Kanalizasyonlara İlaç Sıkmak: Sivrisinekle Mücadele mi, Ölçülmeyen Bir Alışkanlık mı?
Kanalizasyonlarda sıcak sisleme ve ULV gerçekten sivrisinekleri azaltıyor mu? WHO, AMCA, EMCA, Texas saha deneyi ve İBB’nin 2023 resmî kaydı üzerinden teknik bir değerlendirme.
Kışın bir belediye ekibi rögar kapağını açıyor. Taşınabilir sıcak sisleme cihazı çalıştırılıyor ve kanalizasyon hattına insektisit içeren yoğun bir sis veriliyor. Birkaç dakika sonra kapak kapatılıyor. İş tamamlandı. Peki, o hattın içinde gerçekten kaç sivrisinek vardı? Hangi türler bulunuyordu? İlaç bunların ne kadarına ulaştı? Kaçı öldü? Bir hafta sonra veya ilkbaharda sivrisinek yoğunluğu değişti mi?
Bu soruların cevaplarını bilmeden bir ilaçlama işlemini başarılı bir sivrisinek mücadelesi olarak nitelendirmek mümkün değil.
Türkiye'de kanalizasyonlara sıcak sisleme ve zaman zaman soğuk ULV uygulamasının dayanağını, Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi (ECDC), Avrupa Sivrisinek Kontrol Birliği (EMCA), Amerikan Sivrisinek Kontrol Birliği (AMCA) ve farklı ülkelerdeki saha araştırmaları üzerinden incelemek gerekiyor. Mesele sivrisinekle mücadele edilip edilmemesi değil; yöntemin doğru yerde kullanılıp kullanılmadığı ve başarısının ölçülüp ölçülmediği.
Belediyelere kanalizasyon sislemesi fikrini kim verdi?
Bu yöntemi yalnızca belediyelerin kendi başına geliştirdiğini söyleyemeyiz. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumunun 2017 tarihli Belediyeler İçin Biyosidal Ürün Uygulamaları Rehberi, sayfa 28'de sıcak sislemeyi özellikle kanalizasyonlar, rögarlar ve fosseptikler gibi kapalı sistemler için öneriyor.
Aynı sayfada soğuk ULV uygulaması için dikkat çekici bir değerlendirme de var: Mücadelede etkinliğinin düşük olabildiği belirtilerek halkı psikolojik açıdan rahatlatmak amacıyla da kullanıldığı ifade ediliyor. Bu değerlendirme, en azından kamu rehberinin kendi içinde, yapılan işlemin görüntüsü ile biyolojik başarısı arasında ayrım yapıldığını gösteriyor.
Biyosidal Ürünlerin Kullanım Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'in 21. maddesinde de meskûn mahallerde sıcak sislemeye genel sınırlama getirilirken gerekli tedbirler alınması koşuluyla kanalizasyonlarda bölgesel ve sınırlı uygulamaya istisna tanınıyor.
Ancak bir yöntemin mevzuatla belirli koşullarda izinli olması, her kanalizasyon hattında rutin uygulanması gerektiğinin veya uygulandığı her noktada etkili olduğunun kanıtı değildir. Kurumsal bir tavsiyenin dayandığı saha deneylerinin, güncel bilimsel bulgular ışığında yeniden değerlendirilmesi gerekir.
Kanalizasyonlarda gerçekten sivrisinek var mı?
Evet, olabilir. Buna karşı çıkmak bilimsel olarak doğru olmaz. Ancak her rögarın sivrisinek barındırdığı, her kanalizasyonun üreme alanı olduğu veya soğuk bastırınca bütün sivrisineklerin yer altına indiği iddiası da savunulamaz.
ECDC'nin Culex pipiens tür kompleksine ilişkin açıklamaları, özellikle molestus formunun organik madde içeren karanlık yer altı sularında üreyebildiğini gösteriyor. Uygun koşullardaki su birikintileri, bodrumlar, drenaj ve yer altı altyapıları sivrisineklerin gelişmesine imkân verebilir. Buna karşılık aynı tür kompleksinin pipiens formunda dişilerin kış diyapozuna girmesi yaygındır. Biyoloji tür ve popülasyona göre değişir; bütün kışlaklar aktif üreme alanı değildir.
