Tweet
2.2. Türkiye'de Mantar Üretimi
Türkiyede mantar üretimi son yýllarda bir deðer kazanmýþtýr. ERKEL (1992)'in verdiði bilgilere göre Cetvel 2.3.'te elde olunan rakamlar tahminlere dayanmaktadýr. Çünkü ülkemizde mantar konusunda maalesef istatistiki veriler toplanmamakta ve bu yüzden istatistiki bilgiler mevcut bulunmamaktadýr 1973,'lü yýllarda 2.100 m2 alandan 80 ton ürün alýnýrken, bu rakam 1983'te 35.000 m2 den 1.400 tona yükselmiþtir. Bir on sene sonra yani 1993'te
110.000 m2 alanda 3.500 tona ulaþmýþtýr. Elde olunan ürünün metre kareye bölünmesinden m2/kg verimin Türkiye standardýnýn çok üstünde meydana geldiði ve 1973'te 38 kg/m2, 1983'te 40 kg/m2 ve 1993'te 31 kg/m2 olduðu görülür. Bu da toplanan istatistiki rakamlarýn yanlýþlýðýný ortaya koymaktadýr. Oysa doðru yaklaþýmla bu rakamlar 1973'te 7-8 kg/m2, 1983'te 8-10 kg/m2 ve 1993'te 15-16 kg/m2 civarýndadýr. Yukardaki rakamlarda metre kare üretim alanlarýnýn doðru olduðunu kabul etsek, ürün miktarý 1973'te 14-16 ton, 1983'te 280-350 ton, 1989'da 1.650-1.760 ton; üretim alaný yanlýþ, üretim miktarý doðru ise, üretim alaný 1973'te 10-11 bin m2, 1983'de 140 - 175 bin m2 ve 1989 da 233-218 bin m2 alan olmasý gerekir. Her ne kadar bazý büyük iþletmelerde son yýllarda m2 den alýnan ürün miktarý 20-25 kg ve hatta 30 kg'ý bulmaktaysada, Türkiye'de küçük iþletme sayýsýnýn fazla olmasý ve onlarýn m2 'den aldýklarý ürün miktarýnýn çok düþük olmasý, genel ortalamayý düþürmektedir.
Türkiye'de mantar üretiminin % 80-85 'e yakýn kýsmý üretim alaný 0-500 m2 arasýnda olan küçük veya aile iþletmelerinde yapýlýr. Bu iþletmeler genellikle
ilkel tarzda çalýþmaktadýr. Yeterli klima sistemleri olmadýðýndan, mevsimin uygun olduðu iki döneminde, yani ilkbaharýn Þuhýat, Nisan ve
Cetvel 2.3. Türkiye'de 1992 Mantar Üretimi (ERKEL)
sonbaharýn Ekim, Kasým, Aralýk aylarýnda üretime girer, bir bakýma mevsimlik çalýþýrlar. Ýþletmesi biraz daha ileri durumda olanlar elektrik, odun veya kömür, mazot sobalarý yakarak, kýþ aylarýný da devreye sokarlar ve Ekim'den Haziran'a kadar tek bir üretim devresi geçirirler. Haziran-Eylül aylarý arasýndaki çok kuru ve yüksek yaz sýcaklýðýnda üretimlerini durdururlar. Son yýllarda sayýlarý az da olsa, bazý küçük iþletmelerin oda soðutucularý kullandýklarý ve yaz aylarýnda da üretim yaptýklarý, yani yýl boyu üretime geçtikleri tespit edilmiþtir. Küçük iþletmelerin bir çoðu kendi kompostunu kendisi yapma yerine, yakýnýndaki büyük iþletmelerden veya kompost yapýp satan iþletmelerden satýn almayý tercih ederler. Çünkü kendi kompostunu .yapanlar iþletme sermayeleri az olduðundan, buharla pastörizasyon sistemini iþletmelerine kuramazlar va kimyasal yolla kompostu dezenfekte etmeye çalýþýrlar. Kimyasal yolla çoðu kez kompostu hastalýk ve zararlýlardan tam arýndýrmadýklarýndan üretimleri sýkýntýya girer, bazen hiç ürün alamama tehlikesi ile karþý karþýya kalýrlar. Bu iþletmelerde mantar tohumluðu yine dýþardan satýn alýnýr. Tohumluðun ekimi, birinci misel geliþtirme, örtü topraðý hazýrlama ve sermeyi kendileri yapar. Bu sýrada da hijyenik þartlara tam uymadýklarýndan ve iklim koþullarýný iyi ayarlayamadýklarýndan misel aþýlama ve örtü topraðý serme sýrasýnda ortamý hastalýk ve zararlýlarla bulaþtýrýrlar. Ortaya çýkacak hastalýk ve zararlýlarý önceden sezinleyemezler, mücadelenin ne zaman, nasýl yapýlacaðýný, önlemlerin neler olacaðýný tam bilemezler. Bu yüzden mantar üretimleri çoðu kez þansa kalýr. Verimleri oldukça düþüktür. Bu iþletmelerin mevcut ortalama verimleri m2 'ye 100 kg kompost hesabýyla 8-10 kg civarýndadýr. Ýþe ilk baþlayanlarda ortam hastalýk ve Zaralýlarla bulaþýk olmadýðý için verim ilk bir iki kez yüksek olabilir ve 10-15 kg/m2 'ye kadar çýkabilir. Bu durum bir çok iþletmeyi ertesi yýl daha fazla yatýrým yapmaya sevk eder.
