Tarımda Mevsimlik İşçilik Krizi: Ücret Sorunu mu, Yapısal Sorun mu?

Fındık hasadı yaklaşırken üreticinin söylediği cümleyle bir süs bitkisi fidanlığında ilkbahar saksılama döneminde duyulan cümle birbirine benziyor: “İşçi bulamıyoruz.” Birkaç hafta sonra aynı işyerinden başka bir şikâyet geliyor: “Yevmiye artık karşılanmıyor.”

İşçinin anlatacağı ise farklı olabilir. Haftalarca çalışmak için başka ile gitmiş, yol ve barınma sorunuyla karşılaşmış, iş birkaç gün yağmur nedeniyle durmuş, ödemeyi beklemiş veya çocuğunun okuluna devam etmesini sağlayamamıştır. Üreticinin maliyetiyle çalışanın gerçek kazancı aynı mesele değil; ama birbirinden de kopuk değil.

Türkiye'de mevsimlik tarım işçiliğini yalnızca “ücret yükseldi, işçi kalmadı” diye açıklamak bu nedenle eksik. Sorun bir yandan ücret ve üretici maliyeti, diğer yandan işin süreksizliği, ulaşım, barınma, güvenlik, eğitim, aracılık ve işgücünün doğru zamanda doğru bölgeyle buluşturulamamasıdır.

Bu ayrımı sayılarla sınayalım. Türkiye İstatistik Kurumunun 5 Mart 2026'da açıkladığı 2025 ücret verileri, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının 2026 asgari ücret tablosu, 2024/5 sayılı Mevsimlik Tarım İşçileri Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ve İŞKUR'un tarımda iş aracılığı kuralları, bu sorunun farklı yönlerini gösteriyor. Süs bitkisi fidanlıkları içinse üretim takvimine özgü ayrı bir hesap yapmamız gerekiyor.

Günlük ücret yükseldi: Peki ücret sorunu bitti mi?

TÜİK'in Tarımsal İşletme İşgücü Ücret Yapısı, 2025 araştırmasına göre tarımsal işletmelerde mevsimlik işçilerin ortalama günlük ücreti, 2024'te yaklaşık 943 TL iken 2025'te 1.299 TL'ye çıktı. Nominal artış yüzde 37,8. Sürekli tarım işçisinin ortalama aylık ücreti de 2025'te 37.305 TL olarak açıklandı.

TÜİK'in kadın ve erkek mevsimlik çalışanlar için açıkladığı 2025 günlük ortalamalar farklı: erkekler için 1.416 TL, kadınlar için 1.193 TL. Bu rakamlar arasında yaklaşık 223 TL fark bulunuyor.

Bu tablo birkaç açıdan yanlış okunabiliyor.

Birincisi: 2025 ortalamaları, 2026'da belirlenmiş geçerli tarımsal yevmiye tarifesi değildir. 2026 sezonunda farklı illerde ve işlerde ödenen ücretler ayrıca araştırılmalıdır.

İkincisi: Nominal yüzde 37,8 artış, işçinin satın alma gücünün aynı oranda iyileştiğini kanıtlamaz. Gerçek alım gücünü anlamak için aynı dönemdeki fiyat artışları, yol, konaklama ve hanenin diğer giderleri hesaba katılmalı.

Üçüncüsü: Kadın ve erkek ortalamaları arasındaki fark dikkat çekicidir, fakat bu iki sayı tek başına aynı işi yapan iki kişinin ayrımcı biçimde ücretlendirildiğini kanıtlamaz. İş türü, bölge, çalışma süresi ve ödeme biçimi gibi değişkenlerin ayrıca incelenmesi gerekir. Eşit değerde iş için ücret adaleti değerlendirmesi yine önemlidir.

Dördüncüsü: TÜİK araştırması farklı tarımsal faaliyetlerin ücretlerini kapsar. Bu ortalamayı yalnızca Ödemiş veya Bayındır'daki süs bitkisi fidanlığının ücret düzeyi diye yazmak yanlış olur.