Sivrisineğin yer altında bulunabilmesi ile kanalizasyon şebekesinin tamamının ilaçlanmasını gerektirmesi arasında çok büyük fark vardır. Yer altında rastlanan bir ergin bireyin orada ürediği de varsayılamaz. Üreme iddiası için uygun su ortamı, larva ve pupa varlığı veya ergin çıkışı araştırılmalıdır.
Rögar, fosseptik, yağmur suyu ızgarası ve atık su kolektörü aynı yer değil
Bir yağmur suyu mazgalının altında küçük bir haznede su birikmesi, organik artıkların burada tutulması ve suyun haftalarca kalması sivrisinek gelişimi için elverişli koşullar sağlayabilir. Bir fosseptik de bağlantı, havalandırma, sızdırmazlık ve suyun özelliklerine göre üreme alanına dönüşebilir.
Buna karşılık sürekli akışın, çalkantının veya farklı fiziksel ve kimyasal koşulların bulunduğu atık su kolektörünün her metresi aynı riski taşımaz. Suyun görünüşte kirli olması ne otomatik olarak larvasız olduğu ne de mutlaka sivrisinek üreteceği anlamına gelir. Ayrıca larva varlığı ile başarılı ergin çıkışının miktarı da aynı şey değildir.
Barselona'da yapılan kapsamlı saha çalışmalarında, suyu bünyesinde tutan belirli toplama yapılarının diğer altyapı elemanlarına göre daha önemli üreme kaynakları olduğu gösterildi. Bu nedenle belediye ekiplerinin bütün yer altı sistemine aynı muameleyi yapması yerine yapıları hidrolik ve entomolojik özelliklerine göre sınıflandırması gerekir.
Dünya Sağlık Örgütü sislemeye nasıl yaklaşıyor?
WHO, ergin sivrisineklere yönelik alan sislemesini tamamen reddetmiyor. Uygun ürün ve ekipmanla, özellikle salgın veya acil müdahale koşullarında, uçan sivrisinek popülasyonuna kısa süreli etki sağlanabilir. WHO'nun 2003 tarihli Space Spray Application of Insecticides kılavuzu uygulama tekniğinin esaslarını açıklıyor.
Ancak yumurta, larva, pupa ve su birikintisi yerinde duruyorsa ergin sayısı yeniden artabilir. Bu nedenle alan sislemesi kaynak kontrolünün otomatik alternatifi değildir.
WHO'nun 2022 tarihli insektisit direnci izleme ve müdahale seçimi kılavuzu, Culex türleri söz konusu olduğunda özellikle üreme alanlarının bilindiği kentsel bölgelerde larva mücadelesini öne çıkarıyor; rutin alan sislemesini Culex quinquefasciatus ve diğer Culex türleri için genel uygulama olarak önermiyor. Batı Nil virüsü gibi arbovirüs tehlikesi bulunan koşullarda ise hedef türün duyarlılığı doğrulanarak ergin mücadelesi değerlendirilebilir.
Bu kılavuzları kanalizasyonlara hiçbir koşulda ilaç uygulanamaz şeklinde yorumlamak da yanlış, bütün şebekelere yıl boyunca sisleme yapılmasını WHO tavsiyesi gibi sunmak da yanlış.
ABD'de aynı uygulama denendi; ölçüm ne gösterdi?
Texas'ta Harris County Halk Sağlığı Sivrisinek Kontrol Birimi, 2008–2009 yıllarında yer altı yağmur suyu drenajlarında sıcak sislemenin Culex quinquefasciatus üzerindeki etkisini doğrudan araştırdı. Çalışmada yer altı sistemlerinden toplanan yabani sivrisinekler ve insektisite duyarlı laboratuvar popülasyonları birlikte test edildi.
2008 testlerinde yabani sivrisineklerde ortalama kontrol oranı yüzde 29,39, duyarlı laboratuvar sivrisineklerinde yüzde 56,04 bulundu. 2009'daki ilgili insektisit denemelerinde bu değerler sırasıyla yüzde 16,55 ve yüzde 24,43'e düştü. Araştırmada mineral yağın tek başına uygulandığı ayrı kontroller de yer aldı; bunları insektisit başarı oranlarıyla karıştırmamak gerekiyor.
Sis damlacıklarının drenaj içinde onlarca metre ilerlemesi ölçüldü. Ancak sisin ilerlemiş olması yeterli sivrisineğin öldüğü anlamına gelmedi. Araştırmacılar, denenen kimyasalların ve uygulama yönteminin belirtilen koşullarda yetersiz kaldığı sonucuna vardı. Harris County birimi bu değerlendirmeden sonra yer altı sıcak sisleme operasyonlarını etkisizlik nedeniyle durdurdu.