Fakat ilerleyen yýllarda bulaþýktýk artar ve verim büyük ölçüde düþer. Bir çoðu üretim yapamaz hale gelir. Ýþletme zarar eder ve kapanýr. Büyük þehir kenarlarýnda görülen bu tip iþletmeler, her yýl mantar biter gibi açýlýr ve kapanýr. Ýçlerinden çok azý uzun yýllar üretimde kalýr. Bu bakýmdan küçük iþletmelerin sayýsý ve ekim alanlarý her yýl deðiþir ve bunlarýn miktarýný da istatistiki olarak tesbit etmek oldukça güçtür. Ýþte yukarda belirttiðimiz istatistiki rakam elde etmenin güçlüklerinden birisi de budur. Küçük iþletme sayýsýnýn fazla olmasý, açýlýp kapanmalarýnýn tesbit edilememesi istatistiki rakam toplamada sorun çýkartýr.
Ýkinci iþletme þekli, büyüklüðü yýllýk 500-2.000 m2 ekim alaný olan orta büyüklükteki iþletmelerdir. Bunlarýn % 10-15'lik bir payý vardýr. Bir çoðunda klima tesisi bulunur. Bu yüzden yýl boyu üretim yapanlarýn sayýsý daha fazladýr. Bununla beraber, bu iþletmelerde de klimadan yoksun, aynen küçük iþletme özelliði gösteren, sadece üretim alaný büyük olan, mevsimlik çalýþan iþletmeler vardýr. Kendi kompostunu yapanlar yanýnda, dýþardan satýn alanlar da bulunur. Verim, mevsimlik çalýþanlarda m2 'de 10-15 kg, yýl boyu üretim yapan ve kendi kompostunu kendi temin edenlerde ise 15-20 kg arasýnda oynamaktadýr.
Yýllýk 2.000 m2 'den büyük üretim alaný olan iþletmeler ülkemizde büyük iþletme kabul edilmektedir. Oysa bir çok ülkede bu sýnýr orta iþletmelerin baþlangýç noktasýdýr. Büyük iþletmelerin payý % 3-5 arasýndadýr. Bu iþletmeler daha çok yýl boyu üretim yapar. % 1-2 'sinde sadece mevsimlik üretim görülür. Türkiye koþullarýnda modern sayýlacak konumdadýrlar. Isýtma ve soðutma üniteleri, pastörizasyon ve ön misel geliþtirme odalarý bulunur. Ýçlerinden bazýsý kendi tohumluðunu kendi üretebilecek güçtedir. Bu iþletmelerde verim m2 'ye 20-30 kg arasýnda deðiþir. Bununla beraber bir iþletme içinde bile m2 'ye verim zamana baðlý olarak deðiþir. Henüz standard bir üretim sistem
tam oturtulamamýþtýr. Verim oynaklýðýnda en büyük rolü iþletmede çalýþtýrýlan iþçinin bilgi derecesi oynar.
Cetvel 2.4'den anlaþýldýðý gibi, en fazla üretim Marmara bölgesinde yapýlýr. Bu bölge, diðer bölgelere göre % 37,7 'lik bir orana sahiptir. Marmara bölgesini % 23,3 ile Ýç Anadolu, % 19,9 ile Akdeniz, % 14,3 ile Ege bölgesi izlemektedir. Ýklim koþullarý bakýmýndan mantar üretimine en uygun bölgemiz olan Karadeniz'in ancak % 3,9 'luk bir payý vardýr. Halbuki bu bölgede mantarcýlýk diðer bölgelere göre daha ekonomik yapýlabilir. Geliþmenin kýsýtlý kalmasýna, kültür mantarcýlýðýnýn bölgede tanýtýlamamasý ve üretilen malýn pazara ulaþtýralamamasý sebep teþkil eder.
