LADİN (P/cea sp.) HASTALİKLARİ
(Ağaç)
İğne Yaprak Dökümü : Lophodermium macrosporum, ladin ağaç'larında "iğne yaprak dökümü veya iğne yaprak kızarıklığı" hastalığına sebep olur. Baharın, bu yılın değil de geçen yılın sürgün'lerinde yer alan iğne yaprak'larında hastalık başlar. İğne yaprak'larda koyu renkli leke'ler belirir, bunlarda yavaş yavaş "kırmızılaşma", "sararma" ve "esmerleşme" olur. Bu iğne yaprak'larındip kısımlarında damar boyunca esmer siyah yuvarlağımsı oluşum'lar ortaya çıkar; iğne yaprak'lar aşağıdan yukarıya içten dışa doğru ölürler. Bazan, ölü iğne yaprak'lar dökülmeyip ağaç'da asılı kalır ve alt yüzde üreme yapı'ları (apotesyum) oluşur. Bazan da dökülmüş olan hasta iğne yaprakların her iki yüzünde bunlar oluşur.'Mücadele: Hastalık bazı senelerde ortaya çıkmaktadır. Saldırıya uğramış iğne yaprakları toplayıp yakmak yeterlidir, şiddetli durum varsa ağaç'ları kesmek ve yakmak gerekebilir.
Lophodermium piceae, L filiforme ve Rhizosphaera kalkhoffii mantar'lardan birinin etkisi ile, ladin ağaç'larının alt dalları "yapraksız" hale gelebilir. Yapraklar "lekeli" olur ve dökülmeden evvel sararır. Mücadele ; kıymetli süs bitkisi örneklerine Haziran ve Temmuz aylarında "benlat", "bravo" veya "bordobulamacı" ilaçlarından biri püskürtülür.
Doku Bozuklaşması : Cytospora kunzei var. piceae mantarının eşeyli safhası Valsa sp.'dir. Bu mantar Avrupaladini (P/cea abies) ve maviladin (P. pungens) türlerinde en yaygın ve tahripçi hastalık yaratır. En dikkat çekici belirtiler dalların "esmerleşme"si ve "ölümü"dür, hastalık toprağa en yakından başlar ve yavaş yavaş yukarıya ilerleme yapar. Alttaki dallar sağlıklı olsa bile ağaç içinde yüksekteki dallar zaman zaman hücuma uğrar.
Hastalanmış dallardan iğne yaprak'lar hemen dökülebilir veya yaklaşık fâîV yit dayanabilirler, sonunda etkilenmemiş dallara keskin bir zıtlık oluşturan kuru ve gevrek ince sürgünler ortaya çıkar. Ölü veya ölmekte olan dalların kabuğu boyunca beyaz sakız veya reçine yamaları görülür. "Doku bozuklaşması" oluşumları bu sızıntıların civarında ortaya çıkar. Bunlar kolay fark edilebilir değildir, fakat sağlıklı dokudan hastalıklıyı ayıran kısımda kabuğu kaldırma ile bulunabilir. "Bozuklaşma"ya uğramış kısımda gözüken etmen mantarın küçücük, siyah ve topluiğne başı gibi üreme organları, hastalığın belirgin işaretidir.
Kuraklık, kış hasarı, böcek, yangın ve mekanik hasar gibi kötü, gelişme şartları ile zayıflatılmış başka ağaçlar da, çeşitli Cytospora türlerinin saldırısına maruzdur. Mantarlardan Cytospora annularis, C. microspora ve C. rubescens dişbudak'da (Fraxinus sp.); C. mollissima kestane'de {Castanea sp.); C. acerina, Japonakçaağacı'nda (Acer japonica); C. pinastri göknar'da (Abies sp.); C. corni kızılcık'da (Cornus sp.); C. ambiens karaağaç'da (Ulmus sp.); C. leucostoma Avrupaladini'nde (Picea abies) yaygındır.
Mücadele: Hastalıklı dallar kurtarılmalıdır; bunun için, ölü veya hastalıklı kısımların altına 2-5 cm kadar veya ana gövdeye birleşme noktasında kesilip atılırlar.