Bu bulgu dünya üzerindeki bütün ürünlerin, cihazların ve kanalizasyonların başarısız olduğunu kanıtlamaz. Ama çok temel bir ilkeyi kanıtlar: Sahada kullanılan bir yöntem kendi etkinlik testini geçemeyebilir. Böyle bir durumda yıllardır yapılıyor diye devam etmek yerine yöntemi değiştirmek gerekir.
Sıcak sisleme ile soğuk ULV neden aynı şey değil?
Soğuk ULV'de insektisit formülasyonu mekanik yöntemle çok küçük damlacıklara ayrılır. Sıcak sislemede uygun formülasyon ısıtılarak sis oluşturulur. İkisi de uygun koşullarda ergin sivrisineklerle temas etmeyi hedefler. Kullanılan çözücü, damlacık boyutu, hava hareketi, sıcaklık, nem, şebekenin geometrisi, yan galeriler, su yüzeyi ve böceğin saklandığı yerler sonucu etkileyebilir.
Kanalizasyonun bir menholünden diğerine sis çıkması görsel bir olaydır; biyolojik başarı ölçümü değildir. İlaç damlacıklarının hedef canlıyla temas etmesi, yeterli öldürücü etki oluşturması ve doğadaki popülasyonu anlamlı biçimde azaltması gerekir.
Bir başka ayrım da kalıcı yüzey uygulaması ile alan sislemesidir. Bunlar birbirinin yerine geçmez. Özellikle kışın hareketsiz veya korunaklı yüzeylerde bulunan erginlerin varlığı doğrulanmışsa, uygulanacak yöntem yalnızca cihazın sis çıkarabilmesine göre seçilemez.
İlaçların etken maddesi ne? Bir cihazın adı neden yetmiyor?
Ergin sivrisinek kontrolünde dünya genelinde piretrinler ve permetrin, deltametrin gibi sentetik piretroitler dahil çeşitli etken maddeler kullanılıyor. Bazı formülasyonlarda piperonil bütoksit (PBO) gibi sinerjistler de bulunabiliyor. Malatiyon gibi organofosfatların kullanıldığı uygulamalar da var. Fakat bu maddelerin toksikolojik özellikleri, izinli kullanım alanları ve direnç profilleri birbirinin aynı değil.
Bir etken maddenin sivrisinek mücadelesinde kullanılıyor olması, Türkiye'de kanalizasyona sıcak sisleme şeklinde uygulanmak üzere ruhsatlı olduğu anlamına gelmez. Belediye hangi ürünün hangi ruhsatla, hangi hedef tür ve kullanım alanı için uygulandığını belgelemelidir.
Larva mücadelesinde ise Bacillus thuringiensis israelensis (Bti) ve Lysinibacillus sphaericus gibi mikrobiyal etkenler, uygun ürün ve koşullarda kullanılabilir. Bazı programlarda spinosad veya piriproksifen gibi başka etki mekanizmalarına sahip maddeler de yer alır. Uygunluk; ürünün güncel ruhsatına, uygulama alanına, formülasyona ve suyun özelliklerine göre değerlendirilir.
Buradaki soru sadece kullanılan ticari markanın ne olduğundan ibaret değil: Etken madde, konsantrasyon, çözücü, uygulama biçimi, hedef türün duyarlılığı, çevresel riskler ve öncesi-sonrası etkinlik kayıtları nerede?
Larvasit uygulanıyorsa ayrıca ergin sislemesine ne gerek var?
Larvasit ve ergin insektisit iki farklı gelişme dönemini hedefler. Larvasit su ortamındaki larva gelişimini veya uygun ürünlerde ergin çıkışını engellemeyi amaçlar. Ergin mücadelesi ise mevcut ergin popülasyonu azaltmak içindir.
İki yöntem bazı durumlarda aynı odakta birlikte gerekli olabilir. Örneğin belirli kapalı bir yapıda yoğun ergin popülasyonu tespit edilmiş, aynı yerde larva gelişimi de doğrulanmış ve halk sağlığı açısından hızlı kontrol ihtiyacı doğmuşsa müdahale iki evreyi kapsayabilir.
Ama sırf aynı foseptiğe larvasit atılıyor diye otomatik olarak ULV veya sıcak sisleme yapılması gerekmez. Tersi de doğru: Yalnızca erginlerin kışladığı, su ve larva bulunmayan bir yerde larvasit dökmek biyolojik hedefi karşılamaz.