Türkiye'de þu anda 34 ilimizde mantar üretimi yapýlmaktadýr. Üretim miktarý, alaný, üretici ve iþletme sayýsý bakýmýndan Ýstanbul birinci ilimizdir. Mantar üretimi, nüfus yoðunluðu yüksek büyük þehir kenarlarýnda, turistik otellerin bulunduðu çevrelerde geliþmiþtir. Bir baþka deðiþle tüketim miktarý fazla olan yerler öncelik kazanmaktadýr. Bu yüzden Ýstanbul her konuda birinci sýrayý iþgal etmektedir (Cetvel 2.5). Üretici sayýsý bakýmýndan Burdur ikinci, Bursa üçüncü, Ýzmir dördüncü durumdadýr. Ürün miktarý bakýmýndan Kýrþehir, Kocaeli, Ýzmir, Ankara, Bilecik, Denizli ve Adapazarý; üretim alanýnda ise Bursa, Kýrþehir, Ankara, Burdur, Ýzmir, Denizli ve Kocaeli illeri Ýstanbul'dan sonra sýralamaya girmektedir, ortalama dünyada 15-20 kg, Avrupa'da 25-30 kg civarýnda ürün alýnmaktadýr. Çok modern iþletmelerde ve bazý araþtýrma sonuçlarýnda verim miktarý 30-40 kg/m2 'ye kadar çýkabilmektedir. Türkiye'deki ortalama verim 10-15 kg/m2 arasýndadýr. Bazý illerde ve iþletmelerde ve bazý dönemlerde 20-25 kg/m2, hatta 30 kg/m2ýye kadar da yükselebilmektedir.
Cetvel 2.4.1992 yýlý Türkiye Mantar Üretim Bölgeleri
Prof.Dr.Atila GÜNAY MANTAR YETÝÞTÝRÝCÝLÝÐÝ KÝTABI
Türkiyede mantar üretimi son yýllarda bir deðer kazanmýþtýr. ERKEL (1992)'in verdiði bilgilere göre Cetvel 2.3.'te elde olunan rakamlar tahminlere dayanmaktadýr. Çünkü ülkemizde mantar konusunda maalesef istatistiki veriler toplanmamakta ve bu yüzden istatistiki bilgiler mevcut bulunmamaktadýr 1973,'lü yýllarda 2.100 m2 alandan 80 ton ürün alýnýrken, bu rakam 1983'te 35.000 m2 den 1.400 tona yükselmiþtir. Bir on sene sonra yani 1993'te
110.000 m2 alanda 3.500 tona ulaþmýþtýr. Elde olunan ürünün metre kareye bölünmesinden m2/kg verimin Türkiye standardýnýn çok üstünde meydana geldiði ve 1973'te 38 kg/m2, 1983'te 40 kg/m2 ve 1993'te 31 kg/m2 olduðu görülür. Bu da toplanan istatistiki rakamlarýn yanlýþlýðýný ortaya koymaktadýr. Oysa doðru yaklaþýmla bu rakamlar 1973'te 7-8 kg/m2, 1983'te 8-10 kg/m2 ve 1993'te 15-16 kg/m2 civarýndadýr. Yukardaki rakamlarda metre kare üretim alanlarýnýn doðru olduðunu kabul etsek, ürün miktarý 1973'te 14-16 ton, 1983'te 280-350 ton, 1989'da 1.650-1.760 ton; üretim alaný yanlýþ, üretim miktarý doðru ise, üretim alaný 1973'te 10-11 bin m2, 1983'de 140 - 175 bin m2 ve 1989 da 233-218 bin m2 alan olmasý gerekir. Her ne kadar bazý büyük iþletmelerde son yýllarda m2 den alýnan ürün miktarý 20-25 kg ve hatta 30 kg'ý bulmaktaysada, Türkiye'de küçük iþletme sayýsýnýn fazla olmasý ve onlarýn m2 'den aldýklarý ürün miktarýnýn çok düþük olmasý, genel ortalamayý düþürmektedir.