Ücret yükselmiş olabilir; fakat iyi bir iş teklifi hâline gelmesi için tek başına yüksek yevmiye yeterli değildir.

Günlük ücretle yıllık gelir aynı şey değil

Mevsimlik işçilikte en yanıltıcı hesap, bir günlük ücreti otuzla çarpıp kişinin aylık gelirinin bu olduğunu varsaymaktır. Oysa çalışan bazı günlerde iş bulamaz, hava nedeniyle çalışamaz, bölgeden bölgeye yolculuk eder veya bir işten diğerine geçmek için bekler.

TÜİK'in 2025 ortalama günlük ücretini yalnızca tarihsel bir hesap göstergesi olarak alalım. 1.299 TL'nin bir çalışanın her gün eline geçtiğini değil, araştırmada bildirilen ortalama günlük ücret düzeyini temsil ettiğini kabul edelim.

Bu, çalışanın yasal bordro hesabı veya 2026 kazanç tahmini değildir. 2025 ortalama günlük ücretinin kaç gün çalışıldığına duyarlılığını gösterir.

Ayrıca araştırmadaki günlük ortalama ücret, işverenin SGK, yemek, ulaşım ve diğer tüm yükleri eklenmiş toplam maliyetiyle aynı değildir. Sürekli bir çalışanın bordrosu ve mevsimlik işçinin fiilî ücret ödemesi karşılaştırılırken bu fark korunmalıdır.

Bir işçi için daha yüksek günlük ücret, işin yalnızca on iki gün sürdüğü ve aradaki günlerin belirsiz olduğu bir senaryoda yeterince cazip olmayabilir. Aynı kişi daha düşük günlük ücretli fakat daha sürekli, servisli ve öngörülebilir bir işi tercih edebilir.

Yevmiye ile işin sürekliliği birlikte değerlendirilmeden “işçi neden gelmiyor?” sorusu cevaplanamaz.

İşverenin gördüğü maliyet de yevmiyeyle sınırlı değil

2026 yılı için resmî aylık brüt asgari ücret 33.030 TL, net asgari ücret 28.075,50 TL. Bakanlık, iki puanlık SGK prim indiriminden yararlanan “diğer sektörler” örneğinde işverene maliyeti 40.214,03 TL/ay, prim indirimi olmayan durumda 40.874,63 TL/ay gösteriyor.

Ancak bu tabloyu mevsimlik tarım işçisi için otomatik ve evrensel bir “aylık tarla işçisi maliyeti” olarak kullanamayız. İşyerinin niteliği, çalışma şekli, sigortalılık statüsü, prim düzeni ve yasal yükümlülükleri ilgili mevzuata göre değerlendirilir.

İşçi yalnızca yevmiye üzerinden çalışıyor diye işverenin kayıt ve sosyal güvenlik yükümlülüklerinin kendiliğinden ortadan kalktığını düşünmek de yanlış. İlgili iş hukuku ve sosyal güvenlik hükümlerinin kapsamı, işyerinin tarımsal niteliği ve istihdam biçimi bakımından ayrı incelenmelidir.

Önemli olan, işverenin toplam maliyetini ve işçinin eline geçen net kazancı ayrı ayrı hesaplamasıdır. Aynı sayı değildirler. Bu farkı gözden kaçıran bir müzakere, üreticiyle işçiyi gereksiz yere karşı karşıya getirir.

Tarımda mevsimlik iş iki farklı yaşam biçimi yaratıyor

Tarlada mevsimlik çalışanları aynı grupta ele almak da hata.

Yerel mevsimlik çalışan, kendi evinde kalıp belirli günlerde çevredeki işletmelere çalışmaya gidebilir. Gidiş-geliş süresi önemlidir ama ailece yer değiştirme zorunluluğu bulunmayabilir.

Gezici mevsimlik tarım çalışanı ise bir başka ildeki ürün dönemine katılmak için göç eder; bazen ailesiyle birlikte hareket eder. İşin yanında konaklama alanı, ulaşım, sağlık, çocukların eğitimi, su ve sanitasyon gibi ihtiyaçları da taşır.