Larvasit başarısı da denetlenmelidir. Yeniden yumurtlama, taşkın, su değişimi ve preparatın kalıcılık süresi sonucu etkiler. Bir noktada larva sayısının azalması ile kentin toplam ergin sivrisinek baskısının düşmesi arasında ayrıca ölçülmesi gereken bir ilişki vardır.
Barselona ne yaptı? İlaç yerine tasarım hatasını düzeltti
İspanya'da 2022'de yayımlanan bir saha araştırmasında, sivrisineklerin düzenli ürediği 39 su tutan drenaj elemanı izlendi. Bunların 19'unda tabana uygun fiziksel düzenleme yapılarak su birikmesi engellendi. İlaçlanmayan karşılaştırma yapıları da izlemeye alındı.
Düzenleme yapılan yapılarda sonraki izleme döneminde larva veya pupaya rastlanmadı; değiştirilmemiş kontrol grubunda ise üreme görüldü. Söz konusu olan bütün kanalizasyonlara beton doldurmak değildi. İyileştirilen yapılar, suyu bünyesinde tutan özel tipte kum tutuculu drenaj elemanlarıydı.
Ders açık: Sivrisinek üreten fiziksel kusur giderilebiliyorsa aynı noktaya her sezon yeniden kimyasal göndermek tek çözüm değildir. Önce suyun neden biriktiğini ve yapının asli drenaj işlevinin korunarak nasıl düzeltilebileceğini araştırmak gerekir.
AMCA, EMCA, ECDC ve başka ülkelerdeki kurumlar ne yapıyor?
Amerikan Sivrisinek Kontrol Birliği AMCA, entegre sivrisinek yönetiminde izleme, tür tespiti, kaynak azaltma, larva kontrolü ve gerektiğinde ergin kontrolünü birlikte ele alıyor. Bu yaklaşımın temelinde çevresel koşullar ve ölçülebilir sonuçlar bulunuyor.
Avrupa Sivrisinek Kontrol Birliği EMCA'nın kentsel alan kılavuzları, Culex pipiens'in yer altı ortamlarına uyum sağlayabilen popülasyonlarını tanımlıyor ve yöntemin hedef türe, ortama ve risk düzeyine göre seçilmesini öneriyor. ECDC de tür ve biyotip ayrımını epidemiyolojik değerlendirmenin merkezine koyuyor.
Singapur Ulusal Çevre Ajansı, sislemenin gelişigüzel kullanımının hedef dışı canlılara etkisi ve direnç gelişimi nedeniyle dikkatli planlanması gerektiğini vurguluyor. Hong Kong gibi kentlerde drenaj, mazgal ve kapalı su birikintileri mücadele planının parçası; ancak kaynak kontrolü ve larva incelemesi temel öneme sahip.
Dünyada yer altı altyapısında sivrisinek mücadelesi hiç yapılmıyor demek yanlış olur. Yapılıyor. Bazı özel durumlarda ergin sislemesi de kullanılıyor. Bununla birlikte yöntemlerin varlığı bütün kent altyapısına gerekçe göstermeden rutin kimyasal uygulamayı haklı çıkarmaz.
İstanbul'un kendi resmî belgesi ne söylüyor?
İstanbul Büyükşehir Belediyesinin 2023 yılı Vektörlerle Mücadele Birimleri Hizmet İçi Eğitim Kitabı, basılı 42. sayfasında taşınabilir termal sisleme cihazlarını tanıtıyor. Belgede, kanalizasyon sistemlerinde veya bir yere bağlantısı bulunmayan kapalı alanlarda ergin sivrisinek mücadelesi için yıl boyunca toplam üç cihaz kullanıldığı yazıyor.
Bu ifade çok önemli. Çünkü uygulamanın İBB'nin 2023 tarihli kendi eğitim dokümanında yer aldığı artık tartışmasız biçimde görülebiliyor.
Ancak doküman, üç cihazla hangi noktalarda kaç sivrisinek bulunduğunu, uygulamanın hangi türü hedeflediğini, öncesi-sonrası ölüm veya popülasyon değişimi sonuçlarını göstermiyor. Bu dokümandan hareketle 2026 yılında kanalizasyonlarda aynı yoğunlukta uygulamanın sürdüğünü de kesin biçimde ileri süremeyiz.