Türkiye'de mantar üretiminin % 80-85 'e yakýn kýsmý üretim alaný 0-500 m2 arasýnda olan küçük veya aile iþletmelerinde yapýlýr. Bu iþletmeler genellikle
ilkel tarzda çalýþmaktadýr. Yeterli klima sistemleri olmadýðýndan, mevsimin uygun olduðu iki döneminde, yani ilkbaharýn Þuhýat, Nisan ve
sonbaharýn Ekim, Kasým, Aralýk aylarýnda üretime girer, bir bakýma mevsimlik çalýþýrlar. Ýþletmesi biraz daha ileri durumda olanlar elektrik, odun veya kömür, mazot sobalarý yakarak, kýþ aylarýný da devreye sokarlar ve Ekim'den Haziran'a kadar tek bir üretim devresi geçirirler. Haziran-Eylül aylarý arasýndaki çok kuru ve yüksek yaz sýcaklýðýnda üretimlerini durdururlar. Son yýllarda sayýlarý az da olsa, bazý küçük iþletmelerin oda soðutucularý kullandýklarý ve yaz aylarýnda da üretim yaptýklarý, yani yýl boyu üretime geçtikleri tespit edilmiþtir. Küçük iþletmelerin bir çoðu kendi kompostunu kendisi yapma yerine, yakýnýndaki büyük iþletmelerden veya kompost yapýp satan iþletmelerden satýn almayý tercih ederler. Çünkü kendi kompostunu .yapanlar iþletme sermayeleri az olduðundan, buharla pastörizasyon sistemini iþletmelerine kuramazlar va kimyasal yolla kompostu dezenfekte etmeye çalýþýrlar. Kimyasal yolla çoðu kez kompostu hastalýk ve zararlýlardan tam arýndýrmadýklarýndan üretimleri sýkýntýya girer, bazen hiç ürün alamama tehlikesi ile karþý karþýya kalýrlar. Bu iþletmelerde mantar tohumluðu yine dýþardan satýn alýnýr. Tohumluðun ekimi, birinci misel geliþtirme, örtü topraðý hazýrlama ve sermeyi kendileri yapar. Bu sýrada da hijyenik þartlara tam uymadýklarýndan ve iklim koþullarýný iyi ayarlayamadýklarýndan misel aþýlama ve örtü topraðý serme sýrasýnda ortamý hastalýk ve zararlýlarla bulaþtýrýrlar. Ortaya çýkacak hastalýk ve zararlýlarý önceden sezinleyemezler, mücadelenin ne zaman, nasýl yapýlacaðýný, önlemlerin neler olacaðýný tam bilemezler. Bu yüzden mantar üretimleri çoðu kez þansa kalýr. Verimleri oldukça düþüktür. Bu iþletmelerin mevcut ortalama verimleri m2 'ye 100 kg kompost hesabýyla 8-10 kg civarýndadýr. Ýþe ilk baþlayanlarda ortam hastalýk ve Zaralýlarla bulaþýk olmadýðý için verim ilk bir iki kez yüksek olabilir ve 10-15 kg/m2 'ye kadar çýkabilir. Bu durum bir çok iþletmeyi ertesi yýl daha fazla yatýrým yapmaya sevk eder.
Fakat ilerleyen yýllarda bulaþýktýk artar ve verim büyük ölçüde düþer. Bir çoðu üretim yapamaz hale gelir. Ýþletme zarar eder ve kapanýr. Büyük þehir kenarlarýnda görülen bu tip iþletmeler, her yýl mantar biter gibi açýlýr ve kapanýr. Ýçlerinden çok azý uzun yýllar üretimde kalýr. Bu bakýmdan küçük iþletmelerin sayýsý ve ekim alanlarý her yýl deðiþir ve bunlarýn miktarýný da istatistiki olarak tesbit etmek oldukça güçtür. Ýþte yukarda belirttiðimiz istatistiki rakam elde etmenin güçlüklerinden birisi de budur. Küçük iþletme sayýsýnýn fazla olmasý, açýlýp kapanmalarýnýn tesbit edilememesi istatistiki rakam toplamada sorun çýkartýr.