Bunun üzerine bir de yabancı uyruklu mevsimlik çalışan kategorisi eklenebilir; onun için çalışma izni veya özel statüden kaynaklanan hukuki koşullar ayrıca belirleyicidir. Yerli gezici işçinin yaşadığı konaklama sorunu ile yabancı çalışanın izin koşulu aynı şey değildir.

Bu ayrım kamu politikasının temelinde bulunmalı. Yerel bir işçinin işe gelmesi için servis yeterli olabilir; üç ay başka ilde kalacak aile için güvenli geçici yerleşim alanı, sağlık hizmeti ve çocukların eğitim sürekliliği gerekebilir.

2024/5 sayılı Genelge ücret dışındaki sorunu resmen kabul ediyor

27 Nisan 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 2024/5 sayılı Mevsimlik Tarım İşçileri Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, bulundukları ilden başka illere giden işçiler ve ailelerinin yaşadıkları sorunlara odaklanıyor.

Bu düzenlemenin önemli tarafı, meselenin yalnızca günlük ücret pazarlığından ibaret olmadığını devletin kendi metninde de kabul etmesi.

Genelge, valiliklerce geçici yerleşim alanları oluşturulmasını, bu alanların su, elektrik, kanalizasyon ve temel kullanım altyapısının bulunmasını, tehlike ve sel riski gözetilerek seçilmesini düzenliyor. Sağlık hizmetlerinde mobil ekipler, aşı ve taramalar; eğitimde okul sürekliliği ve öğrenme kaybının telafisi; iş güvenliği, ulaşım ve çeşitli kurumların koordinasyonu için görevler tanımlıyor.

e-METİP, yani Mevsimlik Tarım İşçileri Bilgi Sistemi, kayıt ve kurumlar arası koordinasyon bakımından yer alıyor. Fakat bir sistemin kurulması, her işçinin fiilen sağlıklı barınma alanına eriştiği veya her çocuğun eğitim kesintisiz devam ettiği anlamına gelmez.

Genelgede yer alan görevlerin sahada uygulanma oranı ayrıca ölçülmeli. Kamu idaresi, hangi geçici yerleşim alanlarında temiz su ve tuvalet bulunduğunu, hangi güzergâhlarda güvenli servis sağlandığını, çocukların eğitime ne ölçüde eriştiğini açık ve anonim göstergelerle izlemeli.

Bir işçi günlük ücretini kabul etse bile ailesinin güvenli kalacağı yer yoksa işe gelmek istememesi anlaşılır bir ekonomik ve sosyal tercih olabilir.

Çocukların eğitim kaybı da üretim sisteminin maliyeti

Mevsimlik gezici tarımda en ağır sorunlardan biri, çocukların aileleriyle birlikte yer değiştirmesi nedeniyle eğitim sürekliliğinin zarar görmesidir. Bazı çocuklar ayrıca yaşlarına uygun olmayan işlerde çalışma riskiyle karşı karşıya kalır.

Uluslararası Çalışma Örgütünün (ILO) Türkiye'de yürüttüğü mevsimlik fındık tarımında çocuk işçiliğiyle mücadele projelerine ilişkin 31 Aralık 2025 tarihli değerlendirme, 2025 sonuçlarını ve 2026 planlarını konu alıyor.

Bu çalışmaların varlığı sorunun kurumsal olarak izlendiğini gösterir. Ama tek bir proje toplantısından “Türkiye'de mevsimlik tarımda çocuk işçiliği bitti” sonucunu çıkarmayız. Aynı şekilde projelerin varlığını bütün fidanlıklarda çocuk işçi çalıştırıldığına kanıt sayamayız.

Çocukların tarım sezonuna uyum için okulu bırakmasının veya tehlikeli işlere katılmasının önlenmesi bir işçilik maliyeti pazarlığı değildir. Çocuğun eğitim hakkı üreticinin sezonluk işgücü ihtiyacından daha geri bir öncelik olarak görülemez.