İBB'nin daha güncel duyurularında kışlak alan ve kapalı ortam mücadelesinden söz edilmesi de tek başına 2026'da hangi kanalizasyonlarda sıcak sisleme yapıldığını ispatlamaz. Bunun için güncel uygulama fişleri, ihale teknik şartnameleri ve saha kayıtları gerekir.
İstanbul gibi büyük bir kentte asıl sorulması gereken şudur: Kanalizasyon hattı ve rögarlar arasında öncelik nasıl belirleniyor? Gerçekten larva veya ergin sivrisinek bulunan noktalar kayıt altına alınıyor mu? Hangi tür bulunuyor? Üç cihazın uygulandığı yerlerde biyolojik etki ölçüldü mü? Sonuçlar kamuoyuna açıklanabilir mi?
Bu soruları yöneltmek bir kurumu peşinen başarısız ilan etmek değil, zaten açıklanan bir uygulamanın bilimsel dayanaklarını görmek istemektir.
Kışın sivrisinekler yer altına mı iner?
Bazı türler ve popülasyonlar korunaklı alanlarda kışlayabilir; bazı Culex popülasyonları uygun sıcaklığa sahip yer altı sularında gelişmeyi sürdürebilir. Ama bu biyolojik gerçek bütün sivrisineklerin soğuk havalarda kanalizasyonlara toplandığı şeklinde genişletilemez.
Kışın sakin görünen bir rögarın içinde ergin sivrisinek olmayabilir. Kimi zaman larva bulunabilir, kimi zaman sadece hamam böceği veya farklı omurgasızlar görülebilir. Bazı yapılar da her iki grubun barınağı olabilir. Hamam böceği kontrolü yapılması, aynı yerin sivrisinek kışlağı olduğu anlamına gelmez.
Sivrisinek görülmeyen, larva üretmeyen ve riskli olmadığı gösterilen noktada neye karşı ilaçlama yapıldığı sorulmalıdır. Belirli bir bölgede risk tespit edilmişse o odak için müdahale planlanır. Bilimsel yaklaşım, istisnai riskin bütün altyapıya genellenmemesidir.
Başarı nasıl ölçülür? Kapak sayısı değil, biyolojik sonuç
Bir belediyenin yıl içinde kaç rögar açtığı, kaç kilometre hat ilaçladığı veya kaç litre ürün kullandığı faaliyet göstergesidir. Bunlar işin yapıldığını gösterir; sivrisinek kontrolünün başarılı olduğunu değil.
Önce örnekleme tasarımı gerekir. Kentin farklı altyapı tiplerinde ve mevsimlerinde temsil gücü olan noktalar seçilmeli. Sıcaklık, su varlığı, akış, organik madde, larva, pupa, ergin ve tür kayıtları tutulmalı. Müdahale edilen noktalar ile benzer özellikte kontrol noktaları karşılaştırılmalı.
Larva sayımı için uygun kepçe örneklemesi, ergin için aspirasyon veya tuzak, üretkenlik için ergin çıkışının izlenmesi kullanılabilir. Laboratuvarda duyarlılık testleri yapılabilir. Kontrollü denemelerde kafesli sivrisineklerin ölüm oranı yararlı ek ölçümdür; fakat doğal ortamın bütün saklanma noktalarını temsil etmez.
İlaçlamadan sonra sayının azalması tek başına etkinin kanıtı değildir. Aynı hafta hava soğumuş, su seviyesi değişmiş veya kontrol alanında da doğal azalma gerçekleşmiş olabilir. İyi bir değerlendirme bu etkenleri ayırır.
Ekonomik değerlendirme de şarttır: Aynı bütçeyle ne kadar kalıcı kaynak iyileştirmesi yapılabilir? Aynı nokta her yıl ilaçlanmak zorunda mı? İşçilik, kimyasal tüketimi, çevre ve iş güvenliği maliyeti hesaba katılıyor mu?
Kanalizasyon sislemesinin iş güvenliği hesabı da yapılmalı
Yer altı hatları yalnızca sivrisineklerin bulunabileceği boşluklar değil; metan, hidrojen sülfür, oksijen yetersizliği ve başka tehlikeler taşıyabilen altyapılardır. OSHA, kanalizasyon ve menhollerde hidrojen sülfür birikiminin ciddi zehirlenme ve yanıcılık riski oluşturabileceğini vurguluyor.