Ýkinci iþletme þekli, büyüklüðü yýllýk 500-2.000 m2 ekim alaný olan orta büyüklükteki iþletmelerdir. Bunlarýn % 10-15'lik bir payý vardýr. Bir çoðunda klima tesisi bulunur. Bu yüzden yýl boyu üretim yapanlarýn sayýsý daha fazladýr. Bununla beraber, bu iþletmelerde de klimadan yoksun, aynen küçük iþletme özelliði gösteren, sadece üretim alaný büyük olan, mevsimlik çalýþan iþletmeler vardýr. Kendi kompostunu yapanlar yanýnda, dýþardan satýn alanlar da bulunur. Verim, mevsimlik çalýþanlarda m2 'de 10-15 kg, yýl boyu üretim yapan ve kendi kompostunu kendi temin edenlerde ise 15-20 kg arasýnda oynamaktadýr.
Yýllýk 2.000 m2 'den büyük üretim alaný olan iþletmeler ülkemizde büyük iþletme kabul edilmektedir. Oysa bir çok ülkede bu sýnýr orta iþletmelerin baþlangýç noktasýdýr. Büyük iþletmelerin payý % 3-5 arasýndadýr. Bu iþletmeler daha çok yýl boyu üretim yapar. % 1-2 'sinde sadece mevsimlik üretim görülür. Türkiye koþullarýnda modern sayýlacak konumdadýrlar. Isýtma ve soðutma üniteleri, pastörizasyon ve ön misel geliþtirme odalarý bulunur. Ýçlerinden bazýsý kendi tohumluðunu kendi üretebilecek güçtedir. Bu iþletmelerde verim m2 'ye 20-30 kg arasýnda deðiþir. Bununla beraber bir iþletme içinde bile m2 'ye verim zamana baðlý olarak deðiþir. Henüz standard bir üretim sistem
tam oturtulamamýþtýr. Verim oynaklýðýnda en büyük rolü iþletmede çalýþtýrýlan iþçinin bilgi derecesi oynar.
Cetvel 2.4'den anlaþýldýðý gibi, en fazla üretim Marmara bölgesinde yapýlýr. Bu bölge, diðer bölgelere göre % 37,7 'lik bir orana sahiptir. Marmara bölgesini % 23,3 ile Ýç Anadolu, % 19,9 ile Akdeniz, % 14,3 ile Ege bölgesi izlemektedir. Ýklim koþullarý bakýmýndan mantar üretimine en uygun bölgemiz olan Karadeniz'in ancak % 3,9 'luk bir payý vardýr. Halbuki bu bölgede mantarcýlýk diðer bölgelere göre daha ekonomik yapýlabilir. Geliþmenin kýsýtlý kalmasýna, kültür mantarcýlýðýnýn bölgede tanýtýlamamasý ve üretilen malýn pazara ulaþtýralamamasý sebep teþkil eder.
Türkiye'de þu anda 34 ilimizde mantar üretimi yapýlmaktadýr. Üretim miktarý, alaný, üretici ve iþletme sayýsý bakýmýndan Ýstanbul birinci ilimizdir. Mantar üretimi, nüfus yoðunluðu yüksek büyük þehir kenarlarýnda, turistik otellerin bulunduðu çevrelerde geliþmiþtir. Bir baþka deðiþle tüketim miktarý fazla olan yerler öncelik kazanmaktadýr. Bu yüzden Ýstanbul her konuda birinci sýrayý iþgal etmektedir (Cetvel 2.5). Üretici sayýsý bakýmýndan Burdur ikinci, Bursa üçüncü, Ýzmir dördüncü durumdadýr. Ürün miktarý bakýmýndan Kýrþehir, Kocaeli, Ýzmir, Ankara, Bilecik, Denizli ve Adapazarý; üretim alanýnda ise Bursa, Kýrþehir, Ankara, Burdur, Ýzmir, Denizli ve Kocaeli illeri Ýstanbul'dan sonra sýralamaya girmektedir, ortalama dünyada 15-20 kg, Avrupa'da 25-30 kg civarýnda ürün alýnmaktadýr. Çok modern iþletmelerde ve bazý araþtýrma sonuçlarýnda verim miktarý 30-40 kg/m2 'ye kadar çýkabilmektedir. Türkiye'deki ortalama verim 10-15 kg/m2 arasýndadýr. Bazý illerde ve iþletmelerde ve bazý dönemlerde 20-25 kg/m2, hatta 30 kg/m2ýye kadar da yükselebilmektedir.
Cetvel 2.4.1992 yýlý Türkiye Mantar Üretim Bölgeleri
Prof.Dr.Atila GÜNAY MANTAR YETÝÞTÝRÝCÝLÝÐÝ KÝTABI
Comment