Mevsimlik işçi ailesi için güvenli okul ulaşımı, yerel eğitim desteği ve çocuk bakım seçenekleri sağlanması, yetişkinlerin düzenli çalışabilmesine de katkıda bulunabilir. Bu ikinci etki bir olasılıktır; her bölgede aynı düzeyde gerçekleştiğini söylemek için yerel veri gerekir.

Tarım aracısı ne yapıyor, ücretini kim ödüyor?

Türkiye'de mevsimlik işgücü çoğu yerde doğrudan işletmeyle çalışan arasında değil, iş ve işçi bulmaya aracılık eden kişiler üzerinden örgütlenebiliyor.

Burada iş aracısının varlığını tek başına kötüye kullanım olarak tanımlamak doğru değil. Çeşitli köy ve ilçelerde çalışanları bir araya getirmek, üreticinin işçi ihtiyacını öğrenmek, konaklama ve ulaşım ayarlamak belirli bir organizasyon becerisi gerektirebilir.

Fakat aracılığın kayıtlı ve denetlenebilir olması şart.

İŞKUR'un Tarımda İş Aracılığı Yönetmeliği uyarınca, tarımda iş ve işçi bulma aracılığı için yetkilendirme ve belge düzeni bulunuyor. Aracılık belgesinin süresi üç yıl. Yönetmelikte aracıların işçilerden ücret almaması, hizmet karşılığını yalnızca işverenden istemesi, işveren ve işçilerle yazılı sözleşme düzenlenmesi, ücret ve diğer koşulların önceden bildirilmesi öngörülüyor.

Yönetmelik işçiye ücretin işveren tarafından doğrudan ödenmesini de esas alıyor. Belirlenen günlük brüt kazanç asgari ücretin altında olamıyor.

Buna rağmen bir üretici “Aracıyla anlaştım, gerisi onun işi” diyerek süreci bütünüyle devretmemeli. Aracının belgesi, yazılı sözleşmeler, çalışma günleri, yasal ücret, fiilî ödeme ve güvenli ulaşım ayrı ayrı doğrulanmalı.

Aracının işçiden gizli kesinti yapması, işi başlamadan eksik anlatması veya yol ve barınma bedelini açıklamadan ücret düşürmesi, işçinin gerçekte eline geçen parayı azaltır. Bunun bir bölgede ne sıklıkta yaşandığına dair temsil gücü yüksek veri yoksa tüm aracıları aynı şekilde suçlamak da hatalıdır.

On işçili bir ekipte işin gerçek birim maliyeti

Bir üreticinin “yevmiye 1.800 liraya çıkarsa bu işi yapamam” dediğini düşünelim. 1.800 TL 2026 için resmî ortalama veya tarife değil, tamamen varsayımsal bir örnek değer.

On mevsimlik çalışanı yirmi dört gün için planlayan bir işletme kuralım. Günlük işçi başına doğrudan ücret 1.800 TL; işverenin ayrıca karşıladığı ulaşım 200 TL, yemek ve içme suyu 120 TL, kişisel koruyucu ekipman ve eğitim için o döneme dağıtılan tutar 40 TL olsun.

Bu hesap bordro, SGK primi, tüm yasal işveren yükleri, barınma, aracı gideri ve diğer işletme giderlerini içermez. Önceki satırlardaki yevmiye ve yan giderler gerçeği temsil eden veri değil, hesabın nasıl kurulacağını göstermek içindir.

İşletmede çalışma takvimi yirmi dört ücretli gün olarak gerçekleşmiş fakat yoğun yağmur, malzeme gecikmesi veya yanlış planlama yüzünden yalnızca yirmi günün karşılığı kadar verimli iş yapılabilmiş olsun. Bu durumda 518.400 TL / (10 × 20 verimli işçi-günü) = 2.592 TL/verimli işçi-günü çıkar.

Yağmur günlerinde işçinin gerçekten çalıştırılmadığı ve ödeme yapılmadığı başka bir sözleşme veya çalışma düzeninde aynı sayı geçerli olmayacaktır. Burada özellikle ödenen gün ve üretken gün arasındaki farkı göstermek istiyoruz.

