılabilir durumda tutmak için emek veriyor.

Bu emeği küçümsemek de, nasıl olsa birileri temizliyor diye sınırsız kirletme hakkı olduğunu düşünmek de yanlış.

Bir belediye çalışanının yerdeki çekirdek kabuklarını toplaması görev tanımına girebilir. Ama bu, kabukları bilerek yere atan kişinin davranışını kabul edilebilir yapmaz.

Üstelik belediyeler yalnızca temizlik personeli sayısını artırarak bu meseleyi çözemez. Yoğun kullanılan piknik alanlarında uygun atık toplama düzeni, gerektiğinde uyarı ve denetim, düzenli temizlik ve bakım şarttır. Bunların yanında vatandaşın da kendi davranışını düzeltmesi gerekir.

Biri diğerinin yerine geçmez.

Medeniyet, masadan kalkarken belli olur

Güzel parklar yapmak önemli. Sağlam banklar, gölgelikli masalar, bakımlı çimler, temiz tuvaletler, yeterli çöp kutuları elbette gerekli.

Ama hiçbir belediye, vatandaşın kendi isteğiyle göstermediği özeni sınırsız personel ve bütçeyle telafi edemez.

Medeniyet yalnızca güzel yollar, modern binalar, pahalı otomobiller ve gösterişli parklarla ölçülmez.

Medeniyet, kimse sizi izlemiyorken ortak kullandığınız bir masayı nasıl bıraktığınızla da ilgilidir.

Bir parkta piknik yapmak hepimizin hakkı. Karpuz da yiyebiliriz, çekirdek de çitleyebiliriz. Mesele ne yediğimiz değil, arkamızda ne bıraktığımızdır.

Ve artık şu soruyu kendimize sormamız gerekiyor:

Kendi evimizde bırakmaya razı olmadığımız pisliği, başkasının oturacağı masada bırakmaya nasıl razı oluyoruz?

Belediye o masayı yeniden temizleyebilir. Peki, biz ne zaman kendimizden sonrakini düşünmeyi öğreneceğiz?