Sıcak sisleme cihazlarının ısı ve yakıt kullanması, formülasyonun çözücüsü, kanalizasyon atmosferinin bilinmezliği ve gaz birikimi ihtimali birlikte değerlendirilmelidir. Personel yer altına girecekse ayrıca kapalı alan güvenliği gereklidir. Yer üstünden uygulama yapılması da bu risklerin yok olduğu anlamına gelmez.
Kamu sağlığını koruma adına yapılan bir işlem, personel güvenliği ve çevresel maruziyet değerlendirmesi olmadan yürütülemez.
Nasıl bir pilot çalışma yapılmalı?
İstanbul'da veya başka bir büyükşehirde, gerçekten sivrisinek bulunan ve benzer altyapı özellikleri taşıyan noktalar belirlenerek karşılaştırmalı bir çalışma kurulabilir. Ayrı gruplarda sıcak sisleme, ruhsatına uygun larvasit, fiziksel su birikintisi giderme ve müdahale edilmeyen kontrol noktaları izlenebilir. Zaman içindeki ergin çıkışı, yoğunluk, uygulama maliyeti ve güvenlik olayları birlikte değerlendirilir.
Böylece yalnızca hangi yöntemin teorik olarak mümkün olduğu değil, hangi sahada hangi yöntemin ne kadar işe yaradığı görülür. Gerektiğinde ergin mücadelesi yapılır; etkisiz yöntem sürdürülmez; kalıcı çözüm sağlanan altyapıda tekrar tekrar ilaç kullanımı azaltılır.
Bir yöntem yıllardır uygulanıyor diye doğru olmak zorunda değil
Sivrisinekle mücadele halk sağlığının vazgeçilmez hizmetlerinden biridir. Özellikle Batı Nil virüsü gibi etkenleri taşıyabilen türlerin izlenmesi hafife alınamaz. Ancak etkisiz veya gerekçesiz kimyasal uygulama kamu kaynağını tüketebilir, hedef dışı maruziyeti artırabilir ve insektisit direncine katkıda bulunabilir.
ABD'de bir yerel kurum sıcak sislemeyi denemiş, ölçmüş ve yetersiz bulduğu için bırakmış. Barselona'da araştırmacılar bazı üreme noktalarında yapısal sorunu gidererek sivrisinek gelişimini engellemiş. WHO, Culex türlerinin rutin yönetiminde körlemesine alan sislemesine değil, doğru kaynak ve müdahale seçimine ağırlık veriyor.
Türkiye'nin 2017 tarihli rehberindeki öneri ve İBB'nin 2023 tarihli uygulama kaydı ise konunun ülkemiz açısından yeniden incelenmesi gerektiğini gösteriyor.
Belediye yönetimlerinden beklenen daha çok sis çıkaran cihaz değil, daha iyi tür tespiti, daha doğru uygulama kararı, yayımlanabilir etkinlik ölçümü ve kamu parasının hesabıdır.
Rögar kapağının açılması ve içine sis verilmesi bir işlemdir. Sivrisinek popülasyonunun kontrol altına alınması ise sonuçtur. İkisini birbirine karıştırdığımız sürece ilaçlanan altyapının uzunluğu artabilir, ama başarılı mücadelenin ne kadar arttığını bilemeyiz.
Kaynaklar ve belgeler
Aşağıdaki belgeler, birincil kurumsal kaynaklar ve hakemli saha araştırmalarıdır. Türkiye'deki bütün belediyelerin güncel uygulamasına ilişkin genelleme yapılmamıştır.
T.C. Sağlık Bakanlığı, Belediyeler İçin Biyosidal Ürün Uygulamaları Rehberi, 2017, s. 28
İBB Vektörlerle Mücadele Birimleri, 2023 Hizmet İçi Eğitim Kitabı, s. 42
WHO, Space Spray Application of Insecticides, 2003
Montalvo ve ark., Barselona kanalizasyonlarında fiziksel iyileştirme ve sivrisinek üremesi, 2022
ECDC, Culex pipiens uzman bilgi sayfası
AMCA, Best Practices for Integrated Mosquito Management
EMCA, kentsel sivrisinek kontrolü kılavuzları
OSHA, Hydrogen Sulfide ve kapalı alan riskleri
Not: İBB'nin 2023 eğitim dokümanı o dönemdeki kurum beyanını gösterir; 2026 yılına ait fiilî saha uygulaması ve etkinlik sonuçları için ayrıca güncel kayıt gerekir.