Bu sürede 24.000 satılabilir bitki işlemi tamamlanırsa seçilmiş işçilik ve yan giderlerin birim yükü 21,60 TL/bitki; yalnızca 20.000 satılabilir işlem tamamlanırsa 25,92 TL/bitki olur. Ücret değişmese bile birim maliyet yaklaşık yüzde 20 yükselir.

Üreticinin ekonomik çıkmazını anlayabilmek için bu hesabın yapılması gerekir. Ücret seviyesi önemli; ama üretimdeki bekleme, yeniden taşıma, planlama hatası ve düşük iş sürekliliği de maliyeti büyütüyor.

İşçi açısından aynı örneğin başka yüzü var

Bir işçi için 1.800 TL varsayımsal ücretle yirmi dört ücretli gün, 43.200 TL ücret anlamına gelir. Ancak işe erişim için harcadığı zaman, başka ilde konaklama, ailesinin ihtiyaçları, çalışılmayan haftalar ve belirsiz sonraki iş bu rakamın ekonomik anlamını değiştirir.

Eğer çalışan yıl içinde yalnızca iki ay böyle iş bulabiliyorsa, iki aylık toplam tutarı on ikiye bölüp “ayda şu kadar kazanıyor” demek aradaki geçim sorununu görünür kılar; fakat kişinin başka dönemlerdeki işleri ve gelirleri bilinmeden gerçek yıllık gelirini de vermez.

İşçinin beklentisi yalnızca günlük miktarın artırılması olmayabilir. Daha uzun ve öngörülebilir çalışma dönemi, güvenli servis, barınma, işe zamanında başlama, ücretin gecikmeden ödenmesi ve aileyle ilgili hizmetler, teklifin kabul edilmesini etkileyebilir.

Bu nedenle işverenin işçi-günü başına toplam maliyeti ile çalışanın yıl boyunca istikrarlı gelire erişimi iki ayrı göstergedir.

“Gençler tarımda çalışmıyor” demek araştırma değil

Mevsimlik işçi bulunamadığında sık kullanılan açıklamalardan biri gençlerin iş seçtiği, ağır iş istemediği veya tarımdan uzaklaştığıdır. Böyle eğilimler belirli bölgelerde gözlenebilir. Fakat nedenini ölçmeden bir kuşağın çalışma ahlakına bağlamak bilimsel açıklama değildir.

Sıcaklık, kimyasal maruziyet, ağır taşıma, uzun yol, sosyal güvenlik güvencesi, çalışma saatlerinin öngörülememesi ve başka sektörlerde daha düzenli iş bulunması ekonomik tercihi etkileyebilir.

Bir fidanlığın ilanına gelen başvuru sayısını, teklif kabul oranını ve ayrılanların gerekçelerini kaydetmesi, işçinin niyetini tahmin etmekten daha değerlidir.

Ayrıca “mevsimlik işçi” ile “becerili fidanlık yetiştiricisi” aynı kategori değil. Süs bitkileri işletmesinin yazın ilave saksı taşıma elemanına ihtiyacı olabilir; yıl boyu bitki sağlığı ve üretim yönetimini üstlenecek nitelikli personel açığı ise bambaşka bir işe alım ve meslek eğitimi sorunudur.

Gardensel'deki Süs Bitkileri Sektörü Neden İşçi Bulamıyor? incelememizde bu ayrımı ele aldık. Mevsimlik işgücü tartışmasına bütün tarımı kapsayan bir nüfus problemi gibi bakmak, mesleğe özgü ihtiyaçların ölçülmesini güçleştirir.

Süs bitkisi fidanlığının mevsimliği neden farklı?

Fındık hasadında belirli bir hasat dönemi işgücü yoğunluğu yaratabilir. Saksılı süs bitkisi üretiminde ise aynı yıl içinde birkaç ayrı yoğunluk dönemi vardır: çoğaltma, şaşırtma, saksı büyütme, seyreltme, sevkiyata hazırlama ve büyük ağaç sökümü.

Bu işlemlerin takvimi bitkinin türüne, iklime, yetiştirme ortamına, satış sözleşmelerine ve kullanılan makinelere göre değişir. Örneğin köklerin saksıyı doldurup büyümeyi sınırlamaya başlaması, işçi bulunana kadar her zaman ertelenebilen bir durum değildir.

İyi yetişmiş bir fidanlık çalışanı yalnızca saksı taşımaz. Bitkinin kök boğazının seviyesini, saksı değişim derinliğini, budama zamanını, sulama hatasından kaynaklanan stresi veya sevkiyat sırasındaki kök balyası hasarını fark edebilir.

Böyle bir işte yetişmiş çalışanı her sezon yeniden bulmanın maliyeti, yalnızca işe alım ilanının bedeli değil. Tecrübeli çalışan ayrıldığında yerine gelen kişinin öğrenme süresi, hata ve fire riski de vardır.

Öte yandan bütün işlerin sürekli kadroya verilmesi de küçük işletme için gereksiz sabit gider yaratabilir. Süs bitkileri sektöründe doğru yönetim, çekirdek nitelikli ekip ile ölçülebilen sezonluk ek kapasiteyi birbirinden ayırmalıdır.

Bölgesel işgücü havuzu gerçekten çözüm olabilir mi?

Ödemiş, Bayındır, Yalova veya Sakarya'da birkaç fidanlık aynı haftalarda çalışan arıyorsa, ortak ilan sistemi başvuru sayısını artırabilir. Ancak bütün işletmelerin işinin aynı anda yoğunlaştığı bir dönemde, tek işçi havuzu insan sayısını artırmaz; yalnızca mevcut açığı daha görünür kılar.

Ortak çalışma programı ancak yoğunluklar birbirinden farklıysa daha iyi eşleşme sağlayabilir. Örneğin bir işletmenin saksılama dönemi biterken diğerinde sevkiyat başlıyorsa çalışan daha uzun süre yasal ve kesintisiz iş bulabilir.

Bunun için işverenin kim olduğu, iş sözleşmesi, sigorta ve diğer bildirimler, farklı işyerlerinde çalışma düzeni açık olmalı. Çalışanı kayıtsız biçimde bir işletmeden diğerine göndererek “ortak havuz” kurmak kabul edilebilir çözüm değildir.

İşgücü aracısının yetkilendirilmesi ve sözleşme kuralları burada da korunmalı. Üretici örgütlerinin görevi yalnızca eleman bulmak değil, yasal çalışma zincirinin şeffaf işlemesini sağlamaya katkıda bulunmak olabilir.

Teknoloji ücret baskısını hangi şartta azaltır?

Saksı doldurma, yetiştirme ortamı taşıma, bitki dizme veya yüksek miktarda tekrarlanan bazı işlemler makinelerle hızlandırılabilir. Fakat makinenin katalogda saatte kaç saksı doldurduğu tek başına tasarrufu göstermez.

Mekanizasyonun ekonomisi, aynı kalitede satılabilir bitki için gereken toplam işçi-saniye ve ekipmanın yıllık kullanım oranıyla ölçülmeli. İki aylık iş için yüksek tutarlı hat almak bazen pahalı; tüm yıl düzenli kullanılan hat kurmak daha ekonomik olabilir.

Ayrıntılı bir karşılaştırmayı Fidanlıklarda İşçilik mi, Makineleşme mi? yazısında hesapladık.

Mekanizasyon, insanın yerini yalnızca işten çıkarmak amacıyla almamalı. Tekrarlanan ağır taşıma ve eğilme işlerini azaltıp çalışanı kalite kontrolüne yönlendirmek verimlilik ve iş sağlığı bakımından anlamlı olabilir.

Ama sektördeki işgücü probleminin tamamı makineyle çözülemez. Ekipmanın bakımını yapan, bitkinin ihtiyacını anlayan ve üretimi planlayan kişi hâlâ gereklidir.

Tarımda mevsimlik işçilik için mevcut kamu çerçevesi uygulanıyor mu?

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, 14 Şubat 2025'te mevsimlik tarım işçilerine yönelik çalışmaları değerlendirirken barınma, eğitim, sağlık ve çalışma koşullarını birlikte ele aldığını açıkladı. Bakanlığın Ekim 2026 tarihli izleme ve değerlendirme toplantısında da 2024/5 sayılı Genelge'nin sahadaki uygulama sorunları ve güncelleme ihtiyacının tartışıldığı bildirildi.

Bu açıklamalardan “Genelge uygulanmıyor” ya da “Her sorun çözülmüş” sonucunu çıkaramayız. Resmî toplantı ve uygulama planları, konunun kamu gündeminde olduğunu gösterir; sonuç göstergesi değildir.

Gerçek sonuç için şu sorulara bakılmalı: Mevsimlik işçilerin hangi bölümü güvenli yerleşim alanında kalıyor? Bu alanlarda temiz su, duş ve tuvalet erişimi ne ölçüde sağlanıyor? Çalışanlar kaç gün işsiz bekliyor? Çocukların öğrenim kesintisi nasıl izleniyor? Bölgesel işçi aracıları ve sözleşmeler hangi oranda kayıtlı?

e-METİP benzeri sistemlerden üretilen veriler, kişisel bilgiler ifşa edilmeden ve yöntemleri açıklanarak yayımlanırsa politika değerlendirmesine katkı sağlar. İşçiler ve aileler hakkında toplanan ayrıntılı kişisel verilerin kamuya açılması gerekmez.

Üreticinin haklı kaygısı: Ücret yükselirken ürün fiyatı artmıyor

Tarım üreticisinin gider baskısını görmezden gelmek, işçinin sorununu da çözmez. Ürün satılamıyorsa veya alıcı fiyatı yüksek maliyeti karşılamıyorsa üretici kayıtlı çalışan istihdamında zorlanabilir.

Bu özellikle fiyatın sezon sonunda oluştuğu, satışın belirsiz olduğu ya da ürünün yıllarca yetiştirildiği işletmelerde önemlidir. Süs bitkileri fidanlığında ürün bazen üç-dört yıl büyütülür; işçilik her yıl ödenirken satış geliri daha sonra gerçekleşebilir.

Ancak bunun çözümü işçiye ulaşan ücretin gizlice düşürülmesi veya aracı kesintileriyle maliyetin çalışana yüklenmesi olamaz. İşletmenin üretim teknolojisi, sözleşme ve satış planı, ürün kayıpları, finansman ve iş organizasyonu birlikte değerlendirilmelidir.

Bir ürünün satış fiyatı, kayıtlı ve güvenli işçilikle üretim maliyetini sürekli karşılamıyorsa gerçek soru işçinin pahalı olup olmadığı değil, o ürünün o işletmede mevcut yöntemle sürdürülebilir üretilip üretilmediğidir.

Çözüm için beş göstergeli yerel ölçüm modeli

Sadece “kaç işçi aranıyor?” diye sormak yeterli değil. Bir üretim havzasında işletme ve çalışan ihtiyaçlarını birlikte açıklayan basit bir gösterge sistemi kurulabilir.

Son satırda iki ayrı gösterge birlikte tutulmalı: işçi-saat/satılabilir ürün ve satılabilir ürün/işçi-saat. Biri diğerinin tersidir; farklı işletmelerin rakamları karşılaştırılırken hangisinin kullanıldığı açık olmalıdır.

Bunlar TÜİK'in resmî gösterge seti değil, Gardensel'in üretici örgütlerine önerdiği işletme içi ölçüm araçlarıdır.

Yerel araştırma, örneğin saksılama, budama, yükleme, hasat, bakım ve sulamayı aynı iş türü gibi değerlendirmemeli. İşçinin becerisi ve çalışma takvimi ölçülmeden veriye dayalı destek oluşturulamaz.

Gardensel'in değerlendirmesi: Ücret sorunu ile yapısal sorun rakip açıklamalar değil

Sahada üreticinin ücret artışından, çalışanın ise düzensiz gelir ve yaşam koşullarından şikâyet etmesi birbirini geçersiz kılmıyor. Ücretin iki taraf için de kritik olduğu doğru; ama işin yalnızca birkaç hafta sürmesi ve bu haftalara ulaşmanın pahalı olması, günlük ücreti tek başına yetersiz bir göstergeye dönüştürüyor.

Türkiye'nin daha önce hazırladığı 2024/5 sayılı Genelge, çözümün yalnızca ücret pazarlığı olmadığını zaten ortaya koyuyor. Temel altyapı ve hizmetlere erişim, işe aracılığın denetimi, eğitim sürekliliği, güvenli ulaşım ve işçi kayıtları üretim sisteminin parçası.

Bana göre ilk yapılması gereken, her bölgede bütün çiftçileri ve bütün çalışanları tek bir “tarım işçisi” kategorisine toplamak yerine işi tarif etmektir. Kaç kişi aranıyor, hangi günlerde, ne kadar süreyle, hangi beceriyle? İşçi kaç gün ücretli çalışabilecek, hangi mesafeden gelecek, ailesi hangi koşullarda yaşayacak?

Bu sorular cevaplandığında ücretin yetersiz olduğu işler de, işçinin bulunmasına rağmen ulaşım nedeniyle eşleşmeyen işler de, gereksiz taşıma ve beklemeyle büyüyen maliyetler de görünür hâle gelir.

Tarımda mevsimlik işçilik krizi yalnızca ücret sorunu değildir; ücretin, çalışma süresinin ve yaşam koşullarının birbirine bağlandığı yapısal bir sorundur. Ama bu tespiti üreticinin maliyet sıkıntısını küçümsemek için kullanamayız. Ekonomik olarak sürdürülebilir üretim ile güvenceli ve insan onuruna uygun çalışma aynı politikanın iki şartı olmalı.

İşçiyi sadece yevmiyeyle, üreticiyi sadece ürün fiyatıyla değerlendirdiğimiz sürece biri “pahalı işçi”, diğeri “kötü işveren” diye anılacak. Oysa doğru ölçü, üretim boyunca her iki tarafın da karşılaştığı gerçek maliyet ve kazanımların açıklanmasıdır.

Kaynaklar ve önceki yazılar

TÜİK — Tarımsal İşletme İşgücü Ücret Yapısı 2025, 5 Mart 2026; mevsimlik günlük ve sürekli aylık ücretler

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı — 2026 asgari ücret ve işverene maliyet

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı — 2024/5 sayılı Mevsimlik Tarım İşçileri Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, Resmî Gazete 27 Nisan 2024

İŞKUR — Tarımda İş Aracılığı Yönetmeliği; aracı belgesi, işveren ödemesi, yazılı sözleşme ve ücret hükümleri

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı — 14 Şubat 2025 Mevsimlik Tarım İşçileri Projesi değerlendirmesi

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı — Ekim 2026 mevsimlik tarım işçiliği izleme toplantısı

ILO — Mevsimlik fındık tarımında çocuk işçiliğiyle mücadele projeleri 2025 sonuçları, 31 Aralık 2025

Özgür Bahçeci — 12. yazı: Süs Bitkileri Sektörü Neden İşçi Bulamıyor?

Özgür Bahçeci — 14. yazı: Fidanlıklarda Yabancı İşçi Çalıştırmanın Hukuki ve Ekonomik Boyutu

Özgür Bahçeci — 15. yazı: Avrupa'da Süs Bitkileri İşgücü Açığı Nasıl Kapatılıyor?

Veri ve yöntem notu — 8 Kasım 2026: TÜİK'in 2025 tarımsal ortalama ücretleri 2026 yerel yevmiye tarifesi değildir; süs bitkisi fidanlıklarına özgü istatistik olarak gösterilemez. Günlük ücretin kaç gün çalışıldığıyla çarpıldığı tablo ve on çalışanlı maliyet örneği varsayımsaldır; sigorta ve bütün işveren maliyetleri dahil gerçek ücret hesabı olarak kullanılamaz. Genelge ve projelerin bulunması uygulama başarısını kanıtlamaz; yerel saha sonuçları ayrıca ölçülmelidir.