Hastalanmamış dal'lara spor yayılması tehlikesinden dolayı, daha ıslak iken budama yapılmaz. Görünüşe göre mantar dallara sadece yaralar girdiğinden, çayır biçme makinesi ve başka aletler ile kabuk yaralamasından kaçınılır. Bazı bilim < adamlarına göre bulaşmaları önlemek için hiçbir yol yoktur. Bazılarına göre ise, alt

dalları ve gövdeyi ilkbaharda 3-4 defa "bakirli" bir ilaç ile muamele etmek daha fazla yayılmayı önleyecektir. Bu ilaçlama uygulaması Nisan ortalarından başlayarak 2-3 haftalık aralıkla ile yürütülür. Hastalığın sağlığı kötü olan ağaçlarda baskın olduğu gözükmektedir. Sonuç olarak, kuvvetli tutmak ve artırmak için, ağaçlar hiç olmazsa a her birkaç yılda gübrelenmeli, kuru havalarda sulanmalı, toprak ıslah edilmelidir.
Pas : Chrysomyxa abietis mantarı, genç ladin ağaçlarında "iğne yaprak sarılığı, iğne yaprak sarı lekeliliği" hastalığı'na sebep olur. İğne yaprak'ların çevresinde başlangıçta açık sarı olan ve daha sonra koyulaşan yuvarlak halka-kuşak oluşumları ortaya çıkar. Yaz sonuna doğru bu iğne yaprak'ların sırt tarafında boyuna yöndeki esmerimsi şeritler görülür; bunlar güz başına kadar yaprak damarının iki tarafında yer alan kırmızımsı esmer veya turuncu renkte uzunluğuna çıkıntılara dönüşürler; bunlar kış üreme yapısı'dır (teleuto yatağı). Teleuto yatağında oluşan turuncu renkli teleutospor'lar gelecek senenin baharında bunların yırtılmasıyla dışarı dağılır, genç iğne yapraklara konarak çimlenir ve basidiospor'ları oluştururlar.
Chrysomyxa empetri, C. roanensis, C. chiogenis, C. weirii, C. piperiana, C ledicola ve C. ledi var. cassandrae mantarları ladin iğne yapmaklarında ortaya çıkmaktadır. Herbiri hayat devirleri içinde bir ara konukçuya sahiptir. Ladin'de, bu mantarlar alt yaprak yüzlerinde beyazımsı kabarcıklar halinde gözükür. Etkilenmiş iğne yapraklar sararır ve olgunlaşamadan dökülürler. Mücadele Kıymetli ladinlerin civarındaki ara konukçu'ların uzaklaştırılması tavsiye edilmektedir. "Kükürt" içeren veya "ferbam" gibi koruyucu püskürtme ilaçlarına nadir olarak başvurulabilir.
"Torbalı pas veya kabarcık pası" vadı verilen ve Chrysomyxa rhododendri (Aecidium abietinum) mantarı tarafından sebep olunan bu hastalığa, yüksek bölgede yetişen ladin ağaçlarında rastlanır, yükseklik azaldıkça hastalık kaybolur. Baharın, basidiosporlar rüzgar ile uçurularak ladin iğne yaprak'arına ulaştırılır, iğne yapraklarda sarımsı esmer lekeler belirir, bunlar spermagonium isimli üreme yapılarıdır. Yaza doğru iğne yaprakların üst yüzünde bahar üreme yapıları (aecidium yatağı) sarı-turuncu renkli sporlar ile dolu torbacıklar halinde oluşur ve yapraklar soluk kırmızımsı sarı renk alır ve "dökülme"ye uğrarlar; şiddetli hastalık durumunda genç ve yaşlı ağaçlar bütünüyle ölebilir. Dağılan aesidisporlar ara konukçu bitki olan ormangülü (Rhododendron sp.) bitkilerine bulaşarak güzün yaprak alt yüzünde sarı renkli yaz üreme yapısı (uredo yatağı), kılsın epidermis dokusu altında kış üreme yapılarını (teleuto yatağı) oluşturur.
Odun Çürümesi: Ladinler çeşitli mantarlarca sebep olunan çok sayıda "odun çürümesi" çeşidine maruzdur. Çürüme ile ilgili en yaygın mantarlar arasında; Armillaria mellea, Polyporus sulphureus, P. schweinitzii, Fomes pinicola, F. annosus, Stereum sanguinolentum ve Trametes pini bulunmaktadır. Mücadele ; bu çürümeler aşırı ve geniş olduğu takdirde yapılacak fazla bir şey yoktur; yaralardan kaçınma ve kuvveti artırma için gübreleme teklif edilen önleyici tedbirlerdir.

Prof.Dr.Sabri SÜMER --SÜS BİTKİLERİ HASTALIKLARI